اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا إِذا تَدايَنتُم بِدَين‌ٍ إِلي أَجَل‌ٍ مُسَمًّي فَاکتُبُوه‌ُ وَ ليَکتُب بَينَکُم کاتِب‌ٌ بِالعَدل‌ِ وَ لا يَأب‌َ کاتِب‌ٌ أَن يَکتُب‌َ کَما عَلَّمَه‌ُ اللّه‌ُ فَليَکتُب وَ ليُملِل‌ِ الَّذِي عَلَيه‌ِ الحَق‌ُّ وَ ليَتَّق‌ِ اللّه‌َ رَبَّه‌ُ وَ لا يَبخَس مِنه‌ُ شَيئاً فَإِن کان‌َ الَّذِي عَلَيه‌ِ الحَق‌ُّ سَفِيهاً أَو ضَعِيفاً أَو لا يَستَطِيع‌ُ أَن يُمِل‌َّ هُوَ فَليُملِل وَلِيُّه‌ُ بِالعَدل‌ِ وَ استَشهِدُوا شَهِيدَين‌ِ مِن رِجالِکُم فَإِن لَم يَکُونا رَجُلَين‌ِ فَرَجُل‌ٌ وَ امرَأَتان‌ِ مِمَّن تَرضَون‌َ مِن‌َ الشُّهَداءِ أَن تَضِل‌َّ إِحداهُما فَتُذَکِّرَ إِحداهُمَا الأُخري وَ لا يَأب‌َ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا وَ لا تَسئَمُوا أَن تَکتُبُوه‌ُ صَغِيراً أَو کَبِيراً إِلي أَجَلِه‌ِ ذلِکُم أَقسَطُ عِندَ اللّه‌ِ وَ أَقوَم‌ُ لِلشَّهادَةِ وَ أَدني أَلاّ تَرتابُوا إِلاّ أَن تَکُون‌َ تِجارَةً حاضِرَةً تُدِيرُونَها بَينَکُم فَلَيس‌َ عَلَيکُم جُناح‌ٌ أَلاّ تَکتُبُوها وَ أَشهِدُوا إِذا تَبايَعتُم وَ لا يُضَارَّ کاتِب‌ٌ وَ لا شَهِيدٌ وَ إِن تَفعَلُوا فَإِنَّه‌ُ فُسُوق‌ٌ بِکُم وَ اتَّقُوا اللّه‌َ وَ يُعَلِّمُکُم‌ُ اللّه‌ُ وَ اللّه‌ُ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عَلِيم‌ٌ (282)
جلد 3 - صفحه 76
اينکه دو آيه شريفه از ابسط آيات قرآنيّه و مشتمل بر مطالب بسياري است و احکام زيادي و ما ناچاريم که در ضمن تفسير بيک يک آنها شرح بمقدار لازم دهيم و تفصيل آنها را حواله بکتب فقهيّه دهيم.
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا خطاب بمؤمنين است و لو در احکام تمام شرکت دارند لکن قابل تخاطب نيستند و کانّه مورد اعتناء فقط مؤمنين هستند.
إِذا تَدايَنتُم بِدَين‌ٍ مطلق است يعني کاري و عملي نموديد که مديون شديد يا بمعامله مثل معامله سلف که بايع مديون جنس ميشود، يا نسيه که مشتري مديون ثمن، يا اجاره که مستأجر مديون مال الاجاره يا مديون اجرت اجير، يا قرض که مستقرض مديون مقروض، يا اتلاف که متلف مديون مالک يا اشياء ديگري که مورث تحقّق دين ميشود.
و کلمه تَدايَنتُم و لو دلالت بر تحقّق دين دارد و احتياج بکلمه بِدَين‌ٍ ندارد لکن کلمه بِدَين‌ٍ براي تعميم است يعني اذا تداينتم باي‌ّ دين.
إِلي أَجَل‌ٍ مُسَمًّي تقييد ميکند براي اخراج ديون معجّله که بايد فوري اداء گردد و احتياج بمکاتبه ندارد، و امّا ديون مأجّل بايد مدّتش معلوم باشد مثل سلف که زمان اداء جنس و نسيه که زمان اداء ثمن بايد معلوم باشد از حيث ماه و روز معيّني که معني مسمّي همين است.
