تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ «3»
ترجمه
آنانکه ميگروند بغيب و برپا ميدارند نماز را و از آنچه روزى داديمشان انفاق ميکنند.
تفسير
در برهان از عياشى نقل نموده از امام صادق (ع) که آنها شيعيان ما هستند که ايمان مياورند بغيب عالم و برپا ميدارند نماز را و از آنچه روزى داد خداوند بآنها انفاق ميکنند و از آنچه ياد داديم ما بآنها خبر ميدهند، و نيز در برهان از آنحضرت نقل فرموده که مراد از کسانيکه ايمان بغيب دارند آنهايند که معتقد بقيام قائم ما هستند که او حق است و نيز در آنکتاب از آنحضرت نقل نموده که پس از سؤال از تفسير آيه فرمودند پرهيزکاران شيعيان على (ع) هستند و غيب او حجت غائب است و استشهاد فرمودند بآيه شريفه و يقولون لو لا انزل عليه آية من ربه فقل انما الغيب للّه فانتظروا انى معکم من المنتظرين: يعنى بگو اى پيغمبر در جواب کسانيکه مطالبه حجت مينمايند از تو که جز اين نيست حجت مخصوص بحق است منتظر باشيد همانا من هم با شما از منتظرانم، که در اين آيه بقرينه سؤال مراد از غيب حجت است، و نيز در آنکتاب از جابر بن عبد اللّه انصارى نقل نموده از پيغمبر (ص) در ضمن حديثى که در آن نام دوازده امام عليهم السلام ذکر شده و آخر آنها حجت قائم است که آنحضرت فرمود خوشا بحال کسانيکه صبر کنند در غيبت او و ثابت باشند بر محبت او آنها کسانى هستند که خداوند وصف فرموده است آنها را در کتاب خود بآنکه ايمان مياورند بغيب و آنها حزب خدا هستند و غلبه با آنانست.
تحقيق بنظر حقير در اين تفاسير براى اثبات حق و اظهار آن نزد اهلش در مقابل اهل خلاف که منکر انطباق آيه بر اظهر مصاديقش بودند بيان فرد اوضح و مصداق اکمل شده است و الا ايمان بغيب شامل است اعتقاد بما وراء عالم محسوسات را که باصطلاح حکماء عالم ناسوت است و ماوراء آن عالم ملکوت است از سفلى و عليا که نفوس جزئيه و کليه است و عالم جبروت است که عالم عقول است از طوليه و عرضيه و عالم لاهوت است که عالم اسماء و صفات الهى است و عالم غيب الغيوب که ذات احديت جل شأنه است و تمام اين عوالم چه در قوس صعود و چه در قوس نزول غيب اين عالم است سواى عالم ناسوت که عالم محسوسات و عالم شهود ما کوران است و مراد از اين دو قوس
جلد 1 صفحه 26
ترتيب نزول فيض از مبدء فياض على الاطلاق است بکائنات و ترتيب عود و صعود و رجوع موجودات است بنقطه اولى و مبدء اصلى کما بدأکم تعودون انا للّه و انا اليه راجعون دو سر حلقه خط هستى در حقيقت بهم تو پيوستى بنابراين مؤمن بغيب منطبق است بر هر کس ايمان بخدا و صفات او و قرآن و ملائکه مقربين و انبياء مرسلين و ائمه معصومين سلام اللّه عليهم اجمعين داشته باشد و آنها را بحقيت و نورانيت بشناسد در قوس نزول و نيز منطبق است بر کسيکه ايمان بمرگ و سؤال قبر و صور برزخيه و بهشت و دوزخ داشته باشد در قوس صعود نهايت آنکه بعضى از اينها شرط توحيد و بعضى شرط اسلام و بعضى شرط ايمان و بعضى شرط کمال آن است البته کسيکه اعتقاد بامام غائب (ع) داشته باشد بکمال ايمان بغيب رسيده چون واجد تمام مراتب است و الا کسيکه قائل بتجرد نفس باشد و روح انسان را امر غيبى بداند و قل الروح من امر ربى را باور کرده باشد هم ميتوان گفت ايمان بغيب دارد ولى مدح خداوند شامل او نميشود مگر شيعه و متقى باشد چون خداوند آنها را توصيف فرموده باين اوصاف نه هر مؤمن بغيبى را اگر چه چون دريچه از عالم غيب برويش باز شده اميد است کم‌کم بحق واصل شود و نيز اقامه نماز صادق است بر نماز گذاردن و نماز بپاداشتن اگر چه در بدو نظر اختصاص بمعنى دوم دارد ولى بعد از دقت هر دو معنى استفاده ميشود و نماز