اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِن کُنتُم عَلي سَفَرٍ وَ لَم تَجِدُوا کاتِباً فَرِهان‌ٌ مَقبُوضَةٌ فَإِن أَمِن‌َ بَعضُکُم بَعضاً فَليُؤَدِّ الَّذِي اؤتُمِن‌َ أَمانَتَه‌ُ وَ ليَتَّق‌ِ اللّه‌َ رَبَّه‌ُ وَ لا تَکتُمُوا الشَّهادَةَ وَ مَن يَکتُمها فَإِنَّه‌ُ آثِم‌ٌ قَلبُه‌ُ وَ اللّه‌ُ بِما تَعمَلُون‌َ عَلِيم‌ٌ (283)
وَ إِن کُنتُم عَلي سَفَرٍ که مداينه و معامله در مسافرت واقع شود وَ لَم تَجِدُوا کاتِباً و کتابت ميسّر نباشد و همچنين شاهد عادل دست‌رسي نداشته باشند براي وثيقه راه ديگري بيان ميفرمايد که مسئله مراهنه باشد و معني اينکه نيست که شرط آن مسافرت باشد يا عدم و جدان کاتب يا شاهد بلکه مقصود اينست که طرق وثيقه منحصر
جلد 3 - صفحه 86
بکتابت و شهادت نيست بلکه طريق ديگري هم هست که اگر دست شما از آن دو طريق کوتاه باشد باز هم طريق دارند لذا ميفرمايد فَرِهان‌ٌ مَقبُوضَةٌ و رهن در لغت بمعني گرو است و از اينکه جهت گروبندي را مراهنه ميگويند و در شريعت مطهره گروبندي مذموم است يا حرام مگر در اسب دواني و تير اندازي و شتر سواري، در باب مسابقه دارد
لا سبق الّا في خف او نصل او حافر
و در آيه شريفه کُل‌ُّ نَفس‌ٍ بِما کَسَبَت رَهِينَةٌ مدّثر آيه 38، و در حديث در خطبه شعبانيّه که شيخ صدوق نقل فرموده از حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم
(ايّها النّاس ان‌ّ انفسکم مرهونة باعمالکم)
يعني جان شما گرو عمل شما است، و نيز در آيه شريفه کُل‌ُّ امرِئ‌ٍ بِما کَسَب‌َ رَهِين‌ٌ طور آيه 21، و رهن عبارت است از اينکه مديون چيزي از عين المال خود از منقولات مثل طلا و مس و ساير منقولات يا غير منقولات مثل خانه و ملک و دکّان و نحو اينها نزد دائن بنحو وثيقه پيشش گرو بگذارد که تا اداء دين نکند فک نشود و آن چيز را عين مرهونه ميگويند و مديون را راهن و دائن را مرتهن مينامند.
و رهن يکي از عقود لازمه است احتياج بايجاب از طرف راهن و قبول از طرف مرتهن دارد و شرط صحّت رهن قبض است که راهن در تصرّف مرتهن در آورد و مرتهن قبض کند و بدون قبض باطل است و هيچکدام از راهن و مرتهن حق تصرف بدون اذن ديگري در عين مرهونه ندارند و اگر مدّت منقضي شد و اداء دين نشد مرتهن حق دارد عين مرهونه را بفروشد و مطابق دين خود بردارد و بقيّه را براهن ردّ کند و قبض در غير منقول تمليک منافع است بمرتهن بصلح يا اجاره يا نحو ديگر فَإِن أَمِن‌َ بَعضُکُم يعني دائن بعضا مديون. يعني اگر دائن امين دانست مديون را و از او وثيقه، نوشته و رهن نگرفت البتّه مديون که او را امين دانستند بايد خيانت نکند و بموقع خود تمام دين را ردّ کند با آن اوصافي که ذکر شده و مقدار معيّن که قرار داد شده.
جلد 3 - صفحه 87
فَليُؤَدِّ الَّذِي اؤتُمِن‌َ که مديون باشد امانته که دين باشد که در ذمّه او است وَ ليَتَّق‌ِ اللّه‌َ رَبَّه‌ُ از خدا بترسد و خيانت نکند و حق دائن را ضايع نکند که فرداي قيامت هم مسئوليّت خدايي دارد هم جنبه حق الناسي و عقوبتش شديد است و انکار دين يا نقصان از اصل ننمايد.
وَ لا تَکتُمُوا الشَّهادَةَ اينکه جمله راجع بآيه سابقه است در قسمت گرفتن شاهد که بعد از تحمّل شهادت کتمان شهادت نکند که يکي از گناهان کبيره است مگر آنکه معذور باشد شرعا يا اداء شهادت بر او ضرري متوجّه شود يا خصوصيّات شهادت را فراموش کرده باشد.
وَ مَن يَکتُمها فَإِنَّه‌ُ آثِم‌ٌ قَلبُه‌ُ و تعبير به آثم قلبه با اينکه خود کتمان کننده آثم است، بواسطه اينست که معاصي دو قسم است يک قسم معاصي فعليّه مثل زنا و شرب خمر و نحو اينها، و يک قسم معاصي ترکيّه مثل ترک صلوة و زکاة و ساير واجبات، و اثم فعل المعصيت است و در معاصي ترکيّه فعلي از عاصي صادر نشده در ظاهر بلکه فعل قلبي است که عزم و بناي بر مخالفت باشد، و بعبارت اخري افعال قلبيّه است و کتمان شهادت از اينکه باب است.
وَ اللّه‌ُ بِما تَعمَلُون‌َ چه عمل خوارجي باشد و چه عمل قلبي عليم در مجمع از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نقل کرده فرمود
لا ينقضي کلام شاهد زور من بين يدي الحاکم حتّي يتبوأ مقعده من النار و کذلک من کتم الشهادة.
و در اينکه آيه شريفه از جمله فَإِن أَمِن‌َ استفاده ميشود که تمام دستورات اينکه آيات شريفه از کتابت و شهادت و رهانت اوامر ارشادي است و راه احتياط است براي حفظ دين و وجوب شرعي ندارد و امر مولوي نيست.
88