اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
الَّذِين‌َ يُؤمِنُون‌َ بِالغَيب‌ِ وَ يُقِيمُون‌َ الصَّلاةَ وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقُون‌َ «3»
(کساني که به پنهاني ايمان ميآورند و نماز را بپا ميدارند و از آنچه روزي آنها نموده‌ايم انفاق ميکنند) «الّذين» از موصولات است و در محل‌ّ اعراب آن خلاف است بعضي در محل‌ّ رفع گفته‌اند به اينکه خبر باشد براي مبتداء محذوف يعني «هم الّذين» و يا مبتداء و خبرش جمله «أُولئِک‌َ عَلي هُدي‌ً مِن رَبِّهِم» باشد و بعضي در محل‌ّ نصب بنا بر اينکه مفعول فعل محذوف «اعني» و بعضي در محل‌ّ جرّ بنا بر اينکه صفت «المتّقين» باشد و ظاهر همين قول اخير است «يُؤمِنُون‌َ بِالغَيب‌ِ» کلام درباره ايمان در چند مقام است:
(مقام اول در معني ايمان از حيث لغت و شرع)
ايمان در لغت بچند معني استعمال شده:
1- تصديق چنانچه در قرآن ميفرمايد وَ ما أَنت‌َ بِمُؤمِن‌ٍ لَنا وَ لَو کُنّا صادِقِين‌َ«1» پسران يعقوب بوي گفتند (و تو تصديق نميکني سخن ما را اگر چه ما راستگو باشيم) 2- وثوق و اعتماد، چنانچه ايمان در اينکه آيه به اينکه معني تفسير شده الَّذِين‌َ آمَنُوا بِآياتِنا وَ کانُوا مُسلِمِين‌َ«2» 3- امان و زنهار دادن از امن ضدّ خوف أَ فَأَمِنُوا مَکرَ اللّه‌ِ فَلا يَأمَن‌ُ مَکرَ اللّه‌ِ إِلَّا القَوم‌ُ الخاسِرُون‌َ«3» و بحسب شرع در معني ايمان بين طوايف مسلمين اختلاف بسيار است بعضي ايمان را همان عقيده قلبي که تصديق بجنان باشد دانسته و برخي اقرار بلسان را کافي
1- سوره يوسف آيه 17
2- سوره زخرف آيه 69
3- سوره اعراف آيه 97
جلد 1 - صفحه 134
شمرده‌اند و بعضي عمل بارکان را کافي دانسته و بعضي ايمان را تصديق بجنان و عمل بارکان دانسته‌اند و طايفه‌اي ايمان را اعتقاد قلبي و اقرار بزبان دانسته و عمل را جزو ايمان نميدانند و طايفه ديگر ايمان را مرکّب از اينکه سه جزء ميدانند و دسته ديگر اقرار بزبان و عمل بارکان را شرط ايمان ميدانند و هر طايفه بر مذهب خود استدلالاتي نموده که ذکر آنها موجب تطويل است و چندان مفيد فائده نخواهد بود و ما در اينجا بآنچه مذهب حق است و آيات و اخبار بر آن دلالت دارد اکتفاء مينمائيم اصل ايمان همان عقيده قلبي بمعارف و عقائد ديني است و اقرار بزبان کاشف از آن و اعمال جوارح آثار و نگهبان آن است، و دليل بر اينکه مطلب اينست که اوّلا در قرآن در بسياري از آيات ايمان را بقلب نسبت داده، مانند آيه شريفه إِلّا مَن أُکرِه‌َ وَ قَلبُه‌ُ مُطمَئِن‌ٌّ بِالإِيمان‌ِ«1» (مگر کسي که مجبور شود و حال آنکه دل او بايمان مطمئن باشد) و آيه أُولئِک‌َ کَتَب‌َ فِي قُلُوبِهِم‌ُ الإِيمان‌َ«2» (اينکه طايفه از مؤمنين کساني هستند که خدا در دلهايشان ايمان را ثبت فرموده) و آيه قالُوا آمَنّا بِأَفواهِهِم وَ لَم تُؤمِن قُلُوبُهُم«3» (گفتند ايمان آورديم بدهانهاي خود و دلهاي ايشان ايمان نياورده) و آيه قالَت‌ِ الأَعراب‌ُ آمَنّا قُل لَم تُؤمِنُوا وَ لکِن قُولُوا أَسلَمنا وَ لَمّا يَدخُل‌ِ الإِيمان‌ُ فِي قُلُوبِکُم«4» (اعراب گفتند ايمان آورديم بگو ايمان نياورده‌ايد ولي بگوئيد اسلام آورديم و هنوز ايمان در دلهاي ايشان داخل نشده) و ثانيا در بسياري از آيات عمل را بايمان عطف داده و ظاهر عطف مغايرت است مانند آيه إِن‌َّ الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحات‌ِ إِنّا لا نُضِيع‌ُ أَجرَ مَن أَحسَن‌َ عَمَلًا«5» (محققا کساني که ايمان آورده و عمل شايسته بجا ميآورند ما اجر کسي که عمل نيک انجام دهد ضايع نميکنيم)
1- سوره نحل آيه 108
2- سوره مجادله آيه 23
3- سوره مائده آيه 45
4- سوره حجرات آيه 14
5- سوره کهف آيه 29
جلد 1 - صفحه 135
و ثالثا در آياتي از قران ايمان را با بودن بعضي از معاصي محقق داشته مانند آيه الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ لَم يَلبِسُوا إِيمانَهُم بِظُلم‌ٍ«1» (کساني که ايمان آوردند و ايمانشان را بظلم نياميختند) و آيه ما يُؤمِن‌ُ أَکثَرُهُم بِاللّه‌ِ إِلّا وَ هُم مُشرِکُون‌َ«2» (و ايمان نميآورند بيشتر ايشان مگر اينکه مشرکند) که مراد شرک از لحاظ عمل است و آيه يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا تُوبُوا إِلَي اللّه‌ِ تَوبَةً نَصُوحاً«3» (اي کساني که ايمان آورده‌ايد بسوي خدا بازگشت کنيد بازگشت از روي راستي) و غير اينها از آيات ديگر بنا بر اينکه اصل ايمان همان عقد قلب بمعارف ديني و حقايق مذهبي است و پيداست که نتيجه اعتقاد و ايمان بچيزي ملتزم شدن بلوازم آن است و اگر کسي بگويد بفلان امر مؤمن و معتقدم ولي در عمل خلاف ايمان خود رفتار کند کاشف از بي‌ايماني اوست جز اينکه ذهول و غفلت بر وي عارض شود، و از اينجهت در بسياري اخبار شخص معصيت کار را از ايمان خارج ميکنند چنانچه در کافي«4» از محمّد بن حکيم روايت ميکند که گفت خدمت حضرت ابو الحسن موسي بن جعفر عليه السّلام عرض کردم
«الکبائر تخرج من الايمان! فقال نعم و ما دون الکبائر، قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم لا يزني الزاني و هو مؤمن و لا يسرق السارق و هو مؤمن»
(آيا گناهان کبيره انسان را از ايمان خارج ميکند! فرمود بلي، بلکه غير گناهان بزرگ هم انسان را از ايمان بيرون ميبرد، رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود زنا نميکند زناکار و حال آنکه مؤمن باشد و دزدي نميکند دزد و حال آنکه مؤمن باشد) و نيز در کافي«5» از نعمان رازي روايت ميکند که گفت شنيدم از حضرت صادق عليه السّلام
«من زنا خرج من ايمان و من شرب الخمر خرج من الايمان و من افطر يوما من شهر رمضان متعمّدا خرج من الايمان»
(کسي که زنا کند از ايمان بيرون
1- سوره انعام آيه 82
2- سوره يوسف آيه 106
3- سوره تحريم آيه 8
4- کتاب الايمان و الکفر باب الکبائر
5- کتاب الايمان و الکفر باب ان الايمان مبثوث لجوارح البدن کلها
[.....]
جلد 1 - صفحه 136
ميرود و کسي که شراب (مسکر) بياشامد از ايمان بيرون ميرود و کسي که يک روزه ماه رمضان را عمدا افطار کند از ايمان بيرون ميرود) و از همين جهت در کثيري از اخبار عمل را جزو ايمان بلکه همه ايمان ميدانند چنانچه در کافي از جميل بن دراج روايت ميکند که گفت از حضرت صادق عليه السّلام از ايمان سؤال کردم پس فرمود شهادت ان لا اله الّا اللّه و ان‌ّ محمدا رسول اللّه،
قال قلت أ ليس هذا عمل! قال بلي قلت فالعمل من الايمان! قال لا يثبت الايمان الّا بالعمل و العمل منه»
(شهادت دادن به اينکه معبودي جز خدا نيست و اينکه محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرستاده خداست راوي گويد گفتم آيا اينکه عمل نيست! فرمود آري عمل است، گفتم پس عمل از ايمان است فرمود ايمان براي مؤمن ثابت نميشود مگر بعمل و عمل جزو ايمان است) و نيز در کافي«1» در ضمن حديث مفصّلي که از حضرت صادق عليه السّلام روايت ميکند در جواب سؤال راوي که ميگويد خبر ده مرا از ايمان که آيا قول است با عمل يا قول است بدون عمل! ميفرمايد
«الايمان عمل کلّه و القول بعض ذلک العمل»
(ايمان همه آن عمل است و قول و گفتار قسمتي از اينکه عمل است) و بحث ديگري است که آيا ايمان بمعرفت و شناختن جميع معارف و حقايق ديني محقق ميشود يا بمعرفت بعضي دون بعضي نيز تحقق مييابد! و تحقيق اينست که معارف و حقايق ديني بر دو قسم است:
قسم اول اموري است که تا انسان آنها را نشناسد و معتقد نشود ايمان وي تحقق نمييابد مانند اصول پنجگانه و ضروريات دين و مذهب قسم دوم تفصيلاتي در اکثر اصول مذکور است که آنها نيز بر دو قسم است:
1- اموري که هر چه بيشتر درباره آنها تفکّر و تدبّر شود موجب کمال ايمان ميگردد مانند شناختن صفات باري و تدبر و تفکر در آيات الهي و شناختن
1- کتاب الايمان و الکفر باب ان الايمان مبثوث لجوارح البدن کلها
جلد 1 - صفحه 137
فضائل پيغمبر و امام و امثال اينها 2- اموري که اعتقاد اجمالي بآنها کافي و شناختن تفصيلي آنها ضروري نيست مانند خصوصيات عالم ديگر از قبيل حقيقت صراط و ميزان و نعم بهشتي و نقم دوزخي و نظائر اينها
(مقام دوم در مراتب ايمان)
براي ايمان در لسان اخبار و کلمات دانشمندان مراتب و درجات مختلف ذکر شده بعضي ايمان را بدو قسم منقسم کرده‌اند:
1- ايمان مستقر يعني ايماني که ثابت و غير متزلزل باشد و بحوادث و ابتلائات و شبهات زائل يا متزلزل نگردد 2- مستودع يعني ايمان عاريتي و امانتي که بواسطه حوادث و شبهات و ابتلائات متزلزل يا زائل ميگردد و در بعضي اخبار ايمان را بر هفت سهم قرار داده «برّ، صدق، يقين، رضا، وفا، علم، حلم»«1» و در برخي ايمان را چهل و نه جزء و براي هر جزئي ده عشر شمرده«2» و در بعضي ديگر ايمان را بنردبان تشبيه کرده و براي آن ده درجه ذکر فرموده«3» و بعضي ايمان را بحسب مراتب يقين بر سه قسم تقسيم کرده‌اند:
1- علم اليقين، و آن ايماني است که از روي ادلّه و براهين عقلي حاصل شود 2- عين اليقين و آن ايماني است که از راه نورانيت دل و صفاي باطن پيدا شود بطوري که حقايق را بچشم دل مشاهده کند گويا خدا را ميبيند و صحراي محشر و سؤال و جواب و صراط و ميزان و بهشت و جهنم نصب العين اوست مانند ايمان
1- 2- 3- کافي، کتاب الايمان و الکفر باب درجات الايمان
جلد 1 - صفحه 138
حارثة بن مالک بن نعمان انصاري که در کتاب کافي«1» از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده
«استقبل رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم حارثة بن مالک بن النعمان الانصاري فقال له کيف انت يا حارثة بن مالک! فقال يا رسول اللّه مؤمن حقّا فقال له رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم لکل شيئي حقيقة فما حقيقة قولک! فقال يا رسول اللّه عرفت نفسي عن الدنيا فاسهرت ليلي و اظمأت هو اجري و کأنّي انظر الي عرش ربّي و قد وضع للحساب و کأنّي انظر الي اهل الجنّة يتزاورون في الجنّة و کأنّي اسمع عواء اهل النار في النار فقال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم عبد نوّر اللّه قلبه، ابصرت فاثبت الحديث»
(پيغمبر اکرم رو کرد بحارثه و فرمود چگونه‌اي تو اي حارثه! عرض کرد يا رسول اللّه مؤمن از روي حقيقت، رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود براي هر چيزي حقيقتي است و حقيقت گفتار تو چيست!