جلد 3 - صفحه 77
فَاکتُبُوه‌ُ بعضي گفتند امر از براي وجوب است که مکاتبه واجب است و بعضي گفتند مستحب‌ّ است و بعضي گفتند امر توصليست نه تعبّدي که شرط صحّت است و بدون مکاتبه باطل است.
و تحقيق اينست که نه امر تعبّدي است که واجب يا مندوب باشد و نه توصّلي است که شرط صحّت باشد بلکه ارشادي است براي اينکه مدّت فراموش نشود يا اختلاف بين متعاملين واقع نشود در طول و قصر مدّت يا مورد انکار مديون نگردد.
وَ ليَکتُب بَينَکُم کاتِب‌ٌ بِالعَدل‌ِ اينکه امر هم ارشادي است و کاتب اعم‌ّ از اينکه است که بايع باشد يا مشتري يا شخص ثالثي، و مراد (بالعدل يعني مطابق آنچه قرار داد شده از حيث جنس و وصف و مقدار و مدّت مثلا گندم را جو ننويسد کتابت مطابق با واقع در خارج باشد.
وَ لا يَأب‌َ کاتِب‌ٌ أَن يَکتُب‌َ کَما عَلَّمَه‌ُ اللّه‌ُ لا يأب، يعني باکي نيست و امتناع ندارد که نويسنده سجل‌ّ بنويسد مطابق دستور الهي همان نحوي که دستور فرموده که که مطابق با واقع و حقيقت باشد که تعبير بعدل فرموده.
فَليَکتُب يعني البتّه لازم است بر کاتب که بنويسد، بعضي گفتند واجب عيني است بر کاتب که در مورد تقاضاي دائن بنويسد که دفع ضرر دائن بشود و بعضي گفتند واجب کفايي است که در صورتي که من به الکفاية نباشد واجب عيني ميشود.
و اختلاف ديگري هم هست که آيا ميتواند کاتب مطالبه اجرت بر کتابت نمايد يا نه، بنا بر اختلافي که دارند در جواز اجرت بر واجب عيني و کفايي، و حق اينکه است که وجوب ارشادي است و اخذ اجرت بر واجبات توصّليّه چه عيني و چه کفايي مانعي ندارد.
وَ ليُملِل‌ِ الَّذِي عَلَيه‌ِ الحَق‌ُّ املال بمعني املاء است و عَلَيه‌ِ الحَق‌ُّ مديون است و معني اينکه مديون اقرار لساني نمايد و اعتراف بدين کند تا آنکه کاتب اقرار
جلد 3 - صفحه 78
و اعتراف آن را بنويسد بلکه اگر متمکّن از امضاء کتبي يا اثر انگشت يا اقرار نزد شهود باشد بکند که حق‌ّ دائن از بين نرود.
وَ ليَتَّق‌ِ اللّه‌َ رَبَّه‌ُ از خدا بترسد و بر خلاف واقع اقرار نکند و اينکه مکتوب بايد نزد من له الحق که دائن است باشد يا نزد کسي که امين او است.
وَ لا يَبخَس مِنه‌ُ شَيئاً بخس، نقصان است ضمير منه ممکن است راجع باملال باشد يعني کمتر از آنچه واقع شده اقرار نباشد مطابق واقع از حيث مقدار و وصف و ممکن است بلکه اظهر اينکه راجع بحق باشد که اصل دين است يعني در موقع اداء کمتر از حق ندهد و دون وصف نپردازد که ذمّه‌اش فارغ نخواهد شد و قيامت مورد مؤاخذه واقع ميشود.
فَإِن کان‌َ الَّذِي عَلَيه‌ِ الحَق‌ُّ سَفِيهاً أَو ضَعِيفاً أَو لا يَستَطِيع‌ُ أَن يُمِل‌َّ هُوَ در اينکه سه کلمه: سفيه، ضعيف و غير مستطيع اختلاف است بين مفسّرين که اينها متّحد المعني يا متقارب المعني يا متفاوت المعني هستند و در صورت اختلاف معني اختلاف ديگري است در معناي هر يک لکن تمام اينها تفسير برأي است و ما نبايد دست از ظاهر برداريم.
پس مي‌گوييم اگر مديون که من عليه الحق است سفيه باشد در مقابل رشيد يعني صلاح و فساد مال و معامله را تميز نميدهد يعني کم عقل نه باندازه جنون که زوال عقل و رافع تکليف باشد.
