تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (207)
بعد از بيان حال معاند لجوج کمال ايمان را بيان مى‌فرمايد:
وَ مِنَ النَّاسِ: و از مردمان خالص در ايمان، مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ: کسى است که مى‌فروشد نفس خود را، يعنى بذل جان مى‌کند، ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ: به جهت خشنودى و رضاى خداى تعالى. وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ: و خدا مهربان است به بندگان خود که در طلب رضاى او جان فدا کنند، يعنى ارشاد فرمايد ايشان را بدين معامله.
شأن نزول: به اتفاق خاصه و عامه اين آيه شريفه در شأن حضرت امير المؤمنين عليه السّلام نازل شده، و اکثر علماى عامه اقرار نموده‌اند: از جمله فخر رازى در تفسير کبير، نيشابورى، حافظ ابو نعيم در نزول آيات، احمد در مسند، سمعانى در فضايل، غزالى در احياء العلوم، ثعلبى در تفسير خود از سدّى و ابن عباس روايت نموده که در شب غار، چون حضرت سيد ابرار صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به امر پروردگار عزيمت هجرت را از مکه فرمود، على بن ابى طالب عليه السّلام را خواند و عمر آن سرور بيست و يک سال بود. فرمود: يا على قريش اتفاق نموده که امشب بسر من آيند و مرا هلاک کنند، حکم خدا آنست که تو در بستر من بخوابى و برد سبز مرا روى خود پوشانى تا من بيرون روم. على عليه السّلام عرض کرد: اگر من چنين کنم آسيبى به حضرت تو نرسد؟ فرمود: بلى من در امان حضرت حق باشم. حضرت چون اين بشارت شنيد، گفت: الآن طاب الموت و فرمود:
بعد از من در مکه توقف و اعلام کن هرکه نزد پيغمبر امانتى يا دينى دارد
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 370
بيايد. پس از انجام آن با مادر خود به مدينه متوجه شو.
امير المؤمنين عليه السّلام در رختخواب پيغمبر خوابيد، قريش خانه را محاصره نمودند در آن شب سنگ بسيار از هر طرف به خوابگاه پيغمبر انداختند، و حضرت ابدا حرکت ننمود با کمال اطمينان خود را به پروردگار تسليم نمود. وقت صبح همه به يکبار با شمشيرهاى برهنه به خوابگاه وارد، نزديک که رسيدند حضرت امير المؤمنين عليه السّلام نهيبى بر ايشان و با شمشير حمله نمود، تمام قريش هراسان شدند. ابو جهل و خالد بن وليد و رؤساى قريش چون صلابت حضرت را ديدند، گفتند: يا على ما را با تو کارى نيست، مقصود ما پسر عم تو باشد، بگو کجا رفته؟
فرمود: هر جا تشريف برده در امان خدا و مأمون از کيد شما باشد. پس نااميد برگشتند.
ثعلبى نقل نموده: چون اين حال از على بن أبي طالب عليه السّلام صادر شد، ملائکه زمين و آسمان و جن و انس در تعجب افتادند، زيرا چنين مواسات از جبلت انسانى دور و از طبيعت بشرى بعيد است، و حق تعالى وحى فرمود به جبرئيل و ميکائيل که من برادرى ميان شما قرار دادم و عمر يکى از شما را بيش از ديگرى نمودم، اکنون کدام يک زيادتى را به ديگرى مى‌بخشد؟ عرض کردند: زيادتى را به ديگر ندهيم. خطاب رسيد چرا مثل على بن ابى طالب عليه السّلام نباشيد، من برادرى ميان او و پيغمبر قرار دادم، او نقد حيات خود را نثار حبيب من نمود در فراش او با اطمينان و قوت قلب خوابيده، نازل شويد به زمين و او را از دشمن محافظت کنيد. هر دو نازل و جبرئيل بالاى سر و ميکائيل پائين پاى حضرت و جبرئيل مى‌گفت: بشارت باد تو را اى پسر ابى طالب، کيست مثل تو و به مقام مرتبه تو که حق تعالى به تو مباهات نمود بر ملائکه و حمله عرش، و خطاب فرمايد: کجاست چنين بنده مطيع.
تتمه: خطيب خوارزمى از علماء عامه در کتاب مناقب خود نقل نموده که صبح شب غار، جبرئيل بر حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 371
نازل شد بسيار خوشحال و خرم. حضرت پرسيد: تو را بسيار شادمان مى‌بينم سبب چيست؟ گفت: يا رسول اللّه، چگونه خوشحال نباشم و حال آنکه حق تعالى برادر و پسر عمّ و وصى تو را اکرام بزرگى فرموده. حضرت پرسيد: چه اکرام در حق برادرم فرموده؟ گفت: خداى تعالى به عبادت شب گذشته على بن ابى طالب عليه السّلام مباهات فرمود بر ملائکه و حمله عرش و ايشان را اعلام نمود که من چنين بنده مطيع دارم، نقد جان خود را نثار حبيب من گردانيد، و او را از شرّ دشمنان رهانيد «1».
تبصره: شخص عاقل منصف با بصيرت اين واقعه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام را تأمل نمايد، هر آينه دريابد که اگر اين عمل حضرت را موازنه کنند با جميع اعمال صالحه امت، هر آينه راجح شود؛ زيرا موجب نجات حضرت پيغمبر و آن سبب رستگارى امت گرديد، و البته چنين کسى با اين قوت قلب و استوارى و همت و فداکارى نسبت به حضرت رسالت پناهى، اولى و احق باشد به خلافت و امامت بلافاصله بعد از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و غير از اين، حق ناشناسى و بى‌انصافى خواهد بود عرفا و عقلا و شرعا.