تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِيَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاکَ نَسْتَعِينُ «5»
تو را عبادت مى‌کنيم و تو را طلب يارى جوئيم.
إِيَّاکَ نَعْبُدُ: تو را پرستش کنيم فقط و غير تو را شريک نمى‌سازيم در
«1» تفسير قمى، جلد اوّل، صفحه 28
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 40
اين امر، زيرا غير از ذات يگانه تو هيچکس سزاوار پرستش نيست و نبوده و نخواهد بود. وَ إِيَّاکَ نَسْتَعِينُ: و تو را يارى جوئيم در دوام و ثبات پرستش، و در جميع مقاصد و حوائج از ذات تو يارى خواهيم.
تحقيق: يکى از محسنات بلاغت، اسلوب التفات است؛ و يکى از اقسام آن، التفات از غيبت به خطاب است. چنانچه در اين سوره مبارکه از ابتدا به ذکر اوصاف معبود حقيقى آنا فآنا بنده قلب خود را متوجه محضر قرب پروردگار ساخته تا به مرتبه‌اى که از غايت توجه موصوف غايب را حاضر دانسته، از غيبت عدول به خطاب و به لسان عجز و مسکنت اعتراف نمايد به اينکه تو را عبادت کنيم و تو را يارى جوئيم. و در اين مقام بنده بايد خيلى سعى نمايد که در چنين حالى و در چنين محضرى راستگو باشد، يعنى از ماسواى حضرت احديت الهى چشم پوشد، و به صدق و صفا و خلوص نيت اين کلام شريف را بر زبان جارى سازد.
تبصره: عبادت يعنى بندگى و غايت خضوع، حقيقت آن تحقق نيابد مگر نسبت به ذات يگانه سبحانى که مستحق است الهيت و معبوديت را به سبب ايجاد ابقاء و اعطاء. بنابراين واضح گردد بطلان عبادت نسبت به آنچه اهليت پرستش ندارند از مخلوقات، مثل عبادت اوثان و اصنام و اثبات شرک براى آنان. و نيز بايد دانست که حفظ احترامات مقدسين و مقربين درگاه رب العالمين به تعظيم و تکريم و زيارت قبور آنان، عبادت ايشان نخواهد بود. تا شرک لازم آيد؛ بلکه عبادت الهى است؛ زيرا براى امتثال فرمان سبحانى بجا آورند، نه به رأى خود، چنانچه کيش بت پرستان است.
پس اين گونه امور اطاعت است نه عبادت.
تنبيه: استعانت بر دو وجه است:
1- استعانت به وسائلى است که خداى تعالى مقرر فرموده براى رسيدن به مقصود، مانند استشفاع به سوى خدا در دعا و توسل به حضرت پيغمبر و ائمه معصومين و اولياى مقربين عليهم السلام در حوائج و مطالب خود.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 41
2- استعانت به ذات الهى جل جلاله به الهيت و قدرت ذاتيه مطلقه سبحانى، و اين خاصّه و منحصر است بر خداى تعالى؛ زيرا استعانت به اين طريق اگر به غير خدا باشد، هر آينه الهيت آن غير و اشراک بحق لازم آيد، و آن به برهان عقل باطل است، و سوق اين آيه شريفه دلالت دارد بر حصر اين استعانت به خدا، به خلاف قسم اول.
نکته ادبيه: تقديم مفعول بر فعل به جهت تعظيم و اهتمام و دلالت بر حصر است، و لذا ابن عباس در تفسير خود گويد: لا نعبد غيرک. و تکرار کلمه ايّاک به دو وجه است: يکى به جهت تصريح و نصّ بر انحصار هر يک از عبادت و استعانت به خدا، و ديگر آنکه حصر در اين دو مختلف باشد. و چون تخليص عبادت و تخصيص استعانت به او- سبحانه- موجب انقطاع از ماسواى و توجّه تامّ است به حضرت مولى، و آن باعث استجابت جميع دعوات است؛ از اين جهت آن را توطئه «1» طلب سرمايه سعادت و دوام هدايت بندگان ساخته، در عقب آن فرمايد که بگوئيد از روى نياز: اى ذاتى که عبادت مخصوص است به تو و استعانت روا نيست به غير ذات يگانه تو.