در قرآن مجيد دو نوع هدايت مطرح شده است:
الف: هدايت تکوينى، نظير هدايت زنبور عسل که چگونه از شهد گلها بمکد و چگونه کندو بسازد. و يا هدايت و راهنمايى پرندگان در مهاجرت‌هاى زمستانى و تابستانى. آنجا که قرآن مى‌فرمايد: «رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى کُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى» «2» بيانگر اين نوع از هدايت است.
ب: هدايت تشريعى که همان فرستادن انبياى الهى و کتب آسمانى براى هدايت بشر است.
کلمه‌ى «صراط» «3» بيش از چهل مرتبه در قرآن آمده است. انتخاب راه و خط فکرى صحيح، نشانه‌ى شخصيت انسان است.
«1». «وَ ما کُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ» اگر هدايت الهى نبود ما هدايت نمى‌يافتيم. اعراف، 43.
«2». طه، 50.
«3». «صراط» در قيامت نام پلى است بر روى دوزخ که همه‌ى مردم بايد از روى آن عبور کنند.
جلد 1 - صفحه 33
راههاى غير الهى متعدّدى در برابر انسان قرار دارد که او بايد يکى را انتخاب کند:
* راه خواسته‌ها و توقعات‌هاى خود.
* راه انتظارات وهوس‌هاى مردم.
* راه وسوسه‌هاى شيطان.
* راه طاغوت‌ها.
* راه نياکان و پيشينيان.
* راه خدا و اولياى خدا.
انسان مؤمن، راه خداوند واولياى او را انتخاب مى‌کند که بر ديگر راهها امتيازاتى دارد:
الف: راه الهى ثابت است، بر خلاف راههاى طاغوت‌ها و هوس‌هاى مردم و هوس‌هاى شخصى که هر روز تغيير مى‌کنند.
ب: يک راه بيشتر نيست، در حالى که راههاى ديگر متعدّد و پراکنده‌اند.
ج: در پيمودن آن، انسان به مسير و مقصد مطمئن است.
د: در پيمودن آن، شکست و باخت وجود ندارد.
راه مستقيم، راه خداست. «إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ» «1»
* راه مستقيم، راه انبياست. «إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ» «2»
* راه مستقيم، راه بندگى خداست. «وَ أَنِ اعْبُدُونِي هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ» «3»
* راه مستقيم، توکّل وتکيه بر خداست. «مَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ» «4»
* راه مستقيم، يکتاپرستى و تنها يارى خواستن از اوست. «5»
* راه مستقيم، کتاب خداوند است. «6»
* راه مستقيم، راه فطرت سالم است. «7»
«1». هود، 56.
«2». يس، 3- 4.
«3». يس، 61.
«4». آل‌عمران، 101.
«5». بنا بر اينکه الف و لام در «الصِّراطَ» اشاره به همان راه يکتاپرستى در آيه قبل باشد.
«6». بنابر روايتى در تفسير مجمع‌البيان، ج 1، ص 58.
«7». بنابر روايتى از امام صادق عليه السلام در تفسير صافى، ج 1، ص 86.
جلد 1 - صفحه 34
انسان، هم در انتخاب راه مستقيم و هم در تداوم آن بايد از خدا کمک بگيرد. مانند لامپى که روشنى خود را هر لحظه از نيروگاه مى‌گيرد. «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ»
در راه مستقيم بودن، تنها خواسته‌اى است که هر مسلمان، در هر نماز از خداوند طلب مى‌کند، حتّى رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله و ائمّه اطهار عليهم السلام از خداوند ثابت ماندن در راه مستقيم را مى‌خواهند.
انسان بايد همواره، در هر نوع از کارهاى خويش، اعم از انتخاب شغل، دوست، رشته‌ى تحصيلى وهمسر، راه مستقيم را از خداوند بخواهد. زيرا چه بسا در عقايد، صحيح فکر کند، ولى در عمل دچار لغزش شود و يا بالعکس. پس هر لحظه، خواستن راه مستقيم از خدا، ضرورى است.
راه مستقيم مراتب و مراحلى دارد. حتّى کسانى که در راه حقّ هستند، مانند اولياى خداوند، لازم است براى ماندن در راه و زيادشدن نورِ هدايت، دعا کنند. «وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً» «1»
راه مستقيم، همان راه ميانه و وسط است که حضرت على عليه السلام مى‌فرمايد: «اليمين و الشمال مضلّة و الطريق الوسطى هى‌الجادّة» «2» انحراف به چپ و راست گمراهى و راه وسط، جاده‌ى هدايت است.
راه مستقيم يعنى ميانه‌روى واعتدال واحتراز از هر نوع افراط وتفريط، چه در عقيده و چه در عمل. يکى در عقايد از راه خارج مى‌شود وديگرى در عمل و اخلاق. يکى همه کارها را به خدا نسبت مى‌دهد، گويا انسان هيچ نقشى در سرنوشت خويش ندارد. و ديگرى خود را همه کاره و فعّال‌مايشاء دانسته و دست خدا را بسته مى‌داند. يکى رهبران آسمانى راهمچون مردمان عادى و گاهى ساحر و مجنون معرّفى مى‌کند و ديگرى آن بزرگواران را در حدّ خدا مى‌پندارد. يکى زيارت امامان معصوم و شهدا را بدعت مى‌داند و ديگرى حتّى به
«1». کسى که مى‌گويد «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ...» مراحلى از هدايت را پشت سر گذارده است، بنابراين درخواست او، هدايت به مرحله بالاترى است.
«2». بحار، ج 87، ص 3.
