تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ «3»
خداوند بخشنده مهربان الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ: آن خدائى اين صفت را دارد که بخشنده نعمت است بر خلقان، و آمرزنده و بخشاينده رحمت است بر مؤمنان. وصف اول عام است نسبت به مؤمن و کافر، دوم خاص باشد نسبت به مؤمن فقط.
تبصره 1: لفظ «الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» تکرار نيست، زيرا در «بسم اللّه» بعد از ذکر معبوديت به جهت تذکر نعمتى است که ذات الهى بدان مستحق عبادت گرديده، و در اين مقام به واسطه استحقاق حمد باشد. به عبارة اخرى: در بسم اللّه نظر به مبدء فطرت است که بى‌ماده و مدت از کتم عدم به فضاى وجود آورده، و در فاتحه نظر به ابقاى وجود است در دنيا و اعاده آن در عقبى، تا هر کس را به مجازات خود رساند و ذکر «مالِکِ يَوْمِ الدِّينِ» مؤيّد آنست.
تبصره 2: ذکر آن در «بسم اللّه» به اعتبار صفت ذات و در «حمد» به اعتبار صفت فعل است. به اين معنى که ذات الهى متصف به اين دو صفت مى‌باشد، لکن وقتى در خارج وقوع يابد که موجودى مورد افاضه رحمانيت يا مستوجب فيض رحيميت شود و اين صفت فعل است.
تبصره 3: چون اين دو صفت جامع تمام نعمتها و موجب اميد و رجاء باشد و هر چه در آن اميد زيادتر باشد، بنده شائق‌تر خواهد بود؛ لذا دو مرتبه تکرار شد.
آثار رحمت رحمانيه از شماره بيرون است. براى نمونه شمّه‌اى ذکر شود: در ادعيه عرب وارد است: «يا رازق النّعاب فى عشّه»، يعنى: اى
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 38
روزى دهنده بچه کلاغ در لانه او. شرحش آنکه بچه کلاغ چون از تخم بيرون آيد، قطعه گوشت سرخ باشد. مادر او را همرنگ خود نبيند، از او دورى جويد و واگذارد او را. خداوند رحمن در آن مدت به کمال رحمت رحمانى پشه را بر اطراف او جمع، و آن جوجه از آنها تغذيه نمايد و پرورش يابد. تا پرهايش روئيد ديگر پشه جمع نشود. آنگاه مادر به سر وقت او آمده و تربيت نمايد او را.
ذو النون مصرى گويد: روزى بيرون شهر رفتم. اطراف رود نيل عقربى را ديدم، به سرعت هرچه تمامتر مى‌شتافت. چون به کنار نيل رسيد، وزغى از آب بيرون آمد، عقرب بر پشتش سوار و شناکنان او را به آن طرف نيل رسانيد. با خود گفتم سبحان اللّه! اين چه حالت عجيبى است! بر کشتى سوار و به آن طرف رفتم، ديدم عقرب از پشت او فرود آمده متوجه درختى شد. مشاهده نمودم جوانى مست در پاى درخت خوابيده، افعى قصد او نموده، عقرب فورا خود را به آن افعى رسانيده او را هلاک ساخت، جوان سالم ماند. و آثار رحمت رحمانيه بود که فرعون با ادعاى خدائى چهار صد سال حق تعالى عمر به او مرحمت فرمود.
آثار رحمت رحيميه: حق تعالى رحيم است در شش موضع نسبت به مؤمنان: 1- در قبر و حسرات آن. 2- در قيامت و ظلمات آن. 3- قرائت کتب و فزعات آن. 4- در صراط و مخافات آن. 5- جهنم و درکات آن. 6- بهشت و درجات آن.