اشکال- سفيه باين معني اصلا معامله آن که تداين باشد درست نيست.
جواب- معامله با ولي‌ّ آن ميشود و الّا اگر کسي باشد که معامله‌اش صحيح باشد املاء و اقرارش بطريق اولي صحيح است.
يا ضعيف باشد مثل صبي و مجنون و پير مرد خرفت و بله و امثال اينها، يا غير مستطيع بر املاء باشد بواسطه لال بودن يا سنگيني زبان يا مرضي که باعث سلب
جلد 3 - صفحه 79
قدرت بر تکلّم يا عسرت تکلّم شود.
فَليُملِل وَلِيُّه‌ُ بِالعَدل‌ِ ولي‌ّ سه قسم داريم باختلاف موارد: 1- اولياء صغير و مجنون و سفيه مثل آب و جد و قيّم و حاکم و منصوب از قبل حاکم و عدول مؤمنين.
2- وکيل از قبل موکّل که خود قادر نيست بر املاء.
3- ورثه نسبت بمورث خود در بعض مواردي که قدرت ندارد بر املاء، املال و امضاء و اقرار و اعتراف، اينها بمنزله املال من عليه الحق است.
وَ استَشهِدُوا شَهِيدَين‌ِ مِن رِجالِکُم و طلب شهادت کنيد و شاهد بگيريد بر تحقّق مداينه و کتابت و اقرار مديون هر کدام بشود که اينکه را بيّنه ميگويند.
و کلمه مِن رِجالِکُم يعني من رجال المؤمنين پس اعتناء بشهادت غير مؤمن نيست، و در شاهد مطابق مذهب شيعه عدالت معتبر است که شهادت عدلين باشد و اينکه امر هم ارشادي است نه مولوي وجوبي يا مستحبّي براي اينکه اگر مديون انکار دين کرد يا در بعض خصوصيّات از حيث جنس يا مقدار يا وصف اختلاف کردند و احتياج بمرافعه نزد حاکم شد مدّعي بتواند دعواي خود را ثابت کند ببيّنه که از اخبار مسلّمه اينکه فرمايش است که فرمود
(البيّنة علي المدّعي و اليمين علي من انکر)
و و فرمود
(انّما اقضي بينکم بالبيّنات و الايمان)
و از اينکه جمله استفاده ميشود که مجرّد کتابت کافي بر اثبات نيست و فائده کتابت اينست که طرفين خصوصيّات را فراموش نکنند و اگر فراموش شد بمراجعه بمکتوب متذکّر شوند، و براي اثبات بيّنه لازم دارد.
فَإِن لَم يَکُونا رَجُلَين‌ِ فَرَجُل‌ٌ وَ امرَأَتان‌ِ يعني شهادت يک مرد و دو زن کافي است نه اينکه مشروط باشد بفقدان رجلين. و از اينکه جمله استفاده ميشود که شهادت دو نفر زن بجاي شهادت يک مرد است بنا بر اينکه شهادت چهار زن مؤمنه عادله هم کافيست، و از اينکه دو جمله استفاده ميشود که شهادت يک عادل کافي نيست اگر چه در اخبار در باب حجيّت خبر، خبر عادل حجّت باشد و در بعض موضوعات مثل
جلد 3 - صفحه 80
دخول وقت اذان ثقه کافيست.
مِمَّن تَرضَون‌َ مِن‌َ الشُّهَداءِ اعتبار عدالت است و مراد اينکه نيست که مرضي‌ّ عند اللّه باشد تا توهّم شود که اينکه امر باطني است و کشف آن ممکن نيست، بلکه مرضي‌ّ نزد مؤمنين که از کلمه ترضون استفاده ميشود که دين و اخلاق و اعمالش رضايت بخش باشد که بنا بر مذهب شيعه تارک معاصي کبيره و عدم اصرار بر صغيره و ترک منافيات مروّت باشد.