(يعني براي هر چيزي نشانه است که حق و درست بودن آن را ثابت ميکند و نشانه درستي گفتار تو چيست!) عرض کرد يا رسول اللّه بي‌رغبت کرده‌ام نفسم را از دنيا، پس شبم را به بيداري ميگذرانم و روزهايم را به تشنگي برگزار ميکنم «يعني روزه ميگيرم» و گويا مي‌بينم عرش پروردگارم که براي حساب نهاده شده و گويا مي‌بينم اهل بهشت را که بزيارت يکديگر ميروند و گويا ميشنوم صيحه و شيون اهل آتش را در آتش، رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود اينکه بنده‌ايست که خداوند دل او را روشن گردانيده است، سپس فرمودند بحقايق بينا شده‌اي پس ثابت باش.
3- حق‌ّ اليقين و آن ايماني است که نورانيت آن همه اعضاء و جوارح را فراگيرد و غير از خدا نخواهد و نجويد بحدي که از خود هم بيخبر باشد و از شدّت توجه بحق دنيا و ما فيها در نظر او هيچ نمايد و بعضي براي ايمان چهار درجه ذکر کرده‌اند: قشر القشر، قشر، لب‌ّ، و لب‌ّ اللب‌ّ، نظير بادام و گردو که چهار مرتبه دارد قشر القشر ايمان منافقين است که فقط به زبان بمباني ديني اقرار ولي حقيقت و مغز ندارد و در دنيا احکام ظاهريه اسلام از قبيل طهارت بدن و حل ذبيحه و نکاح
1- کتاب الايمان و الکفر باب حقيقة الايمان و اليقين
جلد 1 - صفحه 139
و ميراث و نحو اينها بر آنان بار ميشود براي کسي که از باطن آنها خبر نداشته باشد و در آخرت اشدّ عذاب براي آنان خواهد بود إِن‌َّ المُنافِقِين‌َ فِي الدَّرک‌ِ الأَسفَل‌ِ مِن‌َ النّارِ«1» و قشر ايمان عوام است که اعتراف بحقايق ايماني دارند ولي روح ندارد و در معرض فنا و زوال است و لب‌ّ ايمان خواص‌ّ است که قلبا متوجه حق بوده و از اسباب و وسائط نظر برداشته و بمسبب الاسباب و ذي الواسطه متوجه گرديده‌اند و در اينکه مرتبه است که مقام توکل پيدا ميشود و لب اللب‌ّ ايمان مقربان که آني از حق غافل نبوده و اصلا واسطه و سببي در ميان نمي‌بينند و در اينکه مرتبه است که مقام رضا و تسليم پيدا ميشود و تحقيق در مراتب ايمان اينست که براي ايمان ميتوان باعتبار شدّت و ضعف در مباني آن (يعني عقائد و اخلاق و اعمال صالحه) مراتب و درجاتي ذکر نمود مثلا در مورد اعتقادات هم از لحاظ کيفيّت يعني تحصيل مراتب يقين و هم از جهت کمّيت يعني اکتفاء بمقدار لازم يا تحصيل مراتب زائد بر آن و در مورد اخلاق نيز هم از جهت کمّيت يعني تحصيل جميع اخلاق و ملکات فاضله و هم از جهت کيفيّت يعني مراتب عاليه اخلاق و نسبت باعمال نيز هم از حيث کيفيّت يعني مراعات آداب و شرايط قبول عبادات و هم از جهت کميّت يعني اقدام بجميع انواع عبادات درجات و مراتب غير متناهي براي ايمان پيدا ميشود
(مقام سوم در صفات اهل ايمان)
آيات و اخبار در صفات اهل ايمان بسيار است، در سوره مؤمنون و اکثر سورهاي قرآن صفات اهل ايمان ذکر شده و در کتب اخبار نيز روايات بسيار از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه اطهار در اينکه مورد نقل شده در کتاب کافي مجلّد دوم
1- سوره نساء آيه 144
جلد 1 - صفحه 140
صفحه 226- 242 و در کتاب وافي مجلّد دوم صفحه 32 و 33 بپاره از اينکه اخبار اشارت کرده که بيان آنها در اينجا موجب تطويل کلام ميشود و شايد در محل مناسب‌تر ذکر کنيم انشاء اللّه تعالي و در اينکه مقام بنقل دو حديث اکتفاء مينمائيم 1- در کافي«1» از حضرت رضا عليه السّلام از پدرش [موسي بن جعفر عليه السّلام نقل ميکند که فرمود
«رفع الي رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم قوم في بعض غزواته فقال من القوم! فقالوا مؤمنون يا رسول اللّه قال و ما بلغ من ايمانکم! قالوا الصبر عند البلاء و الشکر عند الرخاء و الرضاء بالقضاء فقال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم حلماء علماء کادوا من الفقه ان يکونوا انبياء ان کنتم کما تصفون فلا تبنوا ما لا تسکنون و لا تجمعوا ما لا تأکلون و اتقوا اللّه الّذي اليه ترجعون»
(ظاهر شدند نزد رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم گروهي در بعضي از جنگها، رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود شما از چه گروهي هستيد! گفتند ما از گروه مؤمنانيم حضرت فرمود ايمان شما بچه درجه‌اي رسيده و چه نتيجه و ثمره‌اي ببار آورده! گفتند شکيبايي هنگام بلاء و سپاس‌گزاري در وقت آسايش و خوشنودي بقضاء الهي، رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود اينان عاقلان و داناياني هستند که نزديک است از جهت دانايي پيمبران باشند، و اگر چنان ميباشيد که توصيف کرديد بنا نکنيد آنچه را در آن سکونت نمي‌نمائيد و جمع نکنيد آنچه را نمي‌خوريد و بترسيد از خدايي که بسوي او بازمي‌گرديد 2- و نيز در کافي«2» از حضرت صادق روايت ميکند که فرمود
«ينبغي للمؤمن ان يکون فيه ثماني خصال وقورا عند الهزاهز صبورا عند البلاء شکورا عند الرخاء قانعا بما رزقه اللّه لا يظلم الاعداء و لا يتحامل للاصدقاء بدنه منه في تعب و النّاس منه في راحة ان‌ّ العلم خليل المؤمن و الحلم وزيره و العقل امير جنوده و الرفق اخوه
1- کتاب الايمان و الکفر باب خصال المؤمن و ايضا رواه في باب حقيقة الايمان و اليقين مع قليل من التفاوت
2- کتاب الايمان و الکفر باب خصال المؤمن
جلد 1 - صفحه 141
الله‌و البرّ والده»}
(سزاوار است براي مؤمن که در او هشت خصلت باشد در فتنه‌ها و شدائد سنگين و پا برجا؟ و هنگام بلا شکيبا، و هنگام نعمت و سعه عيش شکرگزار، و بآنچه خدا او را روزي نموده قانع باشد، با دشمنان ستم نکند، و دوستان را بزحمت و تحمل مشقت نيندازد، بدنش از جهت عبادت و خدمت بخلق در زحمت، و مردم از او در راحت باشند، دانش، يار مؤمن و عقل و بردباري مشاور او و شکيبايي امير لشگر او و مداراة برادر او و احسان و نيکوکاري پدر اوست)
مقام چهارم در حقيقت ايمان
در اينکه مقام بحديث شريفي که باسناد متعدد از امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده اکتفاء ميکنيم در کافي«1» باسناد خود از حضرت باقر عليه السّلام و باسانيد مختلفه از اصبغ بن نباته روايت کرده که گفت امير مؤمنان در خانه‌اش خطبه براي ما انشاء فرمود و حال آنکه ما مجتمع بوديم و سپس امر کرد که در نوشته بنويسيم و بر مردم بخوانيم و از غير اصبغ روايت شده که إبن کواء از امير المؤمنين عليه السّلام از صفت اسلام و ايمان و کفر و نفاق سؤال کرد، پس حضرت فرمود
«اما بعد فان اللّه تعالي شرع الاسلام و سهّل شرائعه لمن ورده و اعزّ ارکانه لمن حاربه و جعله عزّا لمن تولّاه و سلما لمن دخله و هدي لمن ائتم به و زينة لمن تجلّله و عذرا لمن انتحله و عروة لمن استعصم به و حبلا لمن استمسک به و برهانا لمن تکلم به و نورا لمن استضاء به و عونا لمن استغاث به و شاهدا لمن خاصم به و فلجا لمن حاج‌ّ به و علما لمن وعاه و حديثا لمن روي و حکما لمن قضا و حلما لمن جرّب و لباسا لمن تدثر و فهما لمن تفطّن و يقينا لمن عقل و بصيرة لمن عزم و آية لمن توسّم و عبرة لمن اتّعظ و نجاة لمن صدّق و تؤدة لمن اصلح و زلفي لمن اقترب و ثقة لمن توکّل و رجاء لمن فوّض و سبقة لمن احسن و خيرا لمن سارع و جنّة لمن صبر
1- کتاب الايمان و الکفر باب بلا عنوان بعد باب خصال المؤمن
جلد 1 - صفحه 142
الله‌و لباسا لمن اتّقي و ظهيرا لمن رشد و کهفا لمن آمن و امنة لمن اسلم و رجاء (روحا خ ل) لمن صدق و غني لمن قنع فذلک الحق سبيله الهدي و مأثرته المجد و صفته الحسني فهو ابلج المنهاج مشرق المنار ذاکي المصباح رفيع الغاية يسير المضمار جامع الحلبه سريع السبقه اليم النقمة کامل العدّة کريم الفرسان، فالايمان منهاجه و الصالحات مناره و الفقه مصابيحه و الدنيا مضماره و الموت غايته و القيمة حلبته و الجنّة سبقته و النار نقمته و التقوي عدّته و المحسنون فرسانه فبالايمان يستدل‌ّ علي الصالحات و بالصالحات يعمر الفقه و بالفقه يرهب الموت و بالموت تختم الدنيا و بالدنيا تجوز القيمة و بالقيمة تزلف الجنّة و الجنة حسرة اهل النار و النار موعظة المتّقين و التقوي سنخ الايمان»}
(امّا بعد، بدرستي که خداي تبارک و تعالي اسلام را تشريع نمود «دين و شريعت قرار داد» و شرايع و احکام آن را براي کسي که وارد شود آسان قرار داد و پايه‌هاي آن را سخت گردانيد نسبت بکسي که بخواهد با آن محاربه کند، و آن را عزّت قرار داد براي کسي که بآن قيام کند، و سلامتي براي کسي که داخل شود، و هدايت براي کسي که اقتداء بآن کند، و زينت براي کسي که آن را بزرگ شمرد، و حجّت براي کسي که مذهب خود قرار دهد، و عروة و دست‌آويز براي کسي که بآن چنگ زند، و ريسمان محکم براي کسي که بآن دست زند، و دليل قاطع براي کسي که بآن سخن گويد، و روشني براي کسي که بآن طلب روشنايي نمايد و ياري براي کسي که بآن استغاثه کند، و شاهد و گواه براي کسي که با آن مخاصمه نمايد، و ظفر و پيروزي براي کسي که بآن احتجاج نمايد، و دانش براي کسي که حفظ کند، و حديث براي کسي که روايت کند و حکم براي کسي که قضاوت کند و حلم براي کسي که تجربه کند و لباس براي کسي که دثار و لباس خود قرار دهد و هوش براي کسي که زيرک باشد و يقين براي کسي که تعقل کند، و بينايي براي کسي که اراده کند، و نشانه براي کسي که تفرّس کند و نشانه جويد، و عبرت براي کسي که پند گيرد و موجب نجات براي کسي که باور کند، و تثبت و رزانت براي کسي که شايسته گردد، و نزديکي
جلد 1 - صفحه 143
و تقرب براي کسي که تقرب جويد، و وثوق و اعتماد براي کسي که بر خدا توکل نمايد، و مايه اميدواري براي کسي که کار خود بخدا واگذارد، و پيش گرفتن براي کسي که نيکوکاري کند و خير براي کسي که در کارهاي نيک بشتابد، و سپر براي کسي که صبر نمايد، و لباس براي کسي که پرهيزگار شود، و پشتيبان براي کسي که راه يابد، و کهف و پناه براي کسي که بگرود، و ايمني براي کسي که تسليم شود، و راحتي براي کسي که صادق باشد، و بي‌نيازي براي کسي که قناعت کند، پس اينکه حق‌ّ است در حالي که راه آن هدايت، و اثر آن شرافت، و صفة آن عاقبت نيکو و سعادت است، پس اينکه حق راهش واضحترين راه و منار آن درخشان و چراغ آن مشتعل و تابان، و غايت آن بلندمرتبت، و ميدان آن اندک، و مردان مسابقه گزار خود را گرد آورنده، و جايزه مسابقه آن زودرس، و انتقام و پاداش بدان آن دردناک، و عدّة و ساز و برگ آن کامل و تمام، و سواران اينکه مسابقه بزرگوار و با شرافتند.
