تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قَرْنَ فِي بُيُوتِکُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَ أَقِمْنَ الصَّلاةَ وَ آتِينَ الزَّکاةَ وَ أَطِعْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَکُمْ تَطْهِيراً (33)
وَ قَرْنَ فِي بُيُوتِکُنَ: و قرار و آرام گيريد و ثابت باشيد در خانه‌هاى خود که لازمه آن بيرون نيامدن از خانه باشد.
مروى است که «سوده» يکى از زوجات حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله است، او را گفتند: چرا حج و عمره نمى‌کنى مانند ديگران؟!! گفت: يکبار که واجب بود بجا آوردم، بعد از اين حج و عمره من آنست که از خانه بيرون نروم چنانکه خدا فرموده، و عزم من آنست که پاى از حجره‌اى که رسول مرا در آن نشانده بيرون ننهم تا بميرم، پس بيرون نيامد تا جنازه‌اش را بيرون آوردند «2».
وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى: و اظهار مکنيد زينتها و پيرايه‌هاى خود را مانند اظهار زنان جاهليت نخستين که آن را جاهليت جهلاء نامند، و آن از زمان آدم بود تا زمان حضرت نوح عليه السّلام.
از ابن عباس نقل شده که «جاهليت اولى» ميانه حضرت ادريس و حضرت نوح عليهما السّلام بوده به مدت هزار سال، دو دسته از فرزندان آدم عليه السّلام يکى ساکن شهر و يکى ساکن کوه بودند. مردان کوهستان خوبرو و زنانشان
«1» بحار الانوار، ج 76 باب 67: جوامع مناهى النبى صلّى اللّه عليه و آله ص 329 بنقل از امالى صدوق ص 260- 253 حديث فوق را وسائل الشيعه ج 14 ص 154، روايت پنجم نيز آورده است.
«2» تفسير منهج الصادقين، ج 7، ص 315.
جلد 10 - صفحه 440
زشتر و، مردان شهرستان برعکس آن. شيطان به صورت غلامى برآمد در ميان ايشان و ناى و بربط (آلات لهو) بساخت و به زدن آن مشغول شد. چون ايشان آوازى شنيدند که هرگز نشنيده بودند متعجب شدند، اين خبر به نواحى انتشار يافت. مردمان کوهستان بيامدند به نظاره آن، و عيدى ساختند و زنان آنها آراسته بيرون آمدند. اجتماع کردند مردان کوهستان، مايل ايشان، و زنان آنها نيز به آنها ميل نمودند فواحش و ناشايست در ميان آنها آشکار شد «1». «جاهليت اخرى» ميان حضرت عيسى عليه السّلام و حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله است.
قول ديگر «جاهليت اولى» جاهليت کفر است قبل از اسلام، و جاهليت ثانيه جاهليت فسوق است در اسلام، و مؤيد آنست که حضرت به ابو دردا فرمود:
(انّ فيک جاهليّة). گفت: (ا جاهليّة کفر او اسلام)، فرمود: (جاهليّة کفر).
تنبيه: شخص عاقل لبيب با تأمل در اين آيه شريفه دريابد که ذات حکيم على الاطلاق براى صلاح عامه و حفظ نظام جامعه، زنان را محدود و دو قسمت عمده را متذکر فرموده براى جلوگيرى از فساد: يکى استقرار در خانه، و ديگر اظهار نکردن زينت و محاسن به اجانب. و شکى نيست در اينکه امر به بودن زنان در خانه و خارج نشدن از حدود مبالغه در تستر و حجاب است و نهى از جلوه دادن خود را در انظار، کافى است در مطلوب؛ و احاديث بسيار در آن وارد شده:
1- نهج البلاغه- حضرت امير المؤمنين در ذيل سفارشات به محمد بن حنفيه فرمايد: و ليس خروجهنّ باشدّ من ادخالک من لا يوثق به عليهنّ و آن استطعت أن لا يعرفن غيرک فافعل: و خارج شدن زن از خانه، مفاسد و ضررهاى آن کمتر نيست از اينکه وارد نمائى بر او مردان اجنبى و بيگانه را که به آنها وثوق و اطمينان ندارى، يعنى هر دو امر يکسان است در مظنه فساد و هتک عرض و ناموس عباد در بلاد، بعد مؤکد فرمايد به اينکه هرگاه بتوانى کارى کنى که عيال تو غير تو ديگرى را نشناسد پس بجا آور و کوتاهى مکن «2». اين منتهاى تأکيد
«1» تفسير ابو الفتوح رازى، (چاپ اسلاميه 1398 هجرى قمرى)، ج 9، ص 152.
