اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ
قُل أَعُوذُ بِرَب‌ِّ النّاس‌ِ «1» مَلِک‌ِ النّاس‌ِ «2» إِله‌ِ النّاس‌ِ «3»
رب بمعني مربي است و مدبر که خلق فرموده و تربيت فرموده خلقا بعد خلق که ميفرمايد: يا أَيُّهَا النّاس‌ُ إِن کُنتُم فِي رَيب‌ٍ مِن‌َ البَعث‌ِ فَإِنّا خَلَقناکُم مِن تُراب‌ٍ ثُم‌َّ مِن نُطفَةٍ ثُم‌َّ مِن عَلَقَةٍ ثُم‌َّ مِن مُضغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَيرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّن‌َ لَکُم وَ نُقِرُّ فِي الأَرحام‌ِ ما نَشاءُ إِلي أَجَل‌ٍ مُسَمًّي ثُم‌َّ نُخرِجُکُم طِفلًا ثُم‌َّ لِتَبلُغُوا أَشُدَّکُم وَ مِنکُم مَن يُتَوَفّي وَ مِنکُم مَن يُرَدُّ إِلي أَرذَل‌ِ العُمُرِ ... الايه الحج آيه 5. و تعبير برب النّاس با اينکه خداوند رب العالمين است براي اينکه است که انسان اعجوبه دهر است و نمونه‌اي از جميع عوالم از مجردات و ملائکه و عرش و کرسي و خورشيد و ماه و کواکب و ماديات ارضيه از جمادات و نباتات و حيوانات در او قرار داده چنانچه از امير المؤمنين است فرمود:
أ تزعم انک جرم صغير || و فيک انطوي العالم الاکبر
و خداوند ميفرمايد: وَ لَقَد خَلَقنَا الإِنسان‌َ مِن سُلالَةٍ مِن طِين‌ٍ ثُم‌َّ جَعَلناه‌ُ نُطفَةً فِي قَرارٍ مَکِين‌ٍ ثُم‌َّ خَلَقنَا النُّطفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقنَا العَلَقَةَ مُضغَةً فَخَلَقنَا المُضغَةَ عِظاماً فَکَسَونَا العِظام‌َ لَحماً ثُم‌َّ أَنشَأناه‌ُ خَلقاً آخَرَ فَتَبارَک‌َ اللّه‌ُ أَحسَن‌ُ الخالِقِين‌َ مؤمنون آيه 12 الي 14
تو خود يک چيزي و چندين هزاري || دليل از خويش روشن‌تر نداري
لذا فرمود:
قُل أَعُوذُ بِرَب‌ِّ النّاس‌ِ. و ملک سلطان قاهر است که رعيت در تحت فرمان او هستند و بهر نوع تصرفي در آنها قدرت دارد لذا بر سلطان و پادشاه اطلاق ملک ميکنند لذا در سوره يوسف ميفرمايد: وَ قال‌َ المَلِک‌ُ إِنِّي أَري سَبع‌َ بَقَرات‌ٍ ... الايه وَ قال‌َ المَلِک‌ُ ائتُونِي بِه‌ِ ... الايه آيه 42 و آيه 50 و در سوره نمل از قول هدهد ميفرمايد:
إِنِّي وَجَدت‌ُ امرَأَةً تَملِکُهُم آيه 23. و فرق است بين ملک و مالک، مالک بر غير سلطان هم اطلاق ميشود و خداوند تبارک و تعالي قاهر و قادر بر جميع ما سوي اللّه است آني
جلد 18 - صفحه 275
بخواهد تمام را معدوم صرف فرمايد يا هزار برابر آنها را ايجاد فرمايد قاهر و مسلط بر آنها است و ميتواند، و حقيقت سلطنت و ملکيت با او است و ديگران که دعوي سلطنت ميکنند تمام مجاز و مجرد ادعاء است نه قدرت دارند بلائي برطرف کنند و نه نعمتي ايجاد کنند که ميفرمايد خطاب بجميع افراد بشر:أن‌‌به يا أَيُّهَا النّاس‌ُ أَنتُم‌ُ الفُقَراءُ إِلَي اللّه‌ِ وَ اللّه‌ُ هُوَ الغَنِي‌ُّ الحَمِيدُ إِن يَشَأ يُذهِبکُم وَ يَأت‌ِ بِخَلق‌ٍ جَدِيدٍ وَ ما ذلِک‌َ عَلَي اللّه‌ِ بِعَزِيزٍ فاطر آيه 15 الي 17. و اينکه فرمود:
مَلِک‌ِ النّاس‌ِ و نفرمود: ملک العالمين براي اينکه است که غير از انسان جميع مخلوقات الهي از عالم علوي و سفلي دعوت سلطنت ندارند نه ملک و نه جن و نه ساير مخلوقات و انسان است که دعوي سلطنت ميکند.
