1- انسان در حرکت به سوى خداست. «يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلى رَبِّکَ» (چنانکه در جاى ديگر مىفرمايد: «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ» «2»)
2- انسان در مسير حرکت به سوى خدا، با مشکلات بىشمارى روبروست. «إِنَّکَ کادِحٌ إِلى رَبِّکَ»
3- خداوند در تاريخ و جامعه قوانينى ثابت قرار داده است که همه از آن تبعيّت مىکنند؛ نه مىتوانند توقف کنند، نه به عقب بازگردند و يا به سويى ديگر روند. «کادِحٌ إِلى رَبِّکَ کَدْحاً»
4- پايان حرکت انسان، رسيدن به خداوند است. «فَمُلاقِيهِ»
5- اعمال انسان در دنيا ثبت شده و در قيامت، به صورتى مکتوب و مستند به او ارائه مىشود. «أُوتِيَ کِتابَهُ»
6- در قيامت، حساب مردم گوناگون است و خوبان حسابى آسان دارند. «حِساباً يَسِيراً» (و تبهکاران حسابى سخت. «حِساباً شَدِيداً» «3»)
7- به شادىهاى دنيوى مغرور نشويد که مىگذرد، به شادىهاى پايدار قيامت،
«1». تفسير نورالثقلين.
«2». بقره، 156.
«3». طلاق، 8.
جلد 10 - صفحه 428
فکر کنيد. (اگر امروز به خاطر فرمان الهى از بعضى لذّتهاى خانوادگى صرف نظر کرديم و براى جهاد يا تحصيل علم يا خدمت از خانواده دور شديم، در آينده جبران خواهد شد.) «يَنْقَلِبُ إِلى أَهْلِهِ مَسْرُوراً»
8- در روزى که برخى از يکديگر فرار مىکنند: يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ ... «1» آن که حسابش آسان و جايگاهش بهشت باشد، به سوى خانوادهاش بازمىگردد.
«يَنْقَلِبُ إِلى أَهْلِهِ مَسْرُوراً» (شايد فراريان از يکديگر، مراد کافران باشند)