تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ «6»
ثابت بدار ما را به راه راست اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ: ثابت بدار ما را به راه راست.
در معانى الاخبار- ابن بابويه (رحمه الله) روايت نموده از حضرت صادق عليه السّلام: ارشاد فرما ما را ملازم شدن طريقى که مؤدى است به دوستى تو و رساننده به بهشت تو و مانع شونده از متابعت هواهاى ما که به زحمت افتيم، يا فراگيريم به آراء خود که هلاک شويم.
«1» توطئه: مقدمه چيدن براى وصول به امرى، مقدمه چينى، زمينه سازى.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 42
تنبيه: اين مطلب مسلم باشد که مؤمنين را اصل هدايت حاصل، و طلب آن تحصيل حاصل، و آن محال باشد. پس مراد آيه شريفه، طلب زيادتى هدايت و دوام و ثبات آن است؛ چنانچه در تفسير برهان از حضرت امير المؤمنين عليه السلام در اين آيه فرمايد: آدم لنا توفيقک الّذى به اطعنا فيما مضى من ايّامنا حتّى نطيعک کذلک فى مستقبل اعمارنا. «1» يعنى: دوام بدار براى ما توفيق خود را که به آن اطاعت نموديم تو را در ايام گذشته، تا اطاعت نمائيم تو را همچنين در آتيه عمر و زمان آينده.
هدايت حق تعالى انواع بسيار دارد، لکن منحصر در اقسام چهارگانه است.
اول- افاضه قوى که بنده به سبب آن متمکن مى‌شود بر مهتدى شدن به مصالح خود، مانند قوه عقليّه و حواس باطنه و ظاهره.
دوم- نصب دلايل فارقه ميان حق و باطل و صلاح و فساد، مانند آيه:
إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً «2».
سوم- هدايت به ارسال رسل و انزال کتب، مانند آيه: وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا. «3» چهارم- کشف اسرار بر قلوب عباد و ارائه ايشان به حقيقت اشياء، کما هى، به طريق وحى يا الهام يا منامات صادقه؛ و اين قسم مختص است به انبياء و اولياء، مانند آيه: أُولئِکَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ. «4» و اما صراط مستقيم، مفسران را در آن وجوهى است: 1- مختار جمهور مفسرين دين حضرت محمدى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم. 2- مراد کتاب اللّه. 3- طريق بهشت. 4- طريق حق. 5- صراط آل محمد
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 50، حديث 23.
«2» سوره دهر، آيه 3.
«3» سوره انبياء، آيه 73.
«4» سوره انعام، آيه 90.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 43
عليهم السلام. 6- دين اسلام. و اولى حمل بر عموم است.
در معانى الاخبار از حضرت صادق عليه السلام، فرمود: صراط مستقيم طريق به معرفت الهى است، و آن دو صراط است: يکى در دنيا و يکى در آخرت. اما صراط دنيا امام واجب الاطاعه مى‌باشد و هر که شناخت او را در دنيا و اقتدا نمود به هدايت او، بگذرد از صراطى که جسر جهنم است در آخرت؛ و هر که نشناخت امام را در دنيا، بلغزد قدم او بر صراط در آخرت و بيفتد در جهنم «1».
على بن ابراهيم قمى از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده که فرمود: صراط باريک‌تر از مو و تيزتر از شمشير است، پس بعضى مرور کنند بر آن مثل برق جهنده و بعضى مثل اسب دونده و برخى به پهلو عبور کنند و جمعى معلق بگذرند و آتش بگيرد چيزى از او را و واگذارد چيزى را. «2» در اخبار عامه نيز وارد شده که مراد صراط مستقيم، محمد و آل محمد عليهم السلام است. چنانچه در فرائد السمطين، ابراهيم حموينى به اسناد خود از حضرت باقر عليه السّلام، فرمود: نحن خيرة اللّه و نحن الطّريق الواضح و الصّراط المستقيم. «3» يعنى: مائيم برگزيدگان خدا و مائيم راه آشکارا و مائيم راه راست. ثعلبى در تفسير خود همين را نقل نموده.
و محدث حنبلى از ابو بريده اسلمى از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، فرمود: الصّراط المستقيم هو صراط محمّد و آل محمّد عليهم السّلام. «4» و از خاصه روايت شده که حضرت امير المؤمنين و ائمه هدى عليهم السلام مى‌باشند، و منافات ندارد با اقوال مذکوره؛ زيرا بنابراين باطن
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 50، حديث 21.
«2» تفسير على بن ابراهيم، جلد اوّل، صفحه 29.
«3» الغدير، جلد 2، صفحه 311.
«4» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 52، حديث 39.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 44
صراط مستقيم، محمد و آل محمد عليهم السلام است و شکى نيست که طريق اهل بيت- عليهم السلام- صراط مستقيم است که تمسک و سلوک در آن موجب نجات و رستگارى دنيا و آخرت، و اختيار غير آن سبب خسران و زيانکارى است. چنانچه حديث مشهور نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که فرمود: «مثل اهل بيت من مانند کشتى نوح عليه السّلام است، هر که سوار آن کشتى شد، نجات يافت و هرکه تخلف ورزيد هلاک شد»؛ «1» هر آينه شاهد صادقى است.