پس منهاج و راه آن ايمان و منار و برج روشني‌بخش آن اعمال شايسته، و چراغهاي آن دانش در دين! ميدان اينکه مسابقه دنيا، و غايت و پايان آن مرگ، و اجتماع مسابقه گزارندگان آن در قيامت، و جايزه برندگان آن بهشت، و پاداش بد محرومين آن آتش، و ساز و برگ آن تقوي، و سواران اينکه ميدان، نيکوکارانند، پس بواسطه ايمان باعمال شايسته دلالت ميشود و به واسطه اعمال شايسته دانش آباد ميگردد و بواسطه دانش و علم دين ترس از مرگ حاصل ميشود و بواسطه مرگ دنيا پايان مييابد و بواسطه دنيا قيامت واقع ميشود و بقيامت بهشت آراسته ميگردد و بهشت موجب حسرت اهل آتش: و آتش پند پرهيزکاران، و تقوي سنخ و اصل و اساس ايمان است)
جلد 1 - صفحه 144
«توضيح»
از اول حديث تا جمله
«غني لمن قنع»
فوائد و ثمرات ايمان را بيان فرموده و آنها سي و هشت فائده است و از جمله «فذلک الحق» تا «صفته الحسني» اينکه فوائد را در سه جمله خلاصه نموده و از جمله «فهو ابلج المنهاج» تا کريم الفرسان» ايمان را بمسابقه اسب دواني تشبيه کرده که خداوند بين مؤمنان که سواران اينکه مسابقه‌اند در ميدان دنيا برقرار کرده و غايت آن را مرگ و جايزه آن را بهشت قرار داده و صفات و خصوصيات ده گانه براي متعلّقات اينکه مسابقه ذکر فرموده و سپس از جمله
«فالايمان منهاجه»
بترتيب مصاديق هر يک از آنها را نسبت بايمان بيان نموده است و اينکه صفات ده گانه موجب و علّت براي فوائد مذکور قرار داده و از جمله «فبالايمان» هر يک از اينکه صفات را بطور منظم علّت آن ديگر شمرده است و نکته ديگري که از جمله
«فالتقوي سنخ الايمان»
استفاده ميشود اينست که قوس نزول منطبق بر قوس صعود است از همان نقطه دايره که شروع ميشود بهمان نقطه ختم ميگردد يعني از ايمان آغاز، و بايمان پايان مييابد و همه يک حقيقت است که عبارت از ايمان ميباشد
«مقام پنجم در فرق بين اسلام و ايمان»
در کتب عامّه و خاصّه در جهات فرق بين اسلام و ايمان اختلاف بسيار است بعضي ايمان را اعتقاد قلبي و اسلام را مجرّد اقرار بزبان دانسته و بآيه شريفه قالَت‌ِ الأَعراب‌ُ آمَنّا قُل لَم تُؤمِنُوا وَ لکِن قُولُوا أَسلَمنا وَ لَمّا يَدخُل‌ِ الإِيمان‌ُ فِي قُلُوبِکُم«1» تمسّک جسته‌اند و بعضي ايمان را اعتقاد راسخ و اسلام را اعتقاد غير راسخ شمرده و آيه شريفه را بر اينکه معني حمل نموده و عدم دخول قلب را بعدم رسوخ تفسير نموده و قول اول را
1- سوره حجرات آيه 14
جلد 1 - صفحه 145
باطل دانسته‌اند زيرا مجرّد اقرار، بدون اينکه ترجمان اعتقاد قلبي باشد نفاق است نه اسلام و بعضي ايمان را اعتقاد مقرون بعمل و اسلام را مجرّد اعتقاد دانسته‌اند و برخي اسلام را اعتقاد باصول دين که عبارت از اموري است که جميع فرق مسلمين بر آن متّفقند و ايمان را اعتقاد باصول دين و مذهب که عبارت از اعتقادات مذهب شيعه اثني عشري باشد دانسته‌اند و بعضي اسلام را اخص‌ّ از ايمان شمرده گفته‌اند اسلام ايمان مقرون بتسليم است و مسلم را در اينکه دعاء بر اينکه معني حمل کرده‌اند
«اللّهم‌ّ اغفر للمؤمنين و المؤمنات و المسلمين و المسلمات»
و در کافي«1» از سماعة روايت ميکند که گفت خدمت حضرت صادق عليه السّلام عرض کردم مرا خبر ده از اسلام و ايمان آيا مختلفند! فرمود «ايمان با اسلام مشارکت دارد ولي اسلام با ايمان مشارکت ندارد» عرض کردم براي من توصيف فرمائيد، فرمود «اسلام شهادت بکلمه لا اله الّا اللّه و تصديق برسول خدا است که بواسطه اينکه شهادت خونها حفظ، و نکاحها و ارثها بر آن جاري ميشود و بر اينکه ظاهر جماعتي از مردم هستند، و ايمان هدايت و راه يافتن است و آن چيزي است که از صفت اسلام در دل ثابت ميگردد و آنچه از عمل بواسطه آن ظاهر ميشود و ايمان از اسلام بدرجه بالاتر است، زيرا ايمان با اسلام در ظاهر مشارکت دارد ولي اسلام با ايمان در باطن مشارکت ندارد اگر چه در گفتار و صفت با هم مجتمع ميشوند» و تحقيق در اينکه مقام اينست که اسلام و ايمان بر حسب حقيقت يک امر قلبي است داراي مراتب متعدّد که هر کجا بحسب قرائن حاليّه و مقاليّه بايد حمل بر آن مرتبه نمود ولي بحسب ظاهر اگر کسي اعتراف بشهادتين و التزام بلوازم آن نمود تا وقتي که کشف خلاف نشده مسلمانان موظفند احکام اسلام را بر چنين کسي بار کنند
1- کتاب الايمان و الکفر باب الايمان شرک الاسلام و لا عکس ص 25
جلد 1 - صفحه 146
و در قرآن کريم ميفرمايد وَ لا تَقُولُوا لِمَن أَلقي إِلَيکُم‌ُ السَّلام‌َ لَست‌َ مُؤمِناً«1» (هر کس نسبت بشما القاء سلام ميکند «يعني اعتراف باسلام مينمايد» مگوييد تو مؤمن نيستي) و اينکه دو لفظ مانند لفظ فقير و مسکين ميباشند که گفته‌اند «اذا اجتمعا افترقا و اذا افترقا اجتمعا» هر جا اسلام، تنها ذکر شود مراد همان ايمان است مانند آيه شريفه رَضِيت‌ُ لَکُم‌ُ الإِسلام‌َ دِيناً«2» و آيه شريفه إِن‌َّ الدِّين‌َ عِندَ اللّه‌ِ الإِسلام‌ُ«3» و آيه مبارکه وَ لا تَمُوتُن‌َّ إِلّا وَ أَنتُم مُسلِمُون‌َ«4» و غير ذلک از آيات ديگر، و همچنين است هر جا ايمان تنها ذکر شود مانند همين آيه شريفه و آيات بسيار ديگر ولي هر جا با هم ذکر شود بايد فرق گذارد و جهات فرق از قرائن حاليّه و مقاليه و مناسبات حکم و موضوع معلوم ميشود مثلا در آيه شريفه قالَت‌ِ الأَعراب‌ُ آمَنّا الاية معلوم ميشود که مراد از اسلام اقرار ظاهري يا اعتقاد ضعيف است و از ايمان اعتقاد ثابت و راسخ مقرون با عمل بقرينه جمله بعد از آن وَ إِن تُطِيعُوا اللّه‌َ وَ رَسُولَه‌ُ و همچنين آيه بعد از آن إِنَّمَا المُؤمِنُون‌َ الَّذِين‌َ آمَنُوا بِاللّه‌ِ وَ رَسُولِه‌ِ ثُم‌َّ لَم يَرتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَموالِهِم وَ أَنفُسِهِم فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ أُولئِک‌َ هُم‌ُ الصّادِقُون‌َ«5» (همانا مؤمنان کساني هستند که بخدا و رسول او ايمان آوردند و پس از آن شک و ريبي براي ايشان پيدا نشد و بمالها و جانهايشان در راه خدا جهاد نمودند، اينان خود راستگويانند) و در مورد احکام ظاهري دنيوي و مثوبات اخروي نسبت بهم متفاوتند به اينکه معني که مثوبات اخروي مخصوص بمؤمن يعني مسلمان واقعي است ولي احکام دنيوي شامل مسلمان ظاهري و مسلمان واقعي (مؤمن) هر دو ميشود چنانچه در حديث
1- سوره نساء آيه 96
2- سوره مائده آيه 5
3- سوره آل عمران آيه 17
4- سوره بقره آيه 126
5- سوره حجرات آيه 14
[.....]
