اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ مِن‌َ النّاس‌ِ مَن يُعجِبُک‌َ قَولُه‌ُ فِي الحَياةِ الدُّنيا وَ يُشهِدُ اللّه‌َ عَلي ما فِي قَلبِه‌ِ وَ هُوَ أَلَدُّ الخِصام‌ِ (204)
(و بعضي از مردم کسي است که گفتار او در زندگي دنيا ترا بشگفت ميآورد و خدا را بر آنچه در دلش ميباشد گواه ميگيرد و حال آنکه سخت‌ترين دشمنان است) در شأن نزول اينکه آيه و دو آيه بعد از آن بعضي گفتند درباره اخنس بن شريق ثقفي که اظهار علاقه و محبت نسبت باسلام و پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نمود و در باطن دشمن سر سخت پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بود و بعضي گفتند درباره رياکار است و در بعضي اخبار از حضرت صادق عليه السّلام است که در باره فلان و فلان است و از تفسير قمي نقل شده «
انّها نزلت في الثاني و يقال في المعاوية
» ولي آيه عام است و شامل هر منافقي ميگردد اگر چه مورد آن خاص باشد.
وَ مِن‌َ النّاس‌ِ مَن يُعجِبُک‌َ قَولُه‌ُ فِي الحَياةِ الدُّنيا اعجاب بمعني استعظام و بزرگ شمردن است گفته ميشود (اعجب بنفسه) يعني خود را بزرگ دانست و پسنديد و اعجاب باين معني از عجب بمعني خود پسندي و يکي از صفات مهلکه است و اخبار در مذمّت آن بسيار است چنانچه از فقيه از رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نقل کرده که سه چيز را از مهلکات شمرده
(شح مطاع و هوي متبع و اعجاب المرء بنفسه)
و در کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
(من دخله العجب هلک)
و در جامع السعادات از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که فرمود
(لو لم تذنبوا لخشيت عليکم ما هو اکبر من ذلک العجب العجب)
و در کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده
(ان‌ّ اللّه علم ان الذنب خير للمؤمن من العجب و لولا ذلک ما ابتلي مؤمن بذنب ابدا)
و غير اينها از اخبار ديگر و اعجاب بمعني خوش آمدن و بشگفت در آوردن هم ميباشد گفته ميشود.
جلد 2 - صفحه 384
«اعجبه و اعجب به» يعني بشگفت درآورد او را و شاد نمود، و بشگفت آمد و شاد شد و «يعجبک» در آيه از اينکه معني است يعني گفتار آن شخص منافق و اظهار علاقه و محبت و تمکين و اطاعت او پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم را متعجب ساخت و نيکو جلوه نمود و چون گفتار آن منافق ظاهر آراسته بيش نداشت و غير زخرفي از قول نبود از اينجهت مقرون ميفرمايد بحيوة دنيا، يعني در اينکه زندگي دنيا که روي بواطن و سرائر امور سرپوشي است چنين اظهارات خلاف واقعي موجب اعجاب ميگردد.
وَ يُشهِدُ اللّه‌َ عَلي ما فِي قَلبِه‌ِ يعني خدا را هم بر گفتار خود شاهد ميگيرد که اعتماد ترا بيشتر جلب نمايد.
وَ هُوَ أَلَدُّ الخِصام‌ِ جمله حاليه است و الدّ صفت مشبّهه بمعني شديد الخصومة و خصام بمعني مخاصمة و خيانية از قبيل اعمي العين است يعني او در مخاصمت و دشمني بسيار سخت است و بعضي گفتند الدّ افعل تفضيل و خصام جمع خصم يا خصيم است يعني او سخت‌ترين دشمنان است ولي در برهان از حضرت باقر عليه السّلام بمعني شديد الخصومة روايت کرده است بالجمله آن چنين کسي سخن آرايي ميکند و اظهارات خلاف واقع با شاهد گرفتن خدا ميخواهد تثبيت کند در حقيقت گرگي است که بلباس ميش در آمده و ميخواهد چوپان را غافل نموده و گوسفندان را بربايد غافل از اينکه خداوند پيغمبر خود را از اظهارات بي اساس او آگاه ميسازد و نفاق او را ظاهر مي‌نمايد