و توضيح کلام در موضوع عدالت از صفات نفسانيّه است و آن عبارت از ملکه است که حاصل ميشود در نفس از حالت خوف از خداوند از روي ايمان که مانع شود از ارتکاب کبائر و اصرار بر صغائر و منافيات مروّت لکن حسن ظاهر کاشف تعبّدي است از ملکه و بعضي احتياط کردند که اينکه حسن ظاهر کاشف ظنّي باشد از ملکه باطني و طريق اثبات عدالت يا بمعاشرت است نه معاشرت تامّه بلکه معاشرت متعارفه يک مدّت مختصري و در اينکه معاشرت ديده نشود از او ترک واجبي يا فعل کبيره‌اي يا اصرار بر صغيره‌اي يا منافي مروّتي، يا بشهادت عدلين که عدالت هم يکي از موضوعات احکام است که به بيّنه ثابت ميشود و در شهادت عدلين تلفّظ لازم نيست بلکه همين که با او معامله عدالت کردند به اينکه با او نماز کردند يا حضورش طلاق دادند يا از او تقليد کردند يا شهادت او را قبول کردند و امثال اينها از اموري که عدالت در آنها معتبر است کافي است، يا بشياع قطعي که جماعتي از مسلمين با او معامله عدالت کنند که يقين پيدا شود که اينها تا بموازين شرعيّه احراز نکرده باشند معامله عدالت نميکنند، يا از امارات خارجيّه و قرائن يقين بملکه پيدا شود.
و معاصي کبيره را ما در مجلّد سوم کلم الطيّب در کتاب عمل الصالح مفصّلا بيان کرده‌ايم، مقصد دوم از صفحه 24 تا 43.
و حاصلش اينکه کبيره بودن ثابت ميشود به اينکه در قرآن يا حديث معتبر وعده
جلد 3 - صفحه 81
آتش يا عذاب داده شده يا در خبر معتبر تصريح بکبيره بودن آن شده باشد يا از يکي از معاصي کبيره آن را بزرگتر شمرده باشند يا در نظر اهل شرع آن را بزرگ بدانند و اينکه نوع معاصي دو قسم است يک قسم ترک واجبات مثل نماز، زکاة، خمس صيام، حج، امر بمعروف، نهي از منکر، جهاد و امثال اينها.
و يک قسم فعل محرّمات از اعتقادات باطله بر خلاف عقيده حقّه و پاره‌اي از اخلاق رذيله و ارتکاب بعضي از معاصي مثل دروغ، محاربه با اولياء، فساد در زمين، قتل نفس محترمه، عقوق والدين، اکل مال يتيم، قذف محصنه قطع رحم، سحر، شعبده، زنا، لواط، سرقت، قسم دروغ، شهادت دروغ، کتمان شهادت، خلف نذر و عهد و قسم، تغيير وصيّت، شرب خمر قمار، ربا، اکل سحت (يعني مال مسلمان بدون وجه مشروع) گوشت ميته، گوشت خوک، خون، قربانيهاي کافر کم فروشي، تعرب بعد الهجره، رفتن بمراکزي که دست‌رسي باحکام نداشته باشد، اعانه ظلمه، رکون بظالم، حبس حقوق، اسراف، تبذير، خيانت در امانت بلکه مطلق خيانت، غيبت، تهمت، نمامي، سعايت، اشاعه فحشاء، ارتکاب ملاهي مثل ساز و آواز و رقص و حضور در اينکه مجالس و امثال اينها از قبيل ظلم و نشوز و نحو اينها از معاصي متداوله عصر حاضر که در نظر اهل شرع بسيار بزرگ است مثل بي حجابي، تآتر خانه، ساز راديو، تصوير مجسّمه.
و امّا اصرار بر صغيره به اينکه قبل از توبه از سابق تکرار کند بلکه بعضي گفتند عزم بر تکرار کافيست در صدق اصرار.
و امّا منافيات مروّت نسبت باشخاص و اماکن و ازمان مختلف ميشود و ضابط آن عملي است که فاعل آن در نظر مردم غير مبالي بدين بشمار ميرود مثل زلف زير عمامه يا کروات با ريش و عمامه يا در کنار جاده ادرار کردن يا در کافه رفتن بعض اشخاص يا رفت و شد با اشخاص نامناسب و امثال اينها.
جلد 3 - صفحه 82
أَن تَضِل‌َّ إِحداهُما فَتُذَکِّرَ إِحداهُمَا الأُخري بيان حکمت اعتبار دو شاهد است در مرأة بجاي يک مرد که اگر يکي از آنها بعضي از خصوصيّات مورد شهادت را فراموش کند ديگري او را يادآور شود.