جلد 1 - صفحه 147
سابق گذشت و در اينکه مورد مؤمن اخص‌ّ از مسلم است و در بعض موارد اطلاق اسلام اخص‌ّ از ايمان است مانند إِذ قال‌َ لَه‌ُ رَبُّه‌ُ أَسلِم قال‌َ أَسلَمت‌ُ لِرَب‌ِّ العالَمِين‌َ«1» که خطاب بحضرت ابراهيم است بعد از آنکه بسياري از مدارج کمال ايمان را پيموده است و بالجمله همه اينکه اطلاقات از قبيل بيان مصاديق است و دليل بر تعدد حقيقت نيست و اسلام و ايمان حقيقت واحدي است مقول بتشکيک و ذي مراتب و اللّه العالم «بالغيب» در اينکه کلمه از چند جهت بحث ميشود 1- در (باء) آن بعضي گفته‌اند براي تعدية است بنا بر اينکه غيب متعلّق ايمان ميشود يعني ايمان ميآورند باموري که غيب و نامشهود است و بعضي گفته‌اند براي مصاحبة است يعني ايمان در حال حضور آنان مقرون و مصاحب با ايمان در حال غيب و نهان است و مانند منافقين نيستند که در آيات بعد ميفرمايد وَ إِذا لَقُوا الَّذِين‌َ آمَنُوا قالُوا آمَنّا وَ إِذا خَلَوا إِلي شَياطِينِهِم قالُوا إِنّا مَعَکُم«2» (هر گاه مؤمنين را ملاقات ميکنند ميگويند ايمان آورديم و وقتي با رؤساي کفر خلوت ميکنند ميگويند ما با شما هستيم) و بعضي گفتند براي استعانت و آلت است يعني ايمان آنها بقلب است که شيئي غيب و نهاني است نه بزبان مانند منافقين نيستند که يَقُولُون‌َ بِأَلسِنَتِهِم ما لَيس‌َ فِي قُلُوبِهِم«3» ولي ظاهر همان معني اول است که بدون تکلّف و مطابق اخباري است که در ذيل تفسير آيه ذکر شده 2- در معني غيب: ضدّ شهود و حضور است و امور غيبي يعني اموري که بواسطه حواس ظاهره ادراک نشود و از نظر پنهان باشد بنا بر اينکه ايمان بغيب ايمان باموري است که از راه حواس ظاهري پيدا نشود بلکه از راه براهين عقليه و استدلالات علميّه براي انسان حاصل شود، مانند ايمان بوجود صانع و توحيد و صفات او
1- سوره بقره آيه 135
2- سوره بقره آيه 13
3- سوره فتح آيه 11
جلد 1 - صفحه 148
و ايمان بانبياء و اوصياء چه براي کساني که درک حضور آنها را نموده و چه نسبت بکساني که درک حضور ننموده‌اند زيرا آن چيزي که متعلّق ايمان است که عبارت از نبوت و وحي باشد از نظر پنهان است، بلي کساني که درک حضور ننموده و معجزات و اخلاق آنان را مشاهده ننموده‌اند و از طريق آثار ايمان آورده‌اند از اينجهت نيز ايمان بغيب محسوب ميشود، و مانند ايمان بملائکه و ايمان بقيامت و معاد و ايمان بحضرت بقيّة اللّه در دوره غيبت و بالجمله ايمان بغيب ايمان بجميع عقايد حقّه را شامل ميگردد و امّا اخباري که ايمان بغيب را ايمان بوجود حضرت مهدي عجّل اللّه تعالي فرجه در دوره غيبت تفسير کرده مانند حديثي که در تفسير برهان از صدوق از حضرت صادق عليه السّلام روايت فرموده
«من آمن (و في بعض النسخ) من اقرّ بقيام القائم انّه الحق‌ّ»
(مراد از «الَّذِين‌َ يُؤمِنُون‌َ بِالغَيب‌ِ» کساني هستند که ايمان بياورند و اقرار کنند به اينکه قيام حضرت قائم حق و درست است) و حديثي که نيز در برهان از إبن بابويه از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
1» «و الغيب هو الحجة الغائب و شاهد ذلک قوله تعالي و يقولون لو لا انزل عليه آية فقل انّما الغيب للّه فانتظروا اني معکم من المنتظرين»«
و حديثي که از جابر از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده«2» که بعد از ذکر ائمه اثني عشر تا حضرت مهدي عليه السّلام ميفرمايد
«طوبي للصابرين في غيبته طوبي للمقيمين علي محبّته اولئک من وصفهم اللّه في کتابه فقال الّذين يؤمنون بالغيب»
الحديث (خوشا بحال کساني که در زمان غيبت حضرت مهدي عليه السّلام صبر ميکنند، خوشا بحال کساني که بر دوستي او ايستادگي مينمايند، اينان کساني هستند که خداوند در قرآن توصيف نموده و فرموده «الَّذِين‌َ يُؤمِنُون‌َ بِالغَيب‌ِ») و غير اينها از اخبار ديگر از قبيل بيان مصداق است و منافاتي با عموم ندارد و وجه اختصاص بذکر ممکن
1- سوره يونس آيه 31
2- در برهان از إبن بابويه
جلد 1 - صفحه 149
است از جهات ذيل باشد:
1- مؤمنين در دوره غيبت تمام ايمانشان ايمان بغيب است چون درک زمان پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمّه اطهار عليهم السلام را ننموده و امام آنها هم در پرده غيبت و نامشهود است 2- چون غيبت آن حضرت و طول عمر او و بودنش در ميان مردم و عدم مشاهده‌اش همه بر خلاف عادت است ايمان باو اقوي مراتب ايمان است 3- چون اعتراف بحضرت مهدي و غيبت او جزو اخير عقائد حقّه است يعني کساني که معترف باو باشند بجميع عقائد حقه معترف و مؤمنند لذا تخصيص بذکر داده‌اند و ممکن است جهات ديگري هم داشته باشد 3- در بيان اخباري که در مدح مؤمنين در دوره غيبت حضرت بقيّة اللّه وارد شده و آن بسيار است:
از آن جمله خبري است که در بحار ص 136 مجلد 13 از کافي از حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که فرمود
«ان‌ّ اعظم النّاس يقينا قوم يکونون في آخر الزمان لم يلحقوا النّبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و حجب عنهم الحجّة فآمنوا بسواد في بياض»
(همانا بزرگترين مردم از جهت يقين گروهي هستند که در آخر زمان ميباشند، پيغمبر را درک نکرده‌اند و حجت و امام نيز از ايشان در پرده است، ايمان آورده‌اند بسياهي که در سفيدي است يعني بقرآن و آثار و اخباري که از نبي‌ّ اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمّه اطهار بآنها رسيده) و نيز در بحار ص 136 مجلد 13 از کافي از حضرت سجّاد عليه السّلام روايت شده که فرموده
«من ثبت علي ولايتنا في غيبة قائمنا اعطاه اللّه اجر الف شهيد مثل شهداء بدر واحد»
(کسي که بر ولايت ما در هنگام غائب بودن قائم ما ثابت باشد، خداوند اجر هزار شهيد مانند شهداء بدر واحد باو عطا فرمايد) و نيز در بحار ص 136 از کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
جلد 1 - صفحه 150
«من مات منکم علي هذا الامر منتظرا له کان کمن في فسطاط القائم عليه السّلام»
(کسي که بميرد از شما بر اينکه امر در حالي که منتظر ظهور حضرت قائم عليه السّلام باشد مانند کسي است که در خيمه قائم با او باشد) و در بحار در همين صفحه از حضرت رضا عليه السّلام از آباء طاهرين او از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که فرمود
«افضل اعمال امّتي انتظار الفرج»
(بهترين اعمال امت من انتظار فرج است) و نيز در بحار است که از امير المؤمنين عليه السّلام سؤال شد
«اي‌ّ الاعمال احب‌ّ الي اللّه عزّ و جل قال انتظار الفرج»
(کدام از کارها نزد خداي عز و جل محبوبتر است!
فرمود انتظار فرج) و نيز در بحار از ابي حمزه از ابي خالد کابلي از علي بن الحسين عليه السّلام حديثي روايت کرده که در آن ميفرمايد
«فان‌ّ اهل زمان غيبته القائلون بامامته المنتظرون لظهوره افضل اهل کل‌ّ زمان لان‌ّ اللّه تعالي اعطاهم من العقول و الافهام و المعرفة ما صارت به الغيبة عندهم بمنزلة المشاهدة و جعلهم في ذلک الزمان بمنزلة المجاهدين بين يدي رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بالسيف اولئک المخلصون حقّا و شيعتنا صدقا و الدعاة الي دين اللّه سرّا و جهرا»
(بدرستي که اهل زمان غيبت حضرت مهدي که قائل بامامت او و منتظر ظهور او هستند بهترين اهل هر زماني ميباشند براي اينکه خداي تعالي از عقل و فهم و معرفت باندازه‌اي بآنها عطا فرموده که غيبت نزد آنها بمنزله حضور و مشاهدة شده است و آنان را در اينکه زمان بمنزله مجاهدين با شمشير در جلو رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم قرار داده، اينان بندگان خالص خدا، و براستي شيعيان ما، و دعوت کننده‌گان بدين خدا در نهان و آشکارا هستند) «وَ يُقِيمُون‌َ الصَّلاةَ» جمله «وَ يُقِيمُون‌َ الصَّلاةَ» يکي ديگر از صفات متّقين است يعني متّقين کساني هستند که نماز را بپا ميدارند
جلد 1 - صفحه 151
و اقامه از قيام است و قيام را بنماز نسبت ميدهند مانند «قد قامت الصلاة» و اقامه را بنمازگزار، مانند «قد اقمت الصلاة» و قيام داراي معني جامعي است و اصل آن بمعني انتصاب و راست شدن و بپا ايستادن و در هر معنايي که استعمال ميشود بواسطه ملازمت و مناسبتي است که عادة بين آن معني و معني اصلي ميباشد مثل اينکه قيام اطلاق بر ذات حقتعالي ميشود هُوَ الحَي‌ُّ القَيُّوم‌ُ«1» و شَهِدَ اللّه‌ُ أَنَّه‌ُ لا إِله‌َ إِلّا هُوَ وَ المَلائِکَةُ وَ أُولُوا العِلم‌ِ قائِماً بِالقِسطِ«2» که بمعني حفظ و تربيت و تدبير و مراقبت و قدرت و تسلّط بر اشياء است و بر حضرت مهدي عجل اللّه تعالي فرجه در اخبار قائم اطلاق شده براي اينکه ايستاده و آماده براي ظهور و قيام بامر امامت است و بر مردمان صالح که در امر ايمان و اطاعت ثابت و راست و پابرجا ميباشند اطلاق ميشود مِن أَهل‌ِ الکِتاب‌ِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ«3» و بر اولياء اطفال که مراقبت اموال و رسيدگي بکارهاي آنها ميکنند قيّم گفته ميشود و بر تسلط مردان بر زنان گفته ميشود الرِّجال‌ُ قَوّامُون‌َ عَلَي النِّساءِ«4» و بر تشکيل بازار و رواج آن قيام اطلاق ميشود چنانچه در حديث است«5»
«لو لا ذلک لما قام للمسلمين سوق».
و بر راست و بپاشدن آسمان و زمين نيز گفته ميشود وَ مِن آياتِه‌ِ أَن تَقُوم‌َ السَّماءُ وَ الأَرض‌ُ بِأَمرِه‌ِ«6» و بر روز رستاخيز نيز اطلاق ميگردد يَوم‌َ يَقُوم‌ُ النّاس‌ُ لِرَب‌ِّ العالَمِين‌َ«7» و بر دين نيز گفته ميشود دِيناً قِيَماً«8»
1- سوره بقرة آية الکرسي
2- سوره آل عمران آيه 16
3- سوره آل عمران آيه 110
4- سوره نساء آيه 38
5- فرائد باب حجيت يد مسلم
6- سوره روم آيه 24
7- سوره مطففين آيه 6
8- سوره انعام آيه 162
جلد 1 - صفحه 152
و بالجمله برايتان بهر امري قيام اطلاق ميگردد مانند قيام بامر سلطنت، وزارت، تجارت، صنعت، زراعت و غير اينها.
