تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لا الضَّالِّينَ «7»
راه آن کسانى که انعام فرمودى بر ايشان صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ: راه آنان که به فضل شامل خود انعام فرمودى برايشان نعمت هدايت و طريق طاعت خود را. مراد پيغمبران و صديقان و شهداء و صالحين مى‌باشند، چنانکه در آيه شريفه فرموده:
فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِيقاً «2» و حديث بر طبق اين معنى وارد است.
در معانى الاخبار از حضرت امير المؤمنين عليه السلام، فرمود: بگوئيد هدايت فرما ما را راه آنانکه انعام فرمودى برايشان به توفيق يافتن به دين تو و طاعت تو، نه به مال و صحبت؛ به درستى که صاحبان مال و صحت گاهى کفار و فاسق باشند. آن منعمين کسانى هستند که خداى حق تعالى فرموده هرکه اطاعت کند خدا و رسول را، پس ايشانند با آنها که انعام فرموده برايشان، از انبياء و صدّيقان و شهداء و صلحا، و نيکو هستند اين جماعت
«1» منابع اين حديث در کتاب پر ارج احقاق الحق و ازهاق الباطل، جلد 9 صفحات 270 تا 293 گردآورى شده‌اند.
«2» سوره نساء، آيه 69.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 45
از حيث رفيق بودن در بهشت «1».
تبصره: انواع و افراد نعم الهى گرچه غير محصور است، چنانچه فرموده:
وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها «2»، اما به اعتبارى دو قسم باشد: دنيوى و اخروى. اما دنيوى بر دو قسم است: موهبى و کسبى. و موهبى بر دو نوع باشد: روحانى و جسمانى. روحانى مانند ايجاد روح در انسان و اشراق آن به نور عقل و آنچه تابع آن است از حواس باطنه پنجگانه؛ و جسمانى مانند حواس ظاهره پنجگانه و هيئت ترکيبيه، از تسويه اعضاء و جوارح به اکمل و احسن خلقت. و اما کسبى مانند تزکيه نفس از رذايل و تحليه آن به اخلاق و ملکات فاضله و تزيين آن. و امّا نعم اخروى عفو و رضا و قرب و فيوضات نامتناهى سبحانى و درجات اعلا علّيين بهشت است، و مراد نعمت مذکوره در آيه شريفه، قسم اخير و آنچه وسيله رسيدن به آنست؛ زيرا غير آن را مؤمن و کافر شريکند.
غير غضب شدگان برايشان غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ: نه طريق کسانى که غضب و سخط واقع شده برايشان. نزد بسيارى از مفسرين خاصه و عامه مراد يهود مى‌باشند که به سبب عناد و طغيان و کشتن انبياء و تحريف تورات، حق تعالى بر آنها غضب فرمود و عده‌اى از آنها را مسخ نمود به صورت خوک و ميمون.
و نه راه کسانى که گمراه شدگانند وَ لَا الضَّالِّينَ: و نه راه آنانکه گمراه شدند از طريق حق. مراد نصارى
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 87، بنقل از معانى الاخبار.
«2» سوره ابراهيم، آيه 34.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 46
هستند به واسطه افراط در حق حضرت عيسى عليه السلام که او را خدا دانستند و تفريط در حق سيد انبياء صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که اقرار به نبوت او ننمودند، و از صراط مستقيم ايمان به يگانگى خداى تعالى و تصديق به انبياء و کتب منزله آسمانى گمراه گرديدند.
در منهج مروى است که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در وادى القرى با يهود و نصارى جنگ مى‌نمودند. يکى از اصحاب اشاره به يهود نمود و عرض کرد: يا رسول اللّه اينها چه کسانند؟ فرمود: غضب شدگان. و بعد اشاره به نصارى نمود و پرسيد اينها چه اشخاصند؟ فرمود:
گمراه شدگان «1».
