سوره حمد(الفاتحة)، آیه ۲ · جزء ۱ · صفحه ۱
معنی کلمات و عبارات
«رَبِّ»: پروردگار. مصدری است به معنی تربیت، و در اینجا در معنی اسم فاعل، یعنی مربّی به کار رفته است، و صفت (الله) میباشد. «الْعَالَمِینَ»: جهانیان، جهانها. هر صنفی از اصناف آفریدگان. اسم آلت است و به معنی آنچه خدا بدان شناخته شود. از راه تغلیب به صورت جمع مذکّر سالم با (ین) جمع بسته شده است.
نزول
سال ۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
نکات آیه
۱ - همه ستایشها از آن خداوند است. «الحمد للّه»
«ال» در «الحمد للّه» به اصطلاح جنسیه است و مفید استغراق مى باشد; یعنى، کل حمد للّه.
۲ - خداوند، سرچشمه و منشأ همه کمالها و زیباییهاست. «الحمد للّه»
حمد در برابر زیباییها و کمالهاست و به مقتضاى جمله «الحمد للّه»، هر ستایشى از آن خداست. بنابراین هر کمال و زیبایى از او نشأت گرفته است.
۳ - تنها خداوند شایسته و بایسته ستایش است. «الحمد للّه»
۴ - خداوند مالک و مدبر همه عالمهاى هستى است. «رب العلمین»
عالم (مفرد عالمین) است و به مجموعه و دسته اى از موجودات گفته مى شود، بنابراین «العالمین»، یعنى، همه موجودات به لحاظ مجموعه ها و دسته ها.
۵ - جهان آفرینش، متشکل از عالمهاى متعدد. «رب العلمین»
برداشت فوق با توجّه به جمع بودن کلمه «العالمین» استفاده شده است.
۶ - جهان هستى سراسر زیبا و تدبیر آن تدبیرى نیکو و جمیل است. «الحمد للّه رب العلمین»
«رب العالمین» به منزله دلیل براى «الحمد للّه» است; یعنى، چون خداوند مدبر هستى است همه ستایشها از آن اوست و از آنجا که حمد و ستایش، همواره براى کمال و زیباییهاست، نتیجه مى گیریم که: همه هستى زیبا و برخوردار از تدبیرى نیکوست.
۷ - خداوند، از روى اختیار جهان را تدبیر مى کند و در اداره آن جبر و اضطرارى ندارد. «الحمد للّه رب العلمین»
در صحت اطلاق حمد، علاوه بر زیبایى فعل و صفت، اختیارى بودن فعل و صفت نیز قید شده است; یعنى، بر فعل و صفتى زیبا، مى توان حمد کرد که فاعل، آن را از روى اختیار تحقق بخشیده باشد.
۸ - جهان هستى به سوى کمال در حرکت است. «رب العلمین»
«رب» به معناى تربیت کردن است و تربیت ایجاد حالتى در شىء پس از حالت قبل است تا آن گاه که به حد تمام و کمال برسد (مفردات راغب). پس این معنا حکایت از حرکت تکاملى دارد. گفتنى است که کلمه «رب» مشترک لفظى میان وصف و مصدر مى باشد و در آیه مورد بحث معناى وصفى دارد.
۹ - تدبیر همه عالمهاى هستى از سوى خدا، دلیل اختصاص همه ستایشها به اوست. «الحمد للّه رب العلمین»
تفسیر (۹)
روایات و احادیث
۱۰ - «عن ابى عبداللّه (ع) فى قوله: «الحمد للّه» قال: الشکر للّه و فى قوله «رب العالمین» قال: خالق المخلوقین ...; [منبع: تفسیر قمى، ج ۱، ص ۲۸; نور الثقلین، ج ۱، ص ۱۵، ح ۶۰.] از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: «الحمد للّه» یعنى شکر مخصوص خداست و «رب العالمین» یعنى، آفریننده مخلوقات ...».
احادیث مرتبط (بر اساس موضوع)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
تدبیر عوالم آفرینشزیبایی آفرینشحرکت آفرینشدلایل حمد خدااختیار خداعوالم آفرینشمنشأ کمالمنشأ زیباییخالق موجوداتتکامل آفرینشمالک آفرینشحمد خداتدبیر آفرینشمالکیت خداخالقیت خداربوبیت خدااختصاصات خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۲۱)
- . ربّ
- همه انسانها، تحت تربیت و ربوبیت خداوند+۱۰ آیه
- شناخت خدا و صفات او، راه دستیابی به توحید افعالی+۳ آیه
- خداوند یکتا، تنها معبود شایسته برای عبادت+۶ آیه
- شناخت صفات خدا، راه دستیابی به توحید عبادی+۴ آیه
- خداوند، تدبیرکننده جهان افرینش و عوالم متعدّد ان+۷ آیه
- لزوم اختصاص همه حمدها به خداوند+۶ آیه
- استحباب حمد خدا، در شروع کارها+۱ آیه
- وجوب شکر خدا به سبب نعمتهای او+۳ آیه
- اختصاص همه حمدها و ستایشها به خداوند+۷ آیه
- ربوبیّت خداوند نسبت به همه هستی، از ملاکهای استحقاق حمد و ستایش+۸ آیه
- رحمانیّت و رحیمیّت خداوند، دلیل اختصاص ستایشها به او+۱ آیه
- مالکیّت خدا بر روز جزا و فرمانروایی او در ان روز، ملاک اختصاص ستایشها به او+۱ آیه
- ربوبیّت خداوند، اقتضاکننده حمد و ستایش برای او+۸ آیه
- تدبیر صاحبان عقل و جهانیان، به فرمان خداوند+۶ آیه
- حمد خدا، از اداب دعا+۲ آیه
- وجوب شکر خدا، به دلیل نعمتهای او+۳ آیه
- توجّه به ربوبیّت خداوند، مقتضی پرستش او+۲ آیه
- همراه نمودن تدبیر و تربیت با مهربانی و عطوفت، امری شایسته+۱ آیه
- وجوب اختصاص دادن همه حمدها به خداوند
- وجوب شکر خدا، به سبب نعمتهای او+۳ آیه