و قيام نماز بپا بودن آنست و جمله «قد قامت الصلاة» در اقامه نماز از باب مشارفة است نظير کلام حضرت علي اکبر عليه السّلام «العطش قد قتلني».
و اقامه بمعني راست کردن و بپاداشتن است، در معني اقامه نماز بعضي گفتند بمعني اتيان آن بجميع واجبات و مستحبات و آداب است.
و بعضي گفتند بمعني حفظ نماز و ادامه آن است چنانچه در آيه شريفه است الَّذِين‌َ هُم عَلي صَلاتِهِم دائِمُون‌َ«1» و بعضي گفتند بمعني ترک سستي و تهاون نسبت بنماز است، و بعضي گفتند بجا آوردن نماز بحالت ايستاده است چون نماز مشتمل بر قيام است.
ولي تحقيق اينکه است که اقامه نماز بمعني حفظ و نگاهداري نماز است از اينکه مندرس و بي‌اهميت شود و از بين برود که از آن در فارسي بپاداشتن نماز تعبير ميکنيم يعني ترويج و رونق دادن بنماز و اينکه معني شامل اتيان نماز بجميع واجبات و شرائط و آداب آن و ادامه آن و عدم تهاون و بي‌اعتنايي بنماز و بيان احکام و ارشاد جاهل بآن و امر باتيان و نهي از ترک آن ميشود، چنانچه اقامه دين باعلاء کلمه اسلام و ترويج و نشر معارف و احکام آن است و در آيات شريفه امر باقامه صلوة و مدح اقامه کنندگان آن بسيار شده و آن را از صفات و علامات مؤمن قرار داده است و در زيارات ائمه هدي باين صفت «اقامه صلوة» ستوده شده‌اند بلکه اولين صفت حميده آنان شمرده شده در زيارت جامعه مي‌گويي
«و اقمتم الصلاة و اتيتم الزکاة و امرتم بالمعروف و نهيتم عن المنکر و جاهدتم في اللّه حق جهاده»
و در زيارت وارث ميخواني
«اشهد انّک قد اقمت الصلاة و آتيت الزکاة و امرت بالمعروف و نهيت عن المنکر»
1- سوره معارج آيه 23
[.....]
جلد 1 - صفحه 153
و ظاهر اينست که ذکر اقامه صلوة و ايتاء زکاة در وصف ائمه هدي اشاره بمقام ولايت کليّه آنهاست که مستفاد از آيه شريفه إِنَّما وَلِيُّکُم‌ُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُه‌ُ وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا الَّذِين‌َ يُقِيمُون‌َ الصَّلاةَ وَ يُؤتُون‌َ الزَّکاةَ وَ هُم راکِعُون‌َ«1» ميباشد چنانچه ذکر امر بمعروف و نهي از منکر اشاره بمقام افضليّت آنها است که از آيه شريفه کُنتُم خَيرَ أُمَّةٍ أُخرِجَت لِلنّاس‌ِ تَأمُرُون‌َ بِالمَعرُوف‌ِ وَ تَنهَون‌َ عَن‌ِ المُنکَرِ«2» مستفاد ميشود و ذکر جهاد در وصف آنها اشاره بمقام اصطفاء و اجتباء و انتخاب آنان که از آيه شريفه وَ جاهِدُوا فِي اللّه‌ِ حَق‌َّ جِهادِه‌ِ هُوَ اجتَباکُم«3» استفاده ميگردد
در بيان صلوة
کلام در بيان صلوة بسيار طويل الذيل و دامنه‌دار است و ما ناچار بنحو اختصار در چند موضع درباره آن بحث ميکنيم
موضع اول در معناي صلوة:
مشهور از مفسرين گفته‌اند که صلوة در لغت بمعني دعا است و اينکه حرف مخدوش است بواسطه اينکه صلوة و افعال و مشتقّات آن بعلي متعدّي ميشود و اگر بمعني دعا باشد ضدّ مقصود را ميرساند و باصطلاح نفرين ميشود و بعضي گفتند صلوة نسبت بخدا بمعني رحمت و نسبت بملائکه استغفار، و نسبت بمردم دعا است، و اينکه معني نيز صحيح نيست بواسطه اينکه علاوه بر اشکال قبل، لازم آيد در آيه شريفه إِن‌َّ اللّه‌َ وَ مَلائِکَتَه‌ُ يُصَلُّون‌َ عَلَي النَّبِي‌ِّ الاية«4» لفظ در اکثر از معني استعمال شود و تحقيق اينست که صلوة بمعني اراده خير است و اينکه معني جامعي است که مصاديق آن متفاوت ميشود، چون اراده خير از خدا عين فعل اوست يعني فعل از اراده
1- سوره مائده آيه 6
2- سوره آل عمران آيه 106
3- سوره حج آيه 77
4- سوره احزاب آيه 56
جلد 1 - صفحه 154
منفک نيست پس صلوة نسبت بخدا همان فعل خير است که عبارت از انحاء رحمت و نعمت و برکت باشد و اراده خير از فرشتگان و مردم طلب خير از خداوند است، و خير تمام برکات و انحاء رحمت و نعمت دنيوي و مثوبات اخروي و شفاعت و ارتفاع درجه و نظائر اينها را شامل ميشود علاوه بر اينکه اگر صلوة از جانب خدا بمعني خصوص رحمت باشد در آيه شريفه أُولئِک‌َ عَلَيهِم صَلَوات‌ٌ مِن رَبِّهِم وَ رَحمَةٌ«1» عطف شيئي بنفسه لازم آيد و حال آنکه ظاهر در عطف مغايرت است ولي بنا بر آنکه معني صلوة اراده خير باشد عطف خاص بعام خواهد بود و آن مستحسن است و امّا بحسب شرع عبارت از فريضه اسلامي است که مرکّب و معجون از قيام و قعود و رکوع و سجود و قرائت و تکبير و تهليل و تسبيح و تحميد و شهادت بوحدانيت حق و رسالت نبي اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و درود و تسليم ميباشد و باختلاف مکلّفين و اختلاف حالات و خصوصيّات مختلف ميشود و کلام در ثبوت حقيقة شرعيّة و اينکه آيا موضوع براي صحيح يا اعم‌ّ است و تصوير قدر جامع بين صحيحي و اعمّي مربوط باصول فقه است و در آنجا بيان شده که در امثال اينگونه فرائض حقيقت شرعيّه ثابت و موضوع براي صحيح است و اطلاق بر اعم‌ّ از باب مجاز ميباشد و قدر جامع آن اندازه است که سقوط تکليف را موجب ميشود
«موضع دوم در بيان فضيلت و اهميت صلوة»
آيات و اخبار در فضيلت و اهميّت نماز بسيار است و حکم عقل و اعتبار نيز بر فضيلت آن قائم است و ما در اينکه موضع بنقل کلام مرحوم صاحب جواهر که مستفاد از مضامين آيات و اخبار است اکتفاء ميکنيم:
«قال في الجواهر الّتي تنهي عن الفحشاء و المنکر و بها تطفي النيران
1- سوره بقرة آيه 152
جلد 1 - صفحه 155
و قربان کل تقي‌ّ و معراج کل مؤمن نقي‌ّ و تغسل الذنوب کما يغسل النهر الجاري درن الجسد، و تکرارها کل يوم خمسا کتکراره، و اوصي بها المسيح ما دام حيّا و غيره من الرسل بل هي اصل الاسلام و خير العمل و خير موضوع و الميزان و المعيار لسائر اعمال الانام فمن و في بها استوفي اجر الجميع و قبلت منه کلّها فهي حينئذ للاعمال بل للدين کالعمود للفسطاط و لذا کانت اول ما يحاسب به العبد و ينظر فيه من عمله فاذا قبلت منه نظر في سائر عمله و قبل منه و اذا ردّت لم ينظر في باقي عمله و ردّ عليه فلا غرو لو سمّي تارکها من الکافرين بل هو کذلک لو کان الداعي له الاستخفاف بالدين و هي الّتي لم يعرف الصادق عليه السّلام شيئا مما يتقرب به و يحبّه اللّه تعالي بعد المعرفة افضل منها بل
قال عليه السّلام هذه الصلوات الخمس المفروضات من اقامهن‌ّ و حافظ عليهن‌ّ علي مواقيتهن‌ّ لقي اللّه يوم القيمة و له عنده عهد يدخل به الجنّة و من لم يصلهن‌ّ لمواقيتهن و لم يحافظ عليهن‌ّ فذلک للّه ان شاء غفر له و ان شاء عذّبه و صلوة فريضة خير من عشرين حجّة کل حجّة خير من بيت مملوّ ذهبا يتصدّق منه حتي يفني بل صلوة فريضة افضل من الف حجّة کل حجّة افضل من الدنيا و ما فيها، و ان طاعة اللّه خدمته في الارض و ليس شيئي من خدمته يعدل الصلاة، و من ثم‌ّ نادت الملائکة زکريّا و هو قائم يصلّي في المحراب، و اذا قام المصلّي الي الصلاة نزلت عليه الرحمة من عنان السماء الي عنان الارض و حفّت به الملائکة و ناديه ملک لو يعلم هذا المصلّي ما في الصلاة ما انفتل
، الي غير ذلک ممّا ورد فيها کخبر الشامة و غيره مع ان في الاعتبار ما يغني عن الآثار اذ قد جمعت ما لا يجمعها غيرها من العبادات من عبادة اللسان و الجنان بالقرائة و الذکر و الاستکانة و الشکر و الدعاء الّذي ما يعبأ اللّه بالعباد لولاه و ظهور اثر العبودية للمعبود بالرکوع و السجود و جعل اعلي موضع و اشرفه علي ادني موضع و اخفضه و
قد کتب الرضا عليه السّلام الي محمّد بن سنان فيما کتب من جواب مسائله ان‌ّ علّة
جلد 1 - صفحه 156
الصلاة انها اقرار بالربوبيّة للّه عزّ و جل و خلع الانداد و قيام بين يدي الجبّار جل‌ّ جلاله بالذل و المسکنة و الخضوع و الاعتراف و الطلب للاقالة من سالف الذنوب و وضع الوجه علي الارض کل يوم اعظاما للّه عز و جل و ان يکون ذاکرا غير ناس و لا بطرا علي ذکر اللّه عز و جل و قيامه بين يديه زاجرا له عن المعاصي و مانعا له من انواع الفساد