تبصره: اضافه مغضوبيت به يهود و ضلالت به نصارى دلالت ندارد بر برائت يهود از ضلالت و نصارى از مغضوبيت، بلکه هر دو طايفه متصفند به هر دو وصف؛ الّا آنکه اتصاف هريک به صفتى به جهت امتياز آن دو باشد از يکديگر، اگرچه مشترکند در صفات کثيره. و در ذيل حديث معانى الاخبار حضرت امير المؤمنين عليه السلام فرمايد: غضب شدگان يهود، و گمراه شدگان نصارى مى‌باشند. بعد از آن حضرت فرمود: هرکه کافر شود به خداى تعالى پس او غضب شده و گمراه است از راه خدا.
در معانى الاخبار- از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که فرمود: الّذين انعمت عليهم شيعيان على عليه السلام هستند يعنى انعام فرموده برايشان به ولايت على بن ابى طالب عليه السلام، غضب نکرده برايشان و گمراه نشدند «2».
علىّ بن ابراهيم قمى (رحمه اللّه) از حضرت صادق عليه السلام روايت نموده که غضب شدگان ناصبين، و گمراه شدگان اهل شک هستند که نشناختند امام را «3».
«1» منهج الصادقين، جلد اوّل، صفحه 47.
«2» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 87 (بنقل از معانى الاخبار)
«3» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 52، حديث 37- تفسير قمى، جلد اوّل، صفحه 29.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 47
تنظيم: شيخ طبرسى (رحمه اللّه) فرمايد: عاقل مميّز به مشاهده نعم، خود را عادل‌ترين شواهد به اين مطلب بيند، ابتدا نمايد به آيه بسم اللّه و استفتاح به ذکر منعم و اعتراف به الهيت به ذکر فضل و رحمت او.
چون اقرار کند به منعم يگانه، مشغول بشود به شکر و حمد او، پس الحمدللّه گويد.
و چون نعم سبحانى را بر غير، هويدا بيند، عارف شود که او ربّ خلايق باشد و گويد رَبِّ الْعالَمِينَ.
چون شمول فضل او را بر مربوبين و عموم رزق او را بر مرزوقين بيند، گويد: الرَّحْمنِ.
و چون تقصير بندگان را در اداى شکر منعم و عدم مواخذه آنها را به عصيان و بقاء نعم را با کفران مشاهده کند، گويد: الرَّحِيمِ.
و چون بغى و سرکشى بعضى بندگان را نسبت به اوامر سبحانى و ظلم و تعدى آنان را مشاهده کند بدون احقاق حق، عالم گردد به آنکه بايد روزى باشد که محسن را به احسان و مسى‌ء را به اسائه خود جزا و پاداش دهد و گويد: مالِکِ يَوْمِ الدِّينِ.
و بعد از معرفت اين مطالب دانا شود که منعم و خالق و رزاق و رحمن و رحيم سزاوار پرستش است و اعتقاد قلبى او چنان راسخ شده گويا موصوف به اين صفات را مشاهده به عيان بيند و به کلمه إِيَّاکَ نَعْبُدُ خطاب حضورى نمايد.
و چون معينى به تمام جهات در عالم وجود تصور نکند که اعانت بر طاعات را به جميع اسباب از او درخواست نمايد غير از ذات يگانه سبحانى، لذا به کلمه إِيَّاکَ نَسْتَعِينُ متکلم شود.
و چون مبيّن شود براى او معرفت حق و وصول به مرتبه هدايت و مأمون نباشد از زلل و لغزش، لذا درخواست دوم هدايت و ثبات ايمان را نمايد که:
اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ.
و چون اين لفظ جامع مشتمل است بر مسئلت معرفت احکام و توفيق
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 48
اقامه شرايع اسلام و اقتدا به کسانى که واجب فرموده طاعتشان را از ائمه هدى، لذا عالم شود به آنکه براى حضرت ذو الجلال بندگان خاصه باشد که تخصيص داده ايشان را به نعمت و برگزيده آنان را به حجت بر خلق، پس طلب نمايد که ملحق فرمايد او را به ايشان به گفتن صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ.