جلد 1 - صفحه 35
درخت و ديوار، متوسل شده و ريسمان مى‌بندد. يکى اقتصاد را زير بنا مى‌داند و ديگرى، دنيا و امورات آن را ناديده مى‌انگارد.
در عمل نيز يکى غيرت نابجا دارد و ديگرى همسرش را بى حجاب به کوچه و بازار مى‌فرستد. يکى بخل مى‌ورزد و ديگرى بى‌حساب سخاوت به خرج مى‌دهد. يکى از خلق جدا مى‌شود و ديگرى حقّ را فداى خلق مى‌کند.
اينگونه رفتار وکردارها، انحراف از مسير مستقيم هدايت است. خداوند دين پا برجا واستوار خود را، راه مستقيم معرّفى مى‌کند. «1» در روايات آمده است که امامان معصوم عليهم السلام مى‌فرمودند: راه مستقيم، ما هستيم. «2» يعنى نمونه‌ى عينى و عملى راه مستقيم و اسوه و الگو براى قدم برداشتن در راه، رهبران آسمانى هستند. آنها در دستورات خود درباره‌ى تمام مسائل زندگى از قبيل کار، تفريح، تحصيل، تغذيه، انفاق، انتقاد، قهر، صلح و علاقه به فرزند و ...، نظر داده و ما را به اعتدال و ميانه‌روى سفارش کرده‌اند. «3» جالب آنکه ابليس در همين صراطِ مستقيم به کمين مى‌نشيند. «4»
در قرآن و روايات، نمونه‌هاى زيادى آمده که در آنها به جنبه‌ى اعتدال، تأکيد و از افراط و تفريط نهى شده است. به موارد ذيل توجّه کنيد:
* «کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا» «5» بخوريد و بياشاميد، ولى اسراف نکنيد.
* «لا تَجْعَلْ يَدَکَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ» «6» در انفاق، نه دست بر گردن قفل کن- دست‌بسته باش- و نه چنان گشاده دستى کن که خود محتاج شوى.
* «الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ کانَ بَيْنَ ذلِکَ قَواماً» «7» مومنان، به هنگام انفاق نه اهل اسرافند و نه اهل بخل، بلکه ميانه‌رو هستند.
* «لا تَجْهَرْ بِصَلاتِکَ وَ لا تُخافِتْ بِها وَ ابْتَغِ بَيْنَ ذلِکَ سَبِيلًا» «8» نماز را نه بلند بخوان ونه آهسته،
«1». «قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ» انعام، 161.
«2». تفسير نورالثقلين، ج 1 ص 20.
«3». در اين باره مى‌توان به کتاب اصول کافى، باب الاقتصاد فى العبادات مراجعه نمود.
«4». شيطان به خدا گفت: «لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقِيمَ» اعراف، 16.
«5». اعراف، 31.
«6». اسراء، 29.
«7». فرقان، 67.
«8». اسراء، 110.
جلد 1 - صفحه 36
بلکه با صداى معتدل بخوان.
* نسبت به والدين احسان کن؛ «وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً» «1»* امّا اگر تو را از راه خدا بازداشتند، اطاعت از آنها لازم نيست. «إِنْ جاهَداکَ عَلى أَنْ تُشْرِکَ بِي ... فَلا تُطِعْهُما» «2»
* پيامبر هم رسالت عمومى دارد؛ «وَ کانَ رَسُولًا نَبِيًّا» «3» و هم خانواده خويش را دعوت مى‌کند. «وَ کانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ» «4»
* اسلام هم نماز را سفارش مى‌کند که ارتباط با خالق است؛ «أَقِيمُوا الصَّلاةَ»* و هم زکات را توصيه مى‌کند که ارتباط با مردم است. «آتُوا الزَّکاةَ» «5»
* نه محبت‌ها شما را از گواهى حقّ منحرف سازد؛ «شُهَداءَ لِلَّهِ وَ لَوْ عَلى أَنْفُسِکُمْ» «6» و نه دشمنى‌ها شما را از عدالت دور کند. «وَ لا يَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ» «7»
* مؤمنان هم دافعه دارند؛ «أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ» و هم جاذبه دارند. «رُحَماءُ بَيْنَهُمْ» «8»
* هم ايمان و باور قلبى لازم است؛ «آمَنُوا»* و هم عمل صالح. «عَمِلُوا الصَّالِحاتِ» «9»
* هم اشک و دعا و درخواست پيروزى از خدا لازم است؛ «رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً» «10» و هم صبورى وپايدارى در سختى‌ها. «عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ» «11» شب عاشورا امام حسين عليه السلام هم مناجات مى‌کرد و هم شمشير تيز مى‌کرد.
* روز عرفه و شب عيد قربان، زائر خانه‌ى خدا دعا مى‌خواند و روز عيد بايد در قربانگاه با خون‌آشنا شود.
* اسلام مالکيّت را مى‌پذيرد، «الناس مسلطون على اموالهم» «12» ولى اجازه ضرر زدن به ديگرى را نمى‌دهد و آن را محدود مى‌سازد. «لا ضَرر و لا ضِرار» «13»
آرى، اسلام دين يک بعدى نيست که تنها به جنبه‌اى توجّه کند و جوانب ديگر را فراموش کند، بلکه در هر کارى اعتدال وميانه‌روى وراه مستقيم را سفارش مى‌کند.
«1». بقره، 83.
«2». لقمان، 15.
«3». مريم، 51.
«4». مريم، 15.
«5». بقره، 43.
«6». نساء، 135.
«7». مائده، 8.
«8». فتح، 9.
«9». بقره، 25.
«10». بقره، 250.
«11». انفال، 65.
«12». بحار، ج 2، ص 272.
«13». کافى، ج 5، ص 28.
جلد 1 - صفحه 37