، انتهي المقصود من کلامه» (در جواهر گفته نماز آن چيزي است که از کارهاي زشت و ناروا جلوگيري ميکند و بواسطه آن آتش دوزخ خاموش ميشود و موجب تقرب هر پرهيزکار و وسيله ترقي هر مؤمن پاکي است و گناهان را ميشويد همچون نهر جاري که چرکي بدن را ميشويد و تکرار آن در هر روز پنج مرتبه مانند تکرار شستن بدن در آن نهر است و خداوند حضرت مسيح را مادامي که زنده است بنماز سفارش فرمود و همچنين غير مسيح از انبياء ديگر را، بلکه نماز اصل اسلام و بهترين عمل و بهترين چيزي است که از جانب شرع وضع شده و نماز ميزان و معيار و وسيله سنجيدن ساير اعمال مردم است، پس کسي که نماز را کامل بجا آورده باشد اجر همه اعمال او مستوفي و کامل باشد و همه آنها از وي پذيرفته شود پس به اينکه جهت نماز نسبت باعمال ديگر بلکه نسبت بدين چون عمود است نسبت بخيمه، و از اينجهت نماز اول چيزي است که از اعمال بنده مورد حساب قرار ميگيرد و در آن نگاه کرده ميشود، پس هر گاه نماز پذيرفته شود در ساير اعمال او نظر شود و از وي پذيرفته گردد و هر گاه نماز ردّ شود در باقي اعمال او نظر نشود و مردود گردد، بنا بر اينکه شگفت نباشد اگر تارک نماز از کفّار ناميده شود بلکه چنين است اگر علّت ترک نماز استخفاف بدين باشد، و نماز آن چيزي است که حضرت صادق عليه السّلام ميفرمايد نمي‌شناسم چيزي را که بعد از معرفت از نماز مقرّب‌تر و محبوبتر نزد خدا باشد بلکه حضرت صادق عليه السّلام فرموده هر که اينکه نمازهاي واجب پنجگانه را بپا دارد و بر- اوقات آنها محافظت کند روز قيامت خدا را ملاقات کند در حالي که براي او نزد
جلد 1 - صفحه 157
خدا عهدي باشد که بواسطه آن داخل بهشت گردد، و کسي که اينکه نمازها را بوقتش انجام ندهد و بر آنها مواظبت ننمايد پس آن حق خدا و خاص‌ّ اوست که اگر بخواهد بيامرزد او را و اگر بخواهد وي را عذاب نمايد، و نماز واجب بهتر از بيست حج است که هر حجّي بهتر از اطاقي است که پر از طلا باشد و همه آنها را در راه خدا صدقه بدهند بلکه نماز واجب بهتر از هزار حج‌ّ است که هر حجّي بهتر است از دنيا و آنچه در دنياست، و بدرستي که اطاعت خدا خدمت او در زمين است و هيچ خدمتي با نماز برابري نميکند و از همين جهت ملائکه حضرت زکريا را ندا نمودند و حال آنکه در محراب عبادت نماز ميگزارد، و هنگامي که نمازگزار براي نماز بپا ميشود رحمت حق از آسمان تا زمين بروي فرود ميآيد و فرشتگان او را احاطه ميکنند و فرشته ندا ميکند اگر نمازگزار بداند آنچه در نماز است از آن غافل نميشود، و غير اينها از اخباري که درباره نماز وارد شده مانند خبر شامه و غير آن با اينکه آنچه بحسب اعتبار در نماز ميباشد کافي و بي‌نياز کننده از آثار است زيرا در آن جمع شده از عبادات آن چيزهايي که در غير نماز جمع نشده از عبادت زبان و دل که بوسيله قرائت و ذکر و تضرع و شکر و دعاء انجام ميشود آن دعايي که اگر نباشد خداوند به بندگان اعتنا نميکند، و نيز ظاهر شدن اثر بندگي نسبت بمعبود بواسطه رکوع و سجود و گذاردن شريفترين و عاليترين موضع بدن بر پستترين و پائين‌ترين موضع (يعني خاک) و بتحقيق حضرت رضا عليه السّلام در جواب مسائل محمّد بن سنان نوشت که علّت نماز اينست که نماز اقرار بربوبيت خداي عزّ و جل‌ّ، و نفي شريک و همتا براي او، و ايستادن در مقابل خداوند جبار جل جلاله بحالت ذلّت و مسکنت و خضوع، و اعتراف و طلب براي گذشتن از گناهان گذشته و گذاردن صورت بر زمين در هر روز بجهت تعظيم خداوند عزّ و جل‌ّ ميباشد و اينکه هميشه بياد خدا بوده و فراموشکار و غافل از
جلد 1 - صفحه 158
ذکر خدا نباشد و ايستادن در مقابل خدا، و جلوگير از معاصي و مانع از انواع فساد است) در اينجا آنچه از کلام صاحب جواهر مقصود بود بپايان رسيد و بهمين مقدار در اينکه موضع اکتفاء ميشود.
موضع سوم در حقيقت نماز
مثل نماز مثل انسان کاملي است، همين طور که انسان مرکب از روح و جسم است نماز نيز داراي روح و جسم ميباشد و همين طور که روح انسان داراي مراتب متفاوت است روح نماز نيز چنين ميباشد، و هم چنان که جسم و بدن داراي اجزاء رئيسه و غير رئيسه ميباشد و اجزاء رئيسه بدن هم بر دو قسم است، اجزايي که فقدانش موجب فقدان بدن ميشود و اجزايي که فقدانش موجب فقدان بدن نميگردد، در نماز نيز همچنين است امّا روح نماز عبارت از امور قلبي معنوي است که رأس آنها قصد قربت و خلوص نيّت و حضور قلب ميباشد و از اينها متفرع ميشود امور ديگري مانند فراغ قلب از غير خدا و خشوع و خضوع و تعظيم نسبت بمعبود و هيبت از جلال او و رجاء و اميد برحمت و لطف او و خوف از سخط و غضب او، و حياء و ادب و تفهّم معاني قرآن و اذکار و ادعيه و توجه بلطائف آنها و خالي بودن دل از موانع قبول مانند کبر و عجب و حسد و عقوق والدين و قطع رحم و نشوز و ساير اخلاق رذيله و معاصي و اعمال ناپسنديده، که اگر بخواهيم در اطراف هر يک از اينها بحث کنيم خود کتاب مفصّلي ميشود و در اينجا بپاره از آيات و اخبار وارده از ائمه اطهار عليهم السلام اشاره مينمائيم در قرآن کريم در وصف مؤمنين ميفرمايد الَّذِين‌َ هُم فِي صَلاتِهِم خاشِعُون‌َ«1» (مؤمنان کساني هستند که در نمازشان خاشع ميباشند) و نيز ميفرمايد وَ أَقِم‌ِ الصَّلاةَ لِذِکرِي«2» (نماز را بپاي دار براي اينکه
1- سوره مؤمنون آيه 2
2- سوره طه آيه 14
جلد 1 - صفحه 159
بياد من باشي) که در اينکه آيه غايت و نتيجه نماز را توجه بمعبود و متذکر بودن او در هر حال شمرده است و نيز ميفرمايد فَوَيل‌ٌ لِلمُصَلِّين‌َ الَّذِين‌َ هُم عَن صَلاتِهِم ساهُون‌َ«1» (واي بر نمازگزاراني که از نمازشان غافل ميباشند) در اينکه آيه مذمت فرمود از نماز گذاراني که از نمازشان غافلند يعني توجه بغايت و نتيجه و روح نماز ندارند و نيز ميفرمايد لا تَقرَبُوا الصَّلاةَ وَ أَنتُم سُکاري حَتّي تَعلَمُوا ما تَقُولُون‌َ«2» (بنماز نزديک نشويد و حال آنکه مست باشيد تا اينکه بدانيد چه مي‌گوييد) که بقرينه جمله «حتي تعلموا ما تقولون» ميتوان سکر و مستي را عام‌ّ گرفت که شامل همه مستيها (مستي دنيا، مال، هواها و شهوات نفساني و غيره) شود و در مذمّت منافقين ميفرمايد وَ إِذا قامُوا إِلَي الصَّلاةِ قامُوا کُسالي«3» (هر گاه براي نماز بپا ميشوند، بکسالت و بيحالي بپا ميشوند) و نيز ميفرمايد وَ لا يَأتُون‌َ الصَّلاةَ إِلّا وَ هُم کُسالي«4» (نماز را بجا نميآورند مگر در حالي که ايشان کسل و بي‌حالند) و غير اينها از آيات ديگر و از پيغمبر خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده«5» که فرمود
«لا ينظر اللّه الي صلوة لا يحضر الرجل قلبه مع بدنه»
خداوند توجّه نميکند به نمازي که که انسان قلبش را با بدنش حاضر ننمايد و در حديث ديگر«6» ميفرمايد
«ليس من عبد يقبل بقلبه علي اللّه في صلوته و دعائه الّا اقبل اللّه عليه بقلوب المؤمنين و ايّده مع مودّتهم ايّاه بالجنّة»
(هيچ بنده‌اي نيست که بقلبش در نماز و دعاء بخدا روي آورد جز اينکه خداوند دلهاي مؤمنين را باو متوجه نمايد و با دوستي ايشان وي را در بهشت تاييد کند)
1- سوره ماعون آيه 4 و 5
2- سوره نساء آيه 46
3- سوره نساء آيه 41
4- سوره توبه آيه 54
5- جامع السعادات في آداب الباطنية للصلوة
6- جامع السعادات في آداب الباطنية للصلوة
جلد 1 - صفحه 160
و از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده«1» که فرمود
«ان العبد ليرفع له من صلوته نصفها و ثلثها و ربعها و خمسها فما يرفع له الّا ما اقبل عليها»
(همانا نماز بنده بالا- ميرود و بدرجه قبول ميرسد نيمي از آن و سه يک آن و چهار يک آن و پنج يک آن، و بالجمله بالا نميرود و بدرجه قبول نميرسد مگر آنچه از نماز که اقبال و توجه بر آن داشته) و غير اينها از اخبار ديگر، و در اينمورد مراجعه و ملاحظه حال رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه اطهار در هنگام نماز براي درک اهميّت اينکه مطلب کافي است درباره رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده«2»
«اذا قام الي الصلاة کان له ازيز کازيز المرجل»
(هر گاه بنماز مي‌ايستاد جوششي مانند جوشش ديک براي او بود) و درباره امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده«3»
«اذا اخذ في الوضوء يتغير وجهه من خيفة اللّه و اذا حضر وقت الصلاة يتزلزل و يتلوّن و يقول جاء وقت امانة عرضها اللّه علي السموات الاية»
(هر گاه بوضوء شروع مينمود رنگ رويش از ترس خدا دگرگون ميشد و هر گاه وقت نماز ميرسيد ميلرزيد و رنگ برنگ ميشد و ميفرمود وقت امانتي که خداوند بر آسمانها عرض کرد فرا رسيد) و نيز در حديث رسيده«4» که تير بپاي حضرت امير المؤمنين عليه السّلام رسيد صدّيقه طاهره (ع) فرمود در حال نماز آن را بيرون بياوريد و در حق فاطمه زهرا سلام اللّه عليها رسيده«5»
«تنهج في الصلاة من خيفة اللّه»
از خوف خدا در نماز بتندي نفس ميزد) و درباره حضرت مجتبي عليه السّلام وارد شده«6»
«اذا فرغ من وضوئه يتغيّر لونه و يقول حق علي من اراد ان يدخل علي ذي العرش ان يتغير لونه»
(هر گاه از وضوء فارغ ميشد رنگش تغيير ميکرد و ميفرمود سزاوار است بر کسي که ميخواهد بر خداوند عرش وارد شود اينکه رنگش دگرگون شود) و درباره حضرت سجّاد وارد شده«7» «اصفرّ لونه و يقول أ تدرون بين يدي
1 و 2 و 3- جامع السعادات في آداب الباطنية للصلوة
[.....]