و چون جماعت مغضوبين متمرّدين از فرمان حق و گمراهان از طريق مستقيم را مشاهده کند، لذا در مقام حفظ خود از مسلک غضب شدگان و مذهب گمراهان برآمده به کلمه غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ تکلم نمايد «1».
تتمه: علماء اذکار فرموده‌اند: هر مؤمن متقى که سوره مبارکه حمد تلاوت نمايد از هفت چيز مأمون شود، به مناسبت آنکه هفت حرف در او نمى‌باشد: اول: ثاء- از روزى که وا ثبورا گويند در امان است. دوم:
ج- از نار جحيم نجات يابد. سوم: زا- از شرب زقوم مأمون است.
چهارم: ش- از شقاوت ابديه محفوظ ماند. پنجم: ظا- از ظلمت قيامت منجى باشد. ششم: فاء- فراق دوستان و نعم براى او واقع نشود. هفتم:
خاء- از خوف محشر در امان است.
خاتمه: نظر به مفاد سوره مبارکه، سپاسدارى و شکرگزارى و پرستش خداوند متعال واجب، و بر بنده مؤمن متدين لازم است که در تمام احوال و اقوال و افعال، طريقه انبياء و اولياء را منظور داشته و از رويّه عاصيان فرمان الهى و گمراهان احکام سبحانى اجتناب نمايد. بنابراين لازم آيد پرهيز از مخالطت و مصاحبت و مجالست يهود و نصارى و ساير کفار و مرتدين از ديانت حقه اسلام و قرآن و منکرين رسالت خاتم رسل سبحان.
«1» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 31.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 49
سورة البقره
اين سوره مبارکه مدنى است، الّا آيه وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ (الخ) «1» که در حجة الوداع در «منى» نازل شده است.
عدد آيات آن: دويست و هشتاد و شش آيه باشد به عدد کوفى که مروى از حضرت امير المؤمنين عليه السلام است.
کلمات آن: شش هزار و صد و بيست و يک کلمه است.
حروف آن: دويست و پنج هزار و پانصد حرف است.
ثواب تلاوت آن: مجمع البيان- سهل بن سعد از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که فرمود: هر چيزى را رفعتى است و رفعت قرآن سوره بقره باشد. هر مؤمنى که در خانه خود آن را تلاوت کند، تا سه روز شيطان داخل آن نشود، و اگر در شب قرائت کند تا سه شب داخل نشود.
و نيز فرمود: «هر که اين سوره را تلاوت نکند، خانه او از جميع خيرات خالى باشد.» و نيز مروى است که حضرت لشکرى را به جنگى مى‌فرستاد.
يک يک را نزد خود طلبيده فرمود: از قرآن چه مى‌دانى؟ عرض مى‌کرد فلان سوره. تا جوانى پيش آمد که در سن از همه کوچکتر بود، عرض کرد:
فلان و فلان و سوره بقره. فرمود: بيرون رويد، اين جوان امير شما باشد.
«1» آيه 281.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 50
گفتند يا رسول اللّه جوانى را که از همه کوچکتر است، بر پيرمردان امير مى‌سازى؟ فرمود: او سوره بقره را مى‌داند «1».
تنبيه: از فرمايش جواب حضرت در اين حديث معلوم مى‌شود که منصب امارت و حکومت و رياست بر مسلمانان به کثرت علوم و فضائل مى‌باشد، نه به زيادتى سنّ و شيخوخيت. پس بنابراين حضرت امير المؤمنين على- عليه السلام- که جامع علوم شريعت نبوى و حاوى تمام کتب سماوى و عالم به مغيبات و حلال مشکلات بوده، البته مسلما مقدم باشد بر تمام عالميان بعد از پيغمبر آخر الزمان صلّى اللّه عليه و آله و سلّم.