و در باب حکمت گفته‌اند که اطراد شرط نيست بلکه مصلحت جعل حکم بطور کلّي وجود مصلحت در بعض مصاديق است چون نسيان در اغلب زنها بيش از نسيان در رجال است.
نکتة- وجه تکرار إِحداهُما با اينکه اگر فرموده بود «فتذکر الاخري» کافي بود. چيست جواب- کافي نبود زيرا مفاد تفاوت ميکرد، معني اينکه ميشد که اگر يکي از آنها فراموش کند ديگري متذکّر باشد و اينکه مقصود نيست بلکه مراد اينست که ديگري او را متذکّر نمايد پس بايد بگويد «فتذکر بالآخري» و اينکه هم مجمل ميشد زيرا تاب اينکه داشت که مرجع ضمير بايست بشهادت برگردد نه بمرأه ناسيه و غرض اينست که ذاکرة مذکّره ناسيه باشد و اينکه بدون تکرار متحقق نميشود.
وَ لا يَأب‌َ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا از اخبار بسياري استفاده ميشود که مراد دعوت براي تحمّل شهادت است که اگر از او تقاضا کردند که تحمّل شهادت کند اباء و امتناع نکند، بنا بر اينکه نهي تحريمي نيست بلکه تنزيهي است و در لسان اخبار هم تعبير بلا ينبغي کرده‌اند.
و امّا اگر دعوت براي اداء شهادت باشد بعد از تحمّل نهي تحريمي است زيرا کتمان شهادت حرام است چنانچه بيايد و اگر مراد اعم از تحمل و اداء باشد نهي هم مطلق است اعم‌ّ از حرمت و کراهت که مطلق الترک باشد و در بعض اخبار هم تصريح باعم‌ّ شده و اينکه انسب با اطلاق آيه است و منافي با اخبار سابقه هم نيست زيرا اخبار سابقه در بيان بعض مصاديق است منافي با عموم و اطلاق نيست.
جلد 3 - صفحه 83
وَ لا تَسئَمُوا أَن تَکتُبُوه‌ُ صَغِيراً أَو کَبِيراً إِلي أَجَلِه‌ِ يعني مسامحه نکنيد و انضجار نداشته باشيد در موضوع کتابت چه دين صغير باشد و چه کبير زماني که مدّت دارد و معجّل نيست البته بهتر براي شما کتابت است که جلوگير از حدوث اختلاف است و از طرو نسيان و احتمال بعض مفسّرين که خطاب متوجّه شهداء است که مفاد شهادت خود را بنويسند که فراموش نکنند خلاف ظاهر آيه است.
ذلِکُم أَقسَطُ عِندَ اللّه‌ِ وَ أَقوَم‌ُ لِلشَّهادَةِ اينکه کتابت براي شما فوائد زيادي دارد يکي آنکه بيشتر طريق عدالت را در پيشگاه احديّت سير کرده‌ايد که حقّي از احدي ضايع نشده نه دائن از حقّش کسر گذارده ميشود و نه مديون زائد بر حق دائن از او اخذ ميشود. و ديگر آنکه براي اقامه شهادت بهتر است که بتوانند شهود مطابق مکتوب بدون زياده و نقيصه تحمّل کنند و اداء نمايند.
وَ أَدني أَلّا تَرتابُوا و ديگر آنکه براي ضبط و عدم ترديد و ريب و شک نزديکتر است.
إِلّا أَن تَکُون‌َ تِجارَةً حاضِرَةً که معامله نقدي باشد و دين معجّل باشد و مدّت نداشته باشد.
تُدِيرُونَها بَينَکُم رواج دارد داد و ستد و باصطلاح بدانيد که معمول در بازار و اکثر معاملات است اخذ ثمن و اداء مثمن في المجلس.
فَلَيس‌َ عَلَيکُم جُناح‌ٌ أَلّا تَکتُبُوها لزوم ندارد و باکي نيست بر شما در ترک مکاتبه زيرا احتياج بمکاتبه ندارد بلکه اگر بنا بر مکاتبه باشد در جميع معاملات حرج شديد و اختلال بازار لازم ميآيد.
وَ أَشهِدُوا إِذا تَبايَعتُم ولي شاهد بگيريد بر مبايعه بخصوص اشياء غير منقوله مثل خانه، ملک، مغازه يا اشياء نفيسه مثل جواهرات يا چيز سنگين قيمت مثل ماشين و نحوه و فرش و طلا و غير اينها و معروف و مشهور گفتند امر استحبابي است و قول نادري
جلد 3 - صفحه 84
است بوجوب لکن گذشت که اينکه نوع اوامر ارشادي و مصلحت بيني است.