4 و 5 و 6 و 7- بحار مجلسي مجلد 18 باب آداب الصلاة ص 192- 203
جلد 1 - صفحه 161
من اريد ان اقوم» (رنگش زرد ميشد و ميگفت آيا ميدانيد در مقابل چه کسي ميخواهم بايستم) و نيز روايت شده«1» که
«و قد سقط ردائه فلم يسوّه»
(ردا از دوشش افتاد و آن را راست نکرد) و ميفرمود
«ان‌ّ العبد لا تقبل منه صلوة الا ما اقبل»
(بدرستي که نماز بنده قبول نميشود مگر آنچه اقبال و توجه بر آن داشته باشد) ابو حمزه ثمالي عرض کرد پس ما هلاک شديم فرمود
«کلّا ان اللّه يتم‌ّ ذلک بالنوافل»
(نه چنين است، بدرستي که خداوند تمام ميکند آن را بواسطه نوافل)«2» و نيز روايت شده«3»
«اذا قام الي الصلاة تغيّر لونه و اذا سجد لم يرفع راسه حتي يرفض عرقا و في القيام کانه ساق شجرة لا يتحرک الا بالريح»
(هر گاه بنماز مي‌ايستاد رنگش تغيير ميکرد و هر گاه بسجده ميرفت سربلند نميکرد تا عرق در بدنش ظاهر ميشد و در حال قيام مانند ساق درختي بود که حرکت نميکرد مگر بواسطه باد) و در حق حضرت صادق عليه السّلام روايت شده«4»
«يخرّ مغشيّا و يقول اردد الاية حتي سمعت من المتکلّم بها»
(در کلمه ايّاک نعبد و اياک نستعين حالت غشوه بحضرتش رو ميداد و ميفرمود آن قدر مکرر ميکنم تا اينکه از گوينده آن بشنوم) و از بعض اکابر نقل شده که ميگفت در حال نماز کعبه را در مقابل حاجب و صراط را زير پا و بهشت را طرف راست و جهنم را طرف چپ و ملک الموت را عقب سر قرار ميدهم و فکر ميکنم اينکه آخرين نماز من است«5» مؤلّف گويد اينکه امور تعجب ندارد زيرا مثل اينها بلکه بيشتر از اينها در بسياري از مردم نسبت بسلاطين ظاهره مشاهده ميشود و تحقق اينکه امور در انسان
1 و 2 و 3 و 4- بحار مجلسي مجلد 18 باب آداب الصلاة ص 192- 203
5- جا داشت بگويد خدا را هم بالاي سر قرار ميدهم يعني محيط تا جهات شش گانه را ذکر کرده باشد
جلد 1 - صفحه 162
دائر مدار قوّه ايمان و ازدياد معرفت بعظمت حضرت سبحان جلّت عظمته است و اينکه او عالم بسرائر و ضمائر، و حاضر و ناظر، و قادر و قاهر و مثيب و معاقب است و قيامت و حضور در پيشگاه عرش عظمت حق هميشه نصب العين انسان بوده و دنيا و زخارف آن در نظرش حقير و ناچيز باشد و بعين اليقين بلکه بحق اليقين، يقين داشته باشد که هيچ امري بدون مشيّت حق واقع نميشود و بدانکه غرض اصلي از تشريع نماز قرب بمقام حق و اظهار عبوديت و انقياد و تسليم نسبت بامور تکويني و اوامر تشريعي حق تبارک و تعالي ميباشد رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم با با ذر غفاري ره ميفرمايد
1» « يا ابا ذر اعبد ربّک کانّک تراه فان لم تکن تراه فانّه يراک»«
(اي ابا ذر پروردگارت را چنان عبادت کن که گويا او را مي‌بيني چه گر تو او را نمي‌بيني او ترا ميبيند)
موضع چهارم بدن و جسم نماز
عبارت از اموري است که در شرع بنحو شرطيت يا جزئيت در نماز اعتبار کرده و در فقه متعرض مسائل و احکام و فروع آن شده‌اند و غرض ما در اينجا تعرض آنها نيست بلکه توجه باسرار و بواطن آنهاست
«اما شرايط نماز»
پس يکي از آنها وقت است، انسان بايد در هر وقتي از اوقات نماز متذکّر شود ميقاتي را که خداوند براي قيام خلايق و حضور در پيشگاه او مقرّر فرموده و خود را براي چنين موقعي مستعد و مجهّز و آماده و لايق حضور گرداند و ديگري طهارت و پاک بودن بدن و لباس است، هم چنان که بدن و لباس بايد طاهر و پاک باشد قلب و روح انسان که مورد نظر الهي است بايد از هر گونه رجس و پليدي از اخلاق رذيله و معاصي و قبايح پاک و منزه باشد و همين طور که خود را باين لباس ظاهري ميآرايد بلباس تقوي نيز ملبّس شود
1- وافي باب المواعظ
جلد 1 - صفحه 163
چنانچه در قرآن کريم ميفرمايد يا بَنِي آدَم‌َ قَد أَنزَلنا عَلَيکُم لِباساً يُوارِي سَوآتِکُم وَ رِيشاً وَ لِباس‌ُ التَّقوي ذلِک‌َ خَيرٌ«1» (اي فرزندان آدم بتحقيق ما پوشش و لباس را براي شما فرود آورديم که عورات خود را بپوشانيد و خود را بآن بيارائيد و لباس تقوي خود بهتر است) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده«2» که فرمود
«ازين اللباس للمؤمن لباس الخوف و التقوي و انعمه نعمة الايمان»
(زينت دهنده‌ترين لباس براي مؤمن لباس خوف از خدا و تقوي است و بهترين نعمت براي او نعمت ايمان است) و يکي ديگر از شرايط مکان است، که سزاوار است براي مکان نماز جايي را اختيار کند که محل نزول فيوضات الهي و مورد توجه او باشد مانند مساجد و مشاهد شريفه و متوجه باشد که مساجد و خانه‌هاي خدا محل پاکيزگان و ناآلودگان باخلاق رذيله و معاصي ميباشد و کسي که قدم در جاده آنها ميگذارد بايد خود را از سنخ آنان بگرداند از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده«3» که فرمود
«اذا بلغت باب المسجد فاعلم انّک قصدت ملکا عظيما لا يطأ بساطه الّا المطهّرون و لا يجالسه الّا الصدّيقون و انّه قادر علي من يشاء من الفضل بالقبول و اعطاء الاجر و ان قل‌ّ و من العدل بالحجب و الرّد و ان کثر و انظر من اي‌ّ ديوان يخرج اسمک فان ذقت حلاوة المناجاة فادخل فلک الاذن و الامان و الّا فيقف وقوف المضطرّ قد انقطع منه الحيل حتي يأذن لک فانّه المجيب للمضطرّ اذا دعاه»
(هر گاه بدر مسجد رسيدي بدانکه پادشاه بزرگي را قصد کرده‌اي که در زمين او گام ننهند مگر پاکيزگان و همنشين او نشوند مگر تصديق کننده‌گان و اينکه او قادر است نسبت بهر که بخواهد از روي فضل و بخشش عمل او را قبول
1- سوره اعراف آيه 25
2- جامع السعادات فصل تقوي
3- جامع السعادات باب آداب الصلاة
جلد 1 - صفحه 164
نموده و مزد باو عطا فرمايد هر چند عمل او کم باشد و يا از روي عدل و حساب عمل او را ردّ کند هر چند بسيار باشد، و بنگر که از کدام دفتر اسم تو بيرون ميآيد، پس اگر شيريني مناجات پروردگار را چشيدي داخل شو که براي تو اذن و امان است و اگر نه درنگ کن و توقف نماي مانند توقف نمودن شخص مضطرّ و بيچاره که اسباب و وسائل از وي منقطع شده باشد تا اينکه خدا بتو اذن دهد، زيرا خداوند اجابت کننده مضطر و بيچاره است هر گاه او را بخواند) يکي ديگر از شرايط نماز استقبال بقبله است، که نمازگذار بايد روي ظاهرش بطرف خانه خدا (کعبه) باشد و سزاوار است که روي باطن او بطرف حق بوده و بتمام اعضاء و جوارح متوجه او و اوامر و دستورات وي باشد و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده«1» که فرمود
«ان‌ّ اللّه تعالي مقبل علي المصلّي ما لم يلتفت»
(بدرستي که خداوند بجانب نمازگزار اقبال ميکند مادامي که التفات بغير او ننمايد) و نيز روايت شده«2» که حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نمازگزاري را ديدند که با ريش خود بازي ميکرد فرمودند
«لو خشع قلبه لخشعت جوارحه»
(اگر دل او خاشع بود اعضاء و جوارحش نيز خاشع بودند) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که«3» که فرمود
«اذا استقبلت القبلة فانس من الدنيا و ما فيها و الخلق و ما هم فيه و استفرغ قلبک عن کل شاغل يشغلک عن اللّه و اعلن بسرّک عظمة اللّه و اذکر وقوفک بين يديه يوم تبلو کل نفس ما اسلفت و ردّوا الي اللّه موليهم الحق، وقف علي قدم الخوف و الرجاء»
(هر گاه رو بقبله ايستادي پس دنيا و آنچه در آن است و خلق و آنچه در آن هستند فراموش کن و دلت را از هر- چيزي که از خدا بازت ميدارد خالي نماي، و عظمت و بزرگي خدا را بباطنت اعلان و ايستادنت را در مقابل او متذکر شو در روزي که هر کسي را ظاهر ميشود آنچه
1- بحار باب متقدم
2- بحار باب متقدم
3- جامع السعادات و اينکه حديث آخرش يوم تبلو اشاره بآيه شريفه است در سوره يونس آيه 31 و اول آيه هنا لک تبلوا الاية
جلد 1 - صفحه 165
پيش فرستاده و بجانب مولاي حقيقي خود بازگشت ميکنند، و بر پاي بيم و اميد بايست) و امّا اذان و اقامه: در بعض اخبار اذان بنفخه اولي براي موت خلايق و اقامه بنفخه ثانيه براي قيام از قبور تشبيه شده و اينکه تشبيه بهتر است از آنچه از بعض اکابر نقل شده که اذان را بقيام از موت و اقامه را بقيام در عرصات تشبيه کرده چون اينکه هر دو يکي است و در کتاب من لا يحضره الفقيه در باب علل صلوة از حضرت رضا عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«امر النّاس بالاذان لعلل کثيرة منها ان يکون تذکرا للناس و تنبّها للغافل و تعريفا لمن جهل الوقت و اشتغل عنه و يکون المؤذن داعيا الي عبادة الخالق و مرغّبا فيها مقرّا له بالتوحيد و مجاهدا بالايمان معلنا بالاعلام مؤذّنا لمن ينساها و انّما يقال له لانه يؤذن بالاذان في الصلاة و انّما بدء با لتکبير و ختم بالتهليل للبدء باسم اللّه و الختم به الحديث»
(خداوند مردم را باذان امر فرمود براي جهات بسياري که بعض از آنها يادآوري مردم و آگاه نمودن غافل و شناسانيدن جاهل بوقت و سرگرم بکار است، مؤذن دعوت کننده ببندگي آفريدگار و ترغيب کننده در آن و اقرار کننده بيگانگي حق و کوشش کننده در راه ايمان و اعلان کننده کسانيست که نماز را فراموش کرده و مؤذنرا مؤذن ميگويند براي اعلام بنماز است و همانا بتکبير ابتدا ميکند و بتهليل خاتمه ميدهد براي اينکه باسم خدا ابتداء و بنام او ختم نموده باشد امّا اجزاء نماز بر دو قسمند: اقوال، و افعال و هر قسم از آنها بر چهار صنف است:
اقوال عبارت از قرائت و ذکر و دعا و سلام، و افعال عبارت از قيام و قعود و رکوع و سجود ميباشند 1- قرائت: قرائت آداب ظاهري و باطني دارد که در مقدّمه کتاب بيان
جلد 1 - صفحه 166
شد«1» بآنجا مراجعه شود 2- ذکر: در فضيلت و اهميّت ذکر آيات و اخبار بسيار وارد شده که بپاره از آنها اشاره ميشود در قرآن مجيد در وصف اولي الالباب ميفرمايد الَّذِين‌َ يَذکُرُون‌َ اللّه‌َ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلي جُنُوبِهِم الاية«2» (صاحبان عقل کساني هستند که در حال ايستادن و نشستن و بر پهلو خوابيدن خدا را ياد ميکنند) و در سوره نور بعد از آيه نور ميفرمايد رِجال‌ٌ لا تُلهِيهِم تِجارَةٌ وَ لا بَيع‌ٌ عَن ذِکرِ اللّه‌ِ الاية»«3» (در آن خانه‌ها در بامداد و پسين خدا را تسبيح ميکنند مرداني که تجارت و خريد و فروش آنان را از ياد خدا باز نميدارد) و نيز ميفرمايد إِن‌َّ الَّذِين‌َ اتَّقَوا إِذا مَسَّهُم طائِف‌ٌ مِن‌َ الشَّيطان‌ِ تَذَکَّرُوا فَإِذا هُم مُبصِرُون‌َ«4» (بدرستي که پرهيزکاران را هر گاه خطوري از شيطان در دلشان برخورد کند متذکر خدا ميشوند، پس بينا و متوجه ميشوند و از آن اعراض مينمايند) و نيز ميفرمايد وَ لا تُطِع مَن أَغفَلنا قَلبَه‌ُ عَن ذِکرِنا«5» (اطاعت مکن کسي را که دلش را از ياد ما غافل نموده‌ئيم) فَوَيل‌ٌ لِلقاسِيَةِ قُلُوبُهُم مِن ذِکرِ اللّه‌ِ«6» (واي بر کساني که دلهايشان سخت است از اينکه خدا را ياد نمايند) وَ مَن يَعش‌ُ عَن ذِکرِ الرَّحمن‌ِ نُقَيِّض لَه‌ُ شَيطاناً فَهُوَ لَه‌ُ قَرِين‌ٌ«7» (کسي که از ياد خداي رحمن اعراض کند براي او شيطاني را مقرر ميداريم که آن شيطان و قرين و همنشين او است) استَحوَذَ عَلَيهِم‌ُ الشَّيطان‌ُ فَأَنساهُم ذِکرَ اللّه‌ِ«8» (شيطان بر آنان چيره
1- صفحه 33- 36
2- سوره آل عمران آيه 188
3- سوره نور آيه 37
4- سوره اعراف آيه 200
[.....]
