تفسیر روان جاوید

تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى) بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‌ إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ «1» وَ أَذِنَتْ لِرَبِّها وَ حُقَّتْ «2» وَ إِذَا الْأَرْضُ مُدَّتْ «3» وَ أَلْقَتْ ما فِيها وَ تَخَلَّتْ «4» وَ أَذِنَتْ لِرَبِّها وَ حُقَّتْ «5» يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلى‌ رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقِيهِ «6» فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ کِتابَهُ بِيَمِينِهِ «7» فَسَوْفَ يُحاسَبُ حِساباً يَسِيراً «8» وَ يَنْقَلِبُ إِلى‌ أَهْلِهِ مَسْرُوراً «9» وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ کِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ «10» فَسَوْفَ يَدْعُوا ثُبُوراً «11» وَ يَصْلى‌ سَعِيراً «12» إِنَّهُ کانَ فِي أَهْلِهِ مَسْرُوراً «13» إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ «14» بَلى‌ إِنَّ رَبَّهُ کانَ بِهِ بَصِيراً «15» فَلا أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ «16» وَ اللَّيْلِ وَ ما وَسَقَ «17» وَ الْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ «18» لَتَرْکَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ «19» فَما لَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ «20» وَ إِذا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لا يَسْجُدُونَ «21» بَلِ الَّذِينَ کَفَرُوا يُکَذِّبُونَ «22» وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُوعُونَ «23» فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ «24» إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ «25» ترجمه‌ وقتى که آسمان شکافته شود و شنوا گردد براى پروردگارش و سزاوار باشد بآن‌ و وقتى که زمين کشيده شود و بيرون افکند آنچه را در آنست و خالى نمايد بجدّ و جهد خود را و شنوا گردد براى پروردگارش و سزاوار باشد بآن‌ اى آدميزاد همانا تو سعى کننده‌اى بسوى پروردگارت سعى کردنى پس ملاقات کننده‌اى نتيجه آنرا پس امّا کسيکه داده شود نامه عمل او بدست راستش‌ پس در آتيه حساب کرده ميشود حساب آسانى‌ و برميگردد بسوى کسانش خوشحال‌ و امّا کسيکه داده شود نامه عمل او از جانب پشتش‌ پس در آتيه ميخواهد هلاک خود را و در آيد در آتش افروخته‌ همانا او بوده است در ميان کسان خود شادمان‌ همانا او گمان کرده آنکه هرگز باز گشت نميکند بلى همانا پروردگار او باو بينا است‌ پس قسم نميخورم بسرخى ظاهر بعد از غروب در آسمان‌ و بشب و آنچه مستور نمايد و بماه وقتى که کامل گردد هر آينه مرتکب شويد گناه را حالى بعد از حالى مطابق يکديگر پس چيست مر آنها را که ايمان نمى‌آورند و چون خوانده شود بر آنها قرآن سجده نميکنند بلکه‌ جلد 5 صفحه 365 آنانکه کافر شدند تکذيب ميکنند و خدا داناتر است بآنچه در دل جاى ميدهند پس مژده ده آنها را بعذاب دردناک‌ ولى کسانيکه گرويدند و بجا آوردند کارهاى شايسته را براى ايشان است مزدى بى‌منّت. تفسير خداوند حميد در قرآن مجيد مکرّر از اوضاع قيامت متعرّض انشقاق آسمان شده و در اين سوره ميفرمايد وقتى که آسمان شکافته شود براى نزول ملائکه و بهم خوردن اوضاع دنيا و از امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده که شکافته شود از کهکشان که آن راه سفيدى در وسط آسمان شب نمايان است و بشنود فرمان الهى را و منقاد شود در برابر اراده پروردگارش بتمام اجزاء وجود خود چون اذنت بمعناى استمعت است و سزاوار است که آن منقاد و فرمان بردار پروردگار باشد و وقتى که زمين ممدود و مبسوط و کشيده شود و بلندى و پستيهاى آن يکسان گردد و مستعدّ گردد براى اجتماع خلق اوّلين و آخرين در آن و در حديث نبوى است که مبدّل ميشود زمين بزمين ديگرى و کشيده شود مانند چرم کشيده شده و ديده نشود در آن اعوجاج و نشيب و فرازى و بيرون اندازد آنچه در آنست از کنوز و معادن و اموات و خالى نمايد خود را بجدّ و جهد تا چيزى در باطن آن باقى نماند و قمّى ره نقل فرموده که زمين ممتدّ و منشقّ ميشود پس مردم از آن بيرون