اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ اتَّقُوا يَوماً تُرجَعُون‌َ فِيه‌ِ إِلَي اللّه‌ِ ثُم‌َّ تُوَفّي کُل‌ُّ نَفس‌ٍ ما کَسَبَت وَ هُم لا يُظلَمُون‌َ (281)
بسياري از مفسّرين گفته‌اند که اينکه آخر آيه است که بر پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نازل شده و مستند آنها روايتي است از إبن عباس و روايت مفصّل است لکن چون منتهي بمعصوم نيست و سندش هم از طرق شيعه نيست اعتباري ندارد لذا از نقل آن خودداري کرديم و اينکه آيه شريفه مشتمل بر سه جمله است:
جمله اولي امر بتقوي است که در موارد زيادي از قرآن ذکر شده و اينکه امر مثل امر باطاعت و عبادت و نهي از معصيت و فحشاء و منکر از اوامر ارشادي است که ارشاد بحکم عقل ميکند چون عقل سليم لزوم تقوي و اجتناب از معاصي و اطاعت مولي را حکم ميکند و معناي امر ارشادي اينست که بر مخالفتش عقوبتي جز همان مضاري که در معصيت دارد مترتب نميشود و بر اطاعتش جز همان فوائدي که در مأمور به است ندارد و اعمال مولويّت در اينها نشده که نفس تقوي يکي از واجبات شرعيّه باشد بلکه ممکن نيست زيرا تسلسل لازم ميآيد لذا ميفرمايد وَ اتَّقُوا يَوماً تُرجَعُون‌َ فِيه‌ِ إِلَي اللّه‌ِ يعني در دنيا بترسيد از روزي که بازگشت ميکنيد که يوما مفعول به اتَّقُوا است نه آنکه روز قيامت متّقي شوند و يوما مفعول فيه باشد و اينکه جمله شامل جميع واجبات و محرّمات از عقائد و اخلاق و اعمال ميشود که تقوي
جلد 3 - صفحه 75
عبارت است از فعل واجب و ترک حرام.
جمله دوم ثُم‌َّ تُوَفّي کُل‌ُّ نَفس‌ٍ ما کَسَبَت که جزئي و کلّي اعمال خير و شرّ جزا داده خواهد شد و کوچکترين عملي بدون جزاء نميماند که مفاد آيه شريفه فَمَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ خَيراً يَرَه‌ُ وَ مَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه‌ُ سوره زلزال آيه 7 و 8، و آيات بسيار ديگر است.
جمله سوم وَ هُم لا يُظلَمُون‌َ که در اعمال خير نقصاني از مثوبات خداوند روا ندارد و جزاي اوفي مرحمت ميفرمايد و در اعمال شرّ خردلي زائد بر استحقاق عبد عقوبت نخواهد نمود بلکه بسا مورد عفو و گذشت واقع ميشود و بالجمله عادل حکيم ظلم نميکند از حق‌ّ مطيع کم نميکند و بر عاصي افزوده نميکند.