بپاداشتن محقق ميشود باقدام در اموريکه مدخليت در رواج نماز و رغبت مردم بآن داشته باشد مانند التزام بامامت مسجدى قربة الى اللّه و شايد مزيّت ثواب نماز امام بر مأموم براى اهميت اقامه نماز باشد از نماز گذاردن، و مانند سعى در آبادى مسجد و اقامه نماز در آن بهر نحو که مشروع باشد اعم از بناى مسجد و عمران آن و تهيه بساط و چراغ و کنس مسجد و ترغيب خلق بنماز و تخويف از ترک آن و امثال اينها، و انفاق در راه خدا شامل ميشود تمام صدقات واجبه و مستحبه را از قبيل خمس و زکوة و خيرات و غير آنها اگر حق متعلق بعين مال بنحو اشاعه نباشد يا اگر باشد ملک طولى باشد چنانچه در باب خمس بنظر حقير رسيده است چون مال بنا بر مذاق قدماء که تعلق حق است بعين بنحو اشاعه، از ملکيت اربابش خارج است و در اين صورت صدق انفاق مشکل است مگر بتوجيه و بنا بر مذاق متأخرين که تعلق حق بعين بنحو کلى باشد يا متعلق بماليت باشد، مال بر ملکيت صاحبش باقى است، و بنا بر مسلک ابتکارى حقير اگر چه در رتبه متاخره از ملکيت خارج
جلد 1 صفحه 27
ميشود ولى در رتبه اولى بر ملکيت صاحبش مستقر است و در صورت بقاء مال بر ملکيت مالک اگر چه در رتبه اولى باشد صدق انفاق خالى از اشکال است بلکه ميتوان از اين آيه استفاده نمود استحباب هر جود و بخشش بلکه هر صرف در محلى را بلکه ميتوان استيناس نمود که بعد از اقامه نماز هيچ صفتى نزد خداوند براى بنده محبوب‌تر از جود و احسان نيست و الحق هم همين است شرف مرد بجود است و کرامت بسجود هر که اين هر دو ندارد عدمش به ز وجود در نظر دارم روايتى را که قريب باين مضمون است سخى فاسق برحمت خداوند نزديک‌تر است از بخيل عابد و جاهل سخى محبوب تر است نزد خدا از عالم بخيل حال ملاحظه کن بخل چه صفتى است که عالم عابد را که داراى دو صفت است که قوام دين به آن دو است از رحمت خدا دور و از محبوبيت نزد حق مهجور مينمايد و سخا چه صفتى است که جاهل فاسق را که تهى‌دست از همه چيز است برحمت حق نزديک و بمقام محبوبيت نزد خداوند واصل ميکند پس بکوش اى برادر عزيز که اگر خداى نکرده داراى صفت بخل باشى از خود دور کنى چون شخص از حال خود غافل است و عيب خود را نمى‌بيند بايد خود را امتحان کند و از دوستان عاقل خيرخواه خيرگو بپرسد و خود را از عيوب پاک نمايد و انصافا اين عيب بزرگى است که کمتر شخص متوجه آن ميشود و اسباب زحمت خويش و نفرت خلق و بى‌مهرى دوستان و ايذاء عيال و اولاد و خويشان و غضب خدا و رسول و ائمه اطهار است برعکس سخا که گاه ميشود صاحبش را بعد از يک عمر جهالت و معصيت بواسطه يک احسان بمورد و محل بقرب رحمت الهى و اصل و بنعيم ابدى فائز مينمايد، و نيز شامل ميشود انفاق تعليم احکام و نشر احاديث و بيان عقائد حقه را چنانچه در روايت عياشى که بدوا ذکر شد اشاره بآن شده بود و نيز شامل است صرف وقت و اعتبار شخصى را در خدمت بخلق و انجاح حوائج بندگان خدا که حقا يکى از صفات محبوبه نزد حق و خلق است و فوائد دنيوى و أخروى بسيار دارد بلکه هر کس بمقام شامخى رسيده در سايه اين صفت بزرگ بوده و ممکن است شامل شود صرف قواء ظاهريه را در قواء باطنيه باين معنى که تحصيل علم و معرفت نمايد و در راه معشوق حقيقى از خود بگذرد بطوريکه جز او نه بيند و جز او نشنود و نخواهد و بمقام فناء فى اللّه برسد و موت اختيارى تحصيل نمايد چنانچه فرموده‌اند بميريد پيش از آنکه بميريد و اين مقام کملّين و سابقين و مقربين است و
جلد 1 صفحه 28
اکمل مصاديق انفاق در راه خدا است و موقوف بطى هفت مقام است نفس و عقل و قلب و روح و سر و خفى و اخفى که گفته‌اند هفت شهر عشق را عطار گشت ما هنوز اندر خم يک کوچه‌ايم.