ميآيند و اجابت نمايد فرمان حق را بانقياد ذاتى در تخليه و القاء و شايسته است براى آن که منقاد و فرمانبردار باشد چون مخلوق و مقهور او است و نکته تکرار آيه معلوم است که بملاحظه تعدّد منقاد است که آسمان و زمين باشد و جواب اذا براى وضوح آن از سابق و لا حق ذکر نشده چون فرموده اى آدميزاده همانا تو با تمام قوى و اعمالت بجانب پروردگارت سير مينمائى سير مخصوصى پس در پيشگاه او براى حساب و جزا حاضر خواهى شد و آنرا خواهى ديد پس کسيکه نامه اعمالش بدست راستش داده شده باشد و حسنات او بر سيّئاتش غالب باشد در آن روز حساب سهل و آسانى دارد چون ثواب حسناتش باو داده ميشود و از سيّئاتش خداوند کريم ميگذرد چنانچه در جوامع نقل نموده که حساب يسير ثواب دادن بر کارهاى خوب و گذشتن از کارهاى بد است و کسيکه سخت‌گيرى شود باو در حساب‌ جلد 5 صفحه 366 معذّب است و چنين کسى بعد از فراغت از حساب باز گشت ميکند نزد کسان خود از اهل ايمان و عمل صالح که قبل از او يا با او ببهشت ميروند خوشحال و مسرور و فرحناک يا نزد اهل و عيال خود در بهشت از خدمتگزاران و حور العين و اطفال بيگناهش و کسيکه نامه اعمالش از پشت سرش بدست چپش داده شود چون فرشتگان از ديدار رخسار او کراهت دارند پس آن روز فرياد و فغان او بويل و ثبور بلند شود و مرگ و هلاک خود را از خدا طلب نمايد و داخل در جهنّم گردد چون در دنيا باهل و عيال و جاه و جلال و مال و منال مغرور و مسرور و شادمان بوده و در بند آخرت نبوده و گمان داشته که رجوع بحکم الهى نميکند و بعد از مردن زنده نميشود بلى رجوع ميکند و زنده خواهد شد چون خدا بأعمال بنده خود بصير و بينا است و بايد داد مظلوم را از ظالم بستاند و هر کس را بجزاى عملش برساند پس قسم نميخورم چون محتاج بقسم نيست يا نه چنين است که شما تصوّر کرديد قسم ياد ميکنم يا لا زائده و مراد آنست که سوگند بشفق چنانچه مکرّر اين احتمالات در اين جمله ذکر شده و قمّى ره فرموده مراد از شفق سرخى بعد از غروب آفتاب است و سوگند بشب و آنچه جمع نمايد و مستور کند بظلمت خود از حيوانات و مبصرات و سوگند بماه وقتى که تابش آن مجتمع و به اتمام رسد و بدر گردد که شما مردم آخر الزّمان هر آينه مرتکب اعمالى خواهيد شد مانند اعمال پيشينيانتان بعينها و هو هو حالى بعد از حالى و طبقه‌ئى بعد از طبقه‌ئى تا پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم زنده است از آزار او دست بردار نيستيد و بعد از او با اوصياء او ستيزه نمائيد و حق ايشان را غصب کنيد و پى در پى مقتول و مسمومشان نمائيد تا آنکه کار بجائى رسد که وصى دوازدهم از انظار شما غائب گردد و در تکاليف خودتان حيران و سر گردان بمانيد و احکام اسلام را يک يک نقض نمائيد و اوّل آنها امامت است و آخرشان نماز چنانچه مستفاد از روايات متعدّده اين مقام است و در جوامع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که روزى آن حضرت آخر سوره علق را قرائت فرمود پس او و حاضرين از اهل ايمان سجده نمودند و قريش دست ميزدند بالاى سر ايشان و صفير ميکشيدند پس نازل شد اين آيه که مفادش آنست که پس چه عذرى دارند کفّار قريش و چه‌ جلد 5 صفحه 367 موجب شده براى آنها که بعد از اتمام حجّت از طرف خداوند بر آنها بظهور معجزات ايمان نميآورند و وقتى که قرآن بر آنان تلاوت شود سجده نميکنند معلوم ميشود اينها جز تکذيب همّ ديگرى ندارند و خدا ميداند که چه کينه و عداوت و تعصّب و جهالتى را در باطن خود جاى دادند که نميگذارد فکر در آيات الهى نمايند و بيابند اعجاز آنرا پس بشارت ده اى پيغمبر آنها را بعذاب دردناک و بر سبيل استهزاء از آن تعبير ببشارت شده ولى کسانيکه ايمان آوردند و اطاعت نمودند اوامر الهى را براى ايشان اجر و مزدى است که قطع نميگردد و دوام دارد که نعم بهشتى باشد يا اجرى است که در مقابل آن منّت بر آنها نهاده نميشود اين بنابر آنست که مراد از اين آيه استثناء منقطع باشد و الامراد از مأجورين به اجر غير مقطوع از آن کفّار کسانى هستند که ايمان بياورند و توبه کنند از کفر و معاصى خودشان و ثواب تلاوت اين سوره در ذيل سوره انفطار گذشت و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على محمد و آله الطاهرين. جلد 5 صفحه 368