«2» نهج البلاغه فيض الاسلام، رساله 31 ص 939 و وسائل الشيعه ج 14 ص 41 حديث 2 همين روايت را از حضرت على عليه السّلام به فرزندش امام حسن عليه السّلام آورده است.
جلد 10 - صفحه 441
در حجاب و نهايت تستر در جلباب است در زنان.
2- ابن بابويه (رحمه اللّه) در حديث مناهى رسول صلّى اللّه عليه و آله: و نهى آن تخرج المرئة من بيتها بغير اذن زوجها فان خرجت لعنها کلّ ملک فى السّماء و کلّ شى‌ء تمرّ عليه من الجنّ و الانس حتّى ترجع الى بيتها. و نهى فرمود پيغمبر اينکه خارج شود زن از خانه خود بدون اذن شوهرش پس اگر خارج شد لعن کند او را هر ملکى در آسمان و هر چيزى که مرور کند بر او از جن و انس تا برگردد بخانه خود «1» 3- وسائل- حضرت امير المؤمنين فرمايد: خلق الرّجال من الارض و انّما همّهم فى الارض و خلقت المرئة من الرّجل و انّما همّها فى الرّجال، فاحتبسوا نسائکم يا معشر الرّجال. خلق نمود خداى متعال مردان را از زمين، اينست که تمام همت و مقصد آنها به تعمير آب و خاک مصروف است. و خلق فرمود زنان را از مردان، و جز اين نيست که تمام توجه و مقصد زنان به مردان است؛ پس تا مى‌توانيد زنان خود را حبس نمائيد و حفظ کنيد آنها را از مردان اى جماعت رجال «2».
تتمه: علل الشرايع: ابن بابويه (رحمه اللّه) از حضرت باقر عليه السّلام فرمود:
حيض زنان نجاستى است که خدا ابتلا نموده، و به تحقيق زنان در زمان حضرت نوح عليه السّلام حايض مى‌شدند در هر سالى يک مرتبه، تا آنکه خارج شدند زنانى از حجاب و آنها هفتصد عدد بودند، پس پوشيدند لباس معصفرات و زينت کردند و عطر زدند و متفرق شدند در شهرها و نشستند در مجالس با مردها و حاضر شدند در اعياد با آنها و نشستند در صفوف مردها؛ پس ابتلا فرمود خداى تعالى نزد اين هتاکى به حيض در هر ماه اين جماعت زنان را و سيلان نمود خون آنها و خارج شدند ميان مردها «3».
«1» بحار الانوار، ج 76 باب 67 ص 329 بنقل از امالى شيخ صدوق. اين حديث در وسائل الشيعة، ج 14 ص 154 ح 5 نيز آمده است.
«2» مضمون روايت در وسائل الشيعة ج 14 ص 42 حديث 5 و ج 13، ص 195، ح 11 از حضرت صادق عليه السّلام بنقل از علل.
«3» علل الشرايع (چاپ نجف 1385 هجرى)- باب 215- ص 290.
جلد 10 - صفحه 442
وَ أَقِمْنَ الصَّلاةَ: و بپاى داريد زنان نماز را در اوقات آن که اصل طاعت بدنيه است، وَ آتِينَ الزَّکاةَ: و بدهيد زکات را که اشرف عبادات ماليه است، وَ أَطِعْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ: و فرمانبرداريد خداى را در جميع فرايض و احکام و پيغمبر او را در سنن آن سيّد انام. يا اطاعت خدا و رسول نمائيد در ساير آنچه امر و نهى نمايد. إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ: جز اين نيست مى‌خواهد خدا، لِيُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ: تا ببرد از شما پليدى از گناه را، أَهْلَ الْبَيْتِ: اى اهل بيت پيغمبر، وَ يُطَهِّرَکُمْ تَطْهِيراً: و پاک گرداند شما را از معاصى پاک گردانيدنى.
نکته: استعاره رجس براى معصيت و ترشيح به تطهير به جهت تنفير از معصيت است.