وَ لا يُضَارَّ کاتِب‌ٌ وَ لا شَهِيدٌ ممکن است فعل معلوم باشد که در اصل لا يضار بالکسر يعني کاتب و شاهد بر خلاف واقع ننويسند يا شهادت ندهند، و ممکن است مجهول باشد لا يضار بالفتح يعني ضرر بکاتب و شاهد نبايد وارد آيد که در کتابت و شهادت بر آنها ضرر متوجّه شود يا معذور باشند شرعا نميتوان آنها را الزام کرد (قاعده فقهيّه معروف بقاعده لا ضرر) و مدرک آن حديث معروف از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در قضيّه ثمرة بن جندب ملعون با انصاري است و اينکه قاعده حکومت دارد بر ادلّه احکام و دلالت دارد به اينکه احکام ضرريّه در اسلام جعل نشده پس هر حکمي اگر موجب ضرر شود برداشته ميشود و توضيح آن در فقه است اجمالا نبايد احدي باحدي ضرر وارد آرد، نه کاتب و شاهد ضرر وارد آورند و نه بآنها ضرر وارد شود.
وَ إِن تَفعَلُوا فَإِنَّه‌ُ فُسُوق‌ٌ بِکُم وَ اتَّقُوا اللّه‌َ وَ يُعَلِّمُکُم‌ُ اللّه‌ُ وَ اللّه‌ُ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عَلِيم‌ٌ وَ إِن تَفعَلُوا فعل ضرري يعني اگر ضرر وارد آورديد فَإِنَّه‌ُ فُسُوق‌ٌ بِکُم فسق در آيات شريفه بر معاني اطلاق شده: يکي کفر در آيه شريفه أَ فَمَن کان‌َ مُؤمِناً کَمَن کان‌َ فاسِقاً لا يَستَوُون‌َ سجده آيه 18، و در مقابل عدل إِن جاءَکُم فاسِق‌ٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا حجرات آيه 6، و بر مطلق عاصي مثل مقام، و بر کذب مثل فَلا رَفَث‌َ وَ لا فُسُوق‌َ وَ لا جِدال‌َ فِي الحَج‌ِّ که گذشت.
و فسق بمعني خروج از طاعة اللّه است و اطلاقش شامل جميع مصاديق ميشود چنانچه در کتب فقهيّه در باب معاصي کبيره که ناقض عدالت است، اول شرک و کفر را ذکر ميکنند.
و البتّه ضرر زدن بمسلمان از گناهان کبيره است و خروج از طاعت است چه کاتب در کتابت تقلّب کند و چه شاهد در شهادت و چه دائن در اضرار بکاتب و شاهد در کتابت و شهادت چه در مقام تحمّل و چه در مقام اداء.
جلد 3 - صفحه 85
و در ضرر هم اعم‌ّ است از ضرر بنفس يا مال يا عرض يا ساير امور متعلّقه بشخص، و فسوق مثل خروج بمعني فسق است، و کلمه بکم يعني صادر از شما يعني خود را فاسق ميکنيد و خارج از طاعت الهي ميشويد.
وَ اتَّقُوا اللّه‌َ از خدا بترسيد و در حق يکديگر ظلم نکنيد.
وَ يُعَلِّمُکُم‌ُ اللّه‌ُ خداوند آنچه صلاح دنيا و آخرت و دين شما است و آنچه موجب فساد دين و دنيا و آخرت شما است بشما فرا ميدهد و تعليم ميفرمايد چون جميع اوامر و نواهي الهي از روي حکمت و مصلحت است چنانچه گفتند احکام تابع حکم و مصالح و مفاسد نفس الامري است و غرض از بعثت انبياء همين است چون عقل بهر مرتبه که باشد پي بجميع حکم و مصالح نميبرد بالاخص امور آخرتي و ديني و از اينکه جهت گفتند رسول عقل خارج است، چنانچه عقل رسول باطن است.
وَ اللّه‌ُ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عَلِيم‌ٌ سر چشمه علم از منبع است که حد ندارد و غير متناهي است أَحاطَ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عِلماً و عين ذات ربوبي است.