إِله‌ِ النّاس‌ِ کسي که سزاوار پرستش است خداي متعال است و بس زيرا تمام نعم و تفضلات از او است از نعم دنيويه و اخرويه که ميفرمايد: وَ إِن تَعُدُّوا نِعمَةَ اللّه‌ِ لا تُحصُوها ابراهيم آيه 14. و مخفي نماند که در شماره نعم الهي بگويي: حيات يک نعمت صحت يک نعمت و هکذا بلکه هر نعمتي آن بآن افاضه ميشود مثلا آنات حيات از ملياردها تجاوز ميکند زيرا هر آني هر نفسي را بخواهد بگيرد ميتواند که سعدي ميگويد: هر نفسي که فرو ميرود ممدّ حيات است و چون برآيد مفرّح ذات پس در هر نفسي دو نعمت موجود و بر هر نعمتي شکري واجب
از دست و زبان که برآيد || کز عهده شکرش بدر آيد
و همچنين ساير نعم الهي علوي و سفلي ظاهري و باطني دنيوي و اخروي داخلي و خارجي تکويني و تشريعي الي ما شاء اللّه. اما انسان خيره سر اتخاذ الهه ديگر ميکند از اصنام و جمادات و حيوانات و ثوابت و سيّارات و ملائکه و جن و انس هر دسته بيک طرفي ميروند با اينکه اينها هيچ قدرتي بر نفع و ضرر ندارند که ميفرمايد:
يا أَيُّهَا النّاس‌ُ ضُرِب‌َ مَثَل‌ٌ فَاستَمِعُوا لَه‌ُ إِن‌َّ الَّذِين‌َ تَدعُون‌َ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ لَن يَخلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجتَمَعُوا لَه‌ُ وَ إِن يَسلُبهُم‌ُ الذُّباب‌ُ شَيئاً لا يَستَنقِذُوه‌ُ مِنه‌ُ ضَعُف‌َ الطّالِب‌ُ وَ المَطلُوب‌ُ حج آيه 73. و ابناء امروزه هم نظر باسباب ظاهريه دارند مثل رئيس و کارخانه و اداره و
جلد 18 - صفحه 276
سرمايه و رفقاء و اشباه اينها.
سؤال: در حديث داريم:
أبي اللّه أن يجري اشياء الا باسبابها
البته بايد پي اسباب رفت.
جواب: اولا مجري خدا است نه اسباب و افعال الهي بسا بدون اسباب است و بسا بتوسط اسباب بر طبق حکمت و مصلحت. و ثانيا تأثير سبب هم بيد قدرت او است چه بسا بعض اشخاص تمام اسباب براي او آماده است و نتيجه نميگيرد و بسا بدون سبب استفاده ميکند.
چنان روزي بنادانان رساند || که صد دانا در او حيران بماند
در خبر است که نظر کنيد بتمام اينکه طيور که صبح از آشيانه بيرون ميآيند گرسنه و شب برميگردند سير: وَ فِي السَّماءِ رِزقُکُم وَ ما تُوعَدُون‌َ ذاريات آيه 22. بعلاوه قطع نظر از اينکه وفور نعمت و وجوب شکر ذات مقدس واجب الوجود که جامع جميع کمالات و منزه از جميع عيوب و نواقص است سزاوار پرستش است نه حجر و خشب که تراشيده بشر است که از امير المؤمنين است:
ما عبدتک خوفا من نارک و لا طمعا في جنتک بل وجدتک اهلا للعبادة فعبدتک.
يعني اگر بهشت و جهنمي هم نبود من تو را عبادت ميکردم چون سزاوار پرستشي نه اينکه خوف و رجاء ندارم.