تنبيه: به اتفاق جميع امّت، مراد به «اهل البيت» آل پيغمبرند، پس «ال» در کلمه (البيت) براى عهد باشد، و خلاصه معنى آنکه: اى اهلبيت پيغمبر، اراده الهى تعلق يافته به اينکه خطيئات و سيئات و آثام را از شما دور، و شما از خطا و سهو و گناه صغيره و کبيره منزه و معصوم باشيد؛ و احاديث خاصه و عامه وارد شده که آيه شريفه در حق خمسه طيبه نازل شده:
1- احمد بن حنبل در مسند خود از عطاء بن رباح از ام سلمه که روزى حضرت فاطمه سلام اللّه عليها طعامى پخته نزد حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله آورد خانه من، حضرت فرمود: اى نور ديده، على عليه السّلام را با دو فرزند خود بطلب تا با من اين طعام تناول کنند. چون حاضر شدند، همه از آن تناول کردند، جبرئيل نازل و اين آيه آورد (إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ ...) پس آن حضرت کسائى بر ايشان انداخت فرمود: (اللّهمّ هؤلاء اهل بيتى و خاصّتى اللهمّ فاذهب عنهم الرّجس و طهّرهم تطهيرا) ام سلمه گويد: چون اين دعا از حضرت شنيدم گفتم: يا رسول اللّه من هم با شما هستم؟ حضرت فرمود: تو رتبه اهل بيت من ندارى، اما زنى نيکو کردارى «1».
2- ابو الحسن اندلسى که جامع صحاح است، مضمون اين حديث را در
«1» تفسير برهان، ج 3، ص 320 روايت 35 بنقل از احمد بن حنبل.
جلد 10 - صفحه 443
جامع نقل نموده «1».
2- در مجمع ابو سعيد خدرى، و انس بن مالک، و وائلة بن اصبغ، و ام سلمه، و عايشه نقل نموده‌اند که آيه مختص است به رسول خدا و حضرت على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السّلام «2».
4- ثعلبى به اسناد خود از مجمع روايت نموده که: روزى من و مادرم نزد عايشه رفتيم، مادرم گفت: ديدى که روز جمل خروج کردى و از امر الهى که فرموده (وَ قَرْنَ فِي بُيُوتِکُنَّ) عدول نمودى، پس او را از حال حضرت على عليه السّلام پرسيد. عايشه گفت: سؤال نمودى از من دوست‌ترين مردمان به رسول خدا و شوهر دوست‌ترين مردمان به او، به خدا قسم من ديدم على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السّلام را که پيغمبر ايشان را در زير جامه‌اى جمع کرد و آن را بر سر ايشان کشيد و فرمود: بار خدايا اينها اهل بيت منند، پس رجس را از ايشان دور، و ايشان را پاک و پاکيزه فرما از شوب معصيت. عايشه گويد: من گفتم يا رسول اللّه من هم از اهل تو هستم؟ فرمود: «تنحّى» دور شو، تو اهل بيت من نيستى، چه اينها اهل بيت من هستند «3».
5- در تيسير- انس بن مالک از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله روايت نموده که: وقت نماز صبح به در خانه حضرت فاطمه عليها سلام بگذشتى و فرمودى «الصّلوة. انّما يريد اللّه ليذهب عنکم الرّجس ...) «4».
6- ابو القاسم حسکانى (الحاکم) به اسناد خود از حضرت امام حسن عليه السّلام روايت نموده چون آيه تطهير نازل شد، جمع فرمود حضرت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله ما را با خود در زير کساء خيبرى، پس فرمود: (اللّهمّ هؤلاء اهل بيتى و عترتى) «5» و روايات کافى است در اختصاص آيه شريفه به آل عبا.
«1» مدرک قبل صفحات 323 و 324 روايات 55 و 56 و 57 و 58.
«2» تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 356.
«3» تفسير برهان، (چ علميه- قم) ج 3 ص 332، روايت 48 بنقل از ثعلبى.
«4» شواهد التنزيل، ج 2، ص 10 تا 15، و روايات 637 تا 644 بنقل از انس بن مالک.
«5» شواهد التنزيل (چ بيروت 1393 هجرى)، ج 2، ص 17، شماره 649.
جلد 10 - صفحه 444
تتمه: اشاره اجمالى به اقوال مشاهير عامه:
ثعلبى در تفسير کشف البيان.
فخر رازى در صفحه 782 جلد ششم تفسير کبير.
جلال الدين سيوطى در صفحه 199 جلد پنجم تفسير در المنثور و صفحه 264 جلد دوم خصايص الکبرى.
نيشابورى در جلد سوم تيسير.
عبد الرزاق الرستغنى در تفسير رموز الکنوز.
