اين آيه راه مستقيم را، راه کسانى معرّفى مى‌کند که مورد نعمت الهى واقع شده‌اند وعبارتند از: انبيا، صدّيقين، شهدا وصالحين. «1» توجّه به راه اين بزرگواران و آرزوى پيمودن آن وتلقين اين آرزو به خود، ما را از خطر کجروى وقرار گرفتن در خطوط انحرافى باز مى‌دارد.
بعد از اين درخواست، از خداوند تقاضا دارد که او را در مسير غضب‌شدگان وگمراهان قرار ندهد. زيرا بنى‌اسرائيل نيز به گفته قرآن، مورد نعمت قرار گرفتند، ولى در اثر ناسپاسى ولجاجت گرفتار غضب شدند.
قرآن، مردم را به سه دسته تقسيم مى‌نمايد: کسانى که مورد نعمت هدايت قرار گرفته
«1». «مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِينَ»، کسانى که خدا و رسول را پيروى کنند، آنان با کسانى هستند که خدا آنها را نعمت داده است، از پيامبران، راستگويان، شهدا و صالحان. نساء، 69 و آيه 59 سوره مريم.
جلد 1 - صفحه 38
وثابت قدم ماندند، غضب شدگان و گمراهان.
مراد از نعمت در «أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ»، نعمتِ هدايت است. زيرا در آيه‌ى قبل سخن از هدايت بود. علاوه بر آنکه نعمت‌هاى مادى را کفّار ومنحرفين وديگران نيز دارند.
هدايت شدگان نيز مورد خطرند و بايد دائماً از خدا بخواهيم که مسير ما، به غضب و گمراهى کشيده نشود.
مغضوبين در قرآن
در قرآن، افرادى همانند فرعون و قارون و ابولهب و امّت‌هايى همچون قوم عاد، ثمود و بنى‌اسرائيل، به عنوان غضب‌شدگان معرّفى شده‌اند. «1»
بنى‌اسرائيل که داستان زندگى و تمدّن آنها در قرآن بيان شده است، زمانى بر مردم روزگار خويش برترى داشتند؛ «فَضَّلْتُکُمْ عَلَى الْعالَمِينَ» «2» لکن بعد از اين فضيلت و برترى، به خاطر رفتار خودشان، دچار قهر و غضب خداوند شدند. «وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ» «3» اين تغيير سرنوشت، به علّت تغيير در رفتار و کردار آنان بوده است؛ دانشمندان يهود، دستورات وقوانين آسمانى تورات را تحريف کردند، «يُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ» «4» وتجّار وثروتمندان آنان نيز به ربا وحرام‌خوارى و رفاه‌طلبى روى آوردند، «أَخْذِهِمُ الرِّبَوا» «5» وعامّه مردم نيز در برابر دعوت به جهاد و مبارزه، از روى تن‌پرورى و ترس، از رفتن به جبهه نبرد و ورود به سرزمينِ
«1». در آيات متعدّدى از قرآن ويژگى‌هاى گمراهان و غضب شدگان و مصاديق آنها بيان شده است که براى نمونه به موارد ذيل اشاره مى‌شود:
* منافقان و مشرکان و بدگمانان به خداوند. نساء، 116 و فتح، 6.
* کافران به آيات الهى و قاتلان انبياء الهى. بقره، 61.
* اهل کتاب که در برابر دعوت به حقّ سرکشى کرده‌اند. آل‌عمران، 110- 112.
* فراريان از جهاد. انفال، 16.
* پذيرندگان و جايگزين کنندگان کفر با ايمان. بقره، 108 و نحل، 106.
* پذيرندگان ولايت دشمنان خدا و دوستداران رابطه‌ى با دشمنان خدا. ممتحنه، 1.
«2». بقره، 47.
«3». بقره، 61.
«4». نساء، 46.
«5». نساء، 161.
جلد 1 - صفحه 39
مقدّس، سر باز زدند. «فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ» «1» به خاطر اين انحرافات، خدا آنان را از اوج عزّت و فضيلت، به نهايت ذلّت و سرافکندگى مبتلا ساخت.
ما در هر نماز، از خداوند مى‌خواهيم که مانند غضب‌شدگان نباشيم. يعنى نه اهل تحريف آيات و نه اهل ربا و نه اهل فرار از جهاد در راه حقّ، و همچنين از گمراهان نباشيم، آنان که حقّ را رها کرده و به سراغ باطل مى‌روند و در دين و باور خود غلوّ و افراط کرده و يا از هوى و هوس خود و يا ديگران پيروى مى‌کنند. «2»
انسان در اين سوره، عشق و علاقه و تولّاى خود را به انبيا و شهدا و صالحان و راه آنان، اظهار و ابراز داشته و از مغضوبان و گمراهان تاريخ نيز برائت و دورى مى‌جويد و اين مصداق تولّى و تبرّى است.
ضالّين در قرآن
«ضلالت» که حدود دويست مرتبه اين واژه با مشتقاتش در قرآن آمده است. گاهى در مورد تحيّر بکار مى‌رود، «وَ وَجَدَکَ ضَالًّا» «3» وگاهى به معناى ضايع شدن است، «أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ» «4» ولى اکثراً به معناى گمراهى وهمراه با تعبيرات گوناگونى نظير: «ضَلالٍ مُبِينٍ»*، «ضَلالٍ بَعِيدٍ»*، «ضَلالٍ کَبِيرٍ» به چشم مى‌خورد.
در قرآن افرادى به عنوان گمراه معرّفى شده‌اند، از جمله: کسانى که ايمان خود را به کفر تبديل کردند، «5» مشرکان، «6» کفار، «7» عصيان‌گران، «8» مسلمانانى که کفّار را سرپرست و
«1». مائده، 24.
«2». «قُلْ يا أَهْلَ الْکِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِکُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِيراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ» بگو: اى اهل‌کتاب! در دينتان به ناحقّ غلوّ نکنيد وبه دنبال خواهش‌هاى گمراهانِ پيش از خود نرويد، که آنان افراد زيادى را گمراه کرده و از راه راست گمراه شده‌اند. مائده، 77.
«3». ضحى، 7.
«4». محمّد، 1.
«5». «مَنْ يَتَبَدَّلِ الْکُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ» بقره، 108.
«6». «وَ مَنْ يُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً» نساء، 116.
«7». «وَ مَنْ يَکْفُرْ بِاللَّهِ ... فَقَدْ ضَلَّ» نساء، 136.
«8». «وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ» احزاب، 36.
جلد 1 - صفحه 40
دوست خود گرفتند، «1» کسانى که مردم را از راه خدا باز مى‌دارند، کسانى که به خدا يا رسول خدا توهين مى‌کنند، آنان که حقّ را کتمان مى‌کنند و کسانى که از رحمت خدا مأيوسند.
در قرآن نام برخى به عنوان گمراه کننده آمده است، از قبيل: ابليس، فرعون، سامرى، دوست بد، رؤسا ونياکان منحرف.
گمراهان خود بستر وزمينه‌ى انحراف را فراهم و گمراه کنندگان از اين بسترها و شرايط آماده، استفاده مى‌کنند. بسترهاى انحراف در قرآن عبارتند از: 1. هوسها، «2» 2. بت‌ها، «3» 3.
گناهان «4»، 4. پذيرش ولايت باطل، «5» 5. جهل و نادانى. «6»