ابن حجر عسقلانى در صفحه 207 جلد چهارم اصابه.
ابن عساکر در صفحه 204 و صفحه 206 جلد چهارم تاريخش.
محب الدّين طبرى در صفحه 188 جلد دوم رياض النضرة.
مسلم بن حجاج- در صفحه 331 جلد دوم صحيح.
نبهانى- در صفحه 10 شرف المؤبد (چاپ بيروت).
محمد بن يوسف گنجى شافعى- در باب 100 کفاية الطالب با نقل شش خبر مسندا.
شيخ سليمان بلخى حنفى در باب 33 ينابيع المودة از صحيح مسلم، و شواهد حاکم از عايشه و ده خبر از ترمذى.
و حاکم علاء الدين سمنانى، و بيهقى، و طبرانى، و محمد بن جرير، و احمد بن حنبل، و ابن ابى شيبه، و ابن منذر، و ابن سعد، و حافظ و زرندى، و حافظ بن مردويد، از ام سلمه و عمر بن ابى سلمه (ربيب النبى) و انس بن مالک، و سعد بن ابى وقاص، و واثلة بن اسقع، و ابو سعيد خدرى تماما نقل مى‌نمايند که اين آيه تطهير در شأن پنج تن آل عبا نازل گرديده (فتدبّر و انصف).
برهان: عصمت آل عبا عليهم السّلام: جميع اصحاب ما استدلال نموده‌اند بر اختصاص اين آيه به آل عبا و عصمت ايشان، بدين تقرير که تأکيد آن به لفظ «انّما» کلمه حصر و ادخال «ل» در خبر و اختصاص بقوله «اهل البيت» و تکرير آن به قوله «وَ يُطَهِّرَکُمْ تَطْهِيراً» اهميت مطلب را مبين سازد.
بيان ديگر: لفظ «انّما» محقق و مثبت آنچه بعد از آن و نافى غير آن است، زيرا قول قائل (انّما لک عندى درهم، انّما فى الدّار زيد) مقتضى آنست که نزد او،
جلد 10 - صفحه 445
غير درهمى نيست؛ و در خانه، غير زيد نيست. بنابراين اراده در آيه شريفه از دو قسم خارج نيست: 1- اراده محضه. 2- اراده‌اى است که مستتبع تطهير و اذهاب رجس است و در آيه نمى‌شود اراده محضه باشد، زيرا که خداى تعالى از هر مکلفى اراده آن فرموده، پس اين اراده مختص به اهل بيت نباشد. و ديگر آنکه آيه، مورد مدح و مقتضى تعظيم است اهل بيت را و در اراده مجرده مدح منتفى است، پس مراد وجه دوم باشد که اراده مستتبعه تطهير است؛ و در ثبوت اين وجه عصمت آل عبا عليهم السّلام محقق و طهارت ايشان از جميع قبايح و آثام ثابت شود و از جمله ضروريات و بديهيات است که غير اهل بيت، (چهارده معصوم) معصوم از خطا و خطل نبوده، پس آيه مختص به ايشان باشد به جهت بطلان تعلق اين امر به غير ايشان.
رفع شبهه: وقوع صدر آيه و ما بعد آن در حق ازواج آن حضرت، موجب نمى‌شود که مراد اهل بيت ازواج باشند. زيرا:
اولا- در عرف و عادت فصحا شايع است که در اثناى کلام، خطاب به غير مى‌کنند و بعد به کلام اول عود نمايند؛ و قرآن مجيد مشحون و کلام عرب معروف است.
ثانيا- آنکه حديث ام سلمه مشعر است بر آنکه اين آيه در خانه من نازل شد و غير حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و حضرت على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السّلام کسى آنجا نبود.
ثالثا- اگر آيه در حق ازواج پيغمبر بود بايستى چنين وارد شود (ليذهب عنکنّ و يطهّرکنّ) و چون به صيغه مذکر واقع شده معلوم شود در حق اهل بيت پيغمبر که آل عبا باشند نازل شده است (و تذکير آن با وجود آنکه حضرت فاطمه عليها سلام داخل بوده به جهت تغليب باشد).
رابعا- صاحب کتاب عين المعالى گويد: ظاهر آيه گرچه دال است بر آنکه مراد اهل بيت ازواج باشند اما آنچه عايشه و ام سلمه و ابو سعيد خدرى و انس بن مالک نقل نموده‌اند که اهل بيت حضرت على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السّلام مى‌باشند دافع آنست.
جلد 10 - صفحه 446