5- سوره کهف آيه 27
6- سوره زمر آيه 23
7- سوره زخرف آيه 35
8- سوره مجادله آيه 20
جلد 1 - صفحه 167
شده ياد خدا را فراموش کرده‌اند) يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا اذکُرُوا اللّه‌َ ذِکراً کَثِيراً وَ سَبِّحُوه‌ُ بُکرَةً وَ أَصِيلًا«1» (اي کساني که ايمان آورده‌ايد خدا را بسيار ياد کنيد و در بامداد و پسين او را تسبيح نمائيد) أَلا بِذِکرِ اللّه‌ِ تَطمَئِن‌ُّ القُلُوب‌ُ«2» (آگاه باشيد که بياد خدا دلها آرام ميگيرد) فَاذکُرُونِي أَذکُرکُم«3» (مرا ياد کنيد تا شما را ياد کنم) وَ اذکُر رَبَّک‌َ فِي نَفسِک‌َ«4» (خدا را در پيش خود ياد کن) وَ لَذِکرُ اللّه‌ِ أَکبَرُ«5» (ياد خدا از هر چيز بزرگتر است) أَقِم‌ِ الصَّلاةَ لِذِکرِي«6» (نماز را بپاي دار تا اينکه بياد من باشي) و در لآلي الاخبار از کافي صفحه 66 باب 2 روايت کرده که فرمود
«ما من شيئي الا و له حد ينتهي اليه الا الذکر»
براي هر چيزي حدي است که بآن حد منتهي ميشود مگر براي ذکر خدا که حدّي ندارد) و نيز در لآلي الاخبار باب 2 ص 66 روايت کرده که فرمود
«و البيت الّذي يقرأ فيه القرآن و يذکر اللّه فيه تکثر برکته و تحضره الملائکة و تهجره الشيطان و يضي‌ء لاهل السماء کما تضي‌ء الکواکب الدرّي لاهل الارض»
(خانه‌اي که در آن قرآن خوانده شود و خدا در آن ياد شود برکتش زياد گردد و فرشتگان آنجا حاضر شوند و شيطان دور شود و براي اهل آسمان روشني ميدهد چنانچه ستارگان درخشان باهل زمين روشني ميدهند) و نيز در لآلي باب 2 ص 66 از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که فرموده
«الا اخبرکم بخير اعمالکم ارفعها في درجاتکم و أزکاها عند مليککم من الدينار و الدرهم و خير لکم من ان تلقوا عدوکم فتقتلوهم و يقتلوکم فقالوا بلي قال ذکر اللّه
1- سوره احزاب آيه 41
2- سوره رعد آيه 28
3- سوره بقرة آيه 147
4- سوره اعراف آيه 204
5- سوره عنکبوت آيه 44
6- سوره طه آيه 14
جلد 1 - صفحه 168
الله‌کثيرا»}
(آيا خبر دهم شما را ببهترين اعمالتان که از لحاظ ترفيع درجه از همه بالاتر و نزد فرشتگان از همه پاکيزه‌تر، و بهتر باشد براي شما از دينار و درهم و بهتر باشد از اينکه در جهاد، دشمن را ملاقات کنيد و آنها را بکشيد و کشته شويد گفتند بلي، فرمود بسيار بياد خدا بودن) و نيز در لآلي در همين باب از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که فرمود
«من اکثر ذکر اللّه احبّه اللّه»
(کسي که بسيار بياد خدا باشد خدا او را دوست دارد) و نيز در تتمه حديث سابق از نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرد، که فرمود
«من ذکر اللّه کثيرا کتب اللّه له برائتان برائة من النار و برائة من النفاق و اظلّه اللّه في جنّته)
(کسي که بسيار بياد خدا باشد خداوند براي او دو برائت بنويسد، يکي برائت و بيزاري از آتش و ديگري بيزاري از نفاق و او را در بهشت در ظل‌ّ توجّه خود قرار دهد) و نيز در لآلي از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که فرمود
«من احب‌ّ ان يرتع في رياض الجنّة فليکثر ذکر اللّه»
(کسي که دوست دارد در باغهاي بهشت سير کند پس بسيار خدا را ياد کند) و براي ذکر سه قسم بيان کرده‌اند:
1- ذکر جلي‌ّ يعني جهرا و آشکارا خدا را تسبيح و تحميد و تعظيم کند و باسماء و صفات وي را ياد نمايد 2- ذکر خفي‌ّ يعني پنهان و آهسته بذکر خدا مشغول باشد و در لآلي الاخبار اخبار بسياري در موضوع دعا و صدقه و کليه اعمال خيريه و حسنات نقل کرده که استتار آنها ثوابش هفتاد برابر اظهارش ميباشد باب 2 ص 67 و 68 3- ذکر قلبي يعني دل و روح در همه حال متوجه و متذکر حق باشد و قبل از هر قدمي که برميدارد و هر عملي که انجام ميدهد متوجه اوامر و نواهي الهي باشد و حقيقت ذکر که آن همه فضيلت در آيات و اخبار براي آن ذکر شده همين است
جلد 1 - صفحه 169
و ذکر زباني تلقين بنفس است که متوجه و متذکر شود و آنهم در مرتبه خود داراي فضيلت است و اذکار نماز عبارت از تکبير و تحميد و تسبيح و تهليل و شهادتين و صلوات است که براي هر يک از آنها شرح مختصري متذکر ميشويم:
تکبير: گفتن اللّه اکبر است و در معني آن مشهور گفتند «اللّه اکبر من کل شيئي و اکبر من کل کبير و ارفع من کل رفيع» ولي اينکه معني بطوري که از مضمون اخبار استفاده ميشود از دو جهت اشکال دارد چنانچه صدوق عليه الرحمة در کتاب توحيد از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده
«قال رجل عنده اللّه اکبر فقال اللّه اکبر من اي‌ّ شيئي قال من کل شيئي فقال ابو عبد اللّه عليه السّلام حددته فقال الرجل کيف اقول فقال قل اللّه اکبر من ان يوصف»
(مردي نزد حضرت صادق عليه السّلام گفت اللّه اکبر حضرت فرمودند خداوند بزرگتر از چه چيز است عرض کرد از هر چيز بزرگتر است حضرت فرمود خدا را محدود کردي، پس آن مرد گفت چگونه بگويم حضرت فرمود بگو خدا بزرگتر از آنست که وصف کرده شود) و نيز از آن حضرت روايت کرده که بر اوي حديث فرمود
«اي‌ّ شيئي اللّه اکبر فقلت اللّه اکبر من کل شيئي فقال عليه السّلام و کان ثم شيئي فيکون اکبر منه فقلت فما هو قال اللّه اکبر من ان يوصف»
(از چه چيز خدا بزرگتر است! گفتم از هر چيز، حضرت فرمود پس چيزي بوده که خداوند بزرگتر از آن ميباشد گفتم پس معني آن چيست! فرمود خداوند بزرگتر از آنست که وصف کرده شود) و بيان اينکه دو اشکال اينست که صفت اکبريت و بزرگتر بودن از چيزي محدوديت را موجب ميشود و ذات اقدس حق محدود نيست پس معني اينست که خداوند بزرگتر از آنست که بتوان او را توصيف نمود حتي بصفت اکبريت، ديگر آنکه اينکه صفت از صفات ذات است و خداوند ازلا و ابدا اکبر است و موجودي
جلد 1 - صفحه 170
غير او نبوده که بتوان گفت خداوند بزرگتر از آنست چنانچه مفاد حديث دوم است
«نکته»
صفت کبريايي دلالتش بر بزرگواري حق بيشتر از صفت عظمت است زيرا غير ذات مقدس او هر که و هر چه هست کوچک و حقيرند و لذا گفته ميشود کبريايي بذات او ميبرازد و بس، و اطلاق آن بر غير خدا اضافي است چنانچه مي‌گويي «زيد اکبر من عمرو» ولي صفت عظيميت بسا بر غير خدا اطلاق ميشود هر چند از روي عنايت و مجاز باشد مانند وَ لَها عَرش‌ٌ عَظِيم‌ٌ«1» و در حديث قدسي«2» ميفرمايد
«الکبرياء ردائي و العظمة ازاري»
شايد اشاره بهمين باشد زيرا اهميت رداء از ازار بيشتر است و در جامع السعادة از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«اذا کبّرت فاستصغر ما بين العلي و الثري دون کبريائه فان‌ّ اللّه تعالي اذا اطلع علي قلب العبد و هو يکبّر و في قلبه عارض عن حقيقة تکبيره قال يا کاذب أ تخدعني و عزتي و جلالي لأحرّمنک حلاوة ذکري و لأحجبنّک عن قربي و المسارّة بمناجاتي»
(هر گاه تکبير گفتي کوچک بشمار آنچه ما بين آسمان و زمين است در نزد بزرگواري حضرت پروردگار، چه آنکه محققا وقتي خداوند بر دل بنده نظر کرد در حالي که تکبير ميگويد و در دلش چيزي است که او را از حقيقت تکبير منصرف نموده، ميفرمايد اي دروغگو آيا با من خدعه ميکني! بعزت و جلالم قسم هر آينه از شيريني ياد خودم ترا محروم ميکنم و از نزديکي بخود و شادماني بمناجاتم ترا ممنوع ميسازم) تحميد: شرح آن در ذيل آيه شريفه الحَمدُ لِلّه‌ِ رَب‌ِّ العالَمِين‌َ بيان شد«3» تسبيح: تسبيح بمعني تنزيه حق تبارک و تعالي از جميع عيوب و نواقص است از جهت ذات و صفات و افعال و معني سبّوح و قدوس همين است
1- سوره نمل آيه 23
2- در قدسيات
3- صفحه 103
جلد 1 - صفحه 171
در توحيد صدوق از هشام جواليقي روايت کرده که گفت از حضرت صادق عليه السّلام از معني سبحان اللّه سؤال کردم فرمود
تنزيهه عن النقائص و المعايب و غيرها ممّا لا يليق بجناب الحق و ساحة القدس مثل الضدّ و الندّ و الشريک و النظير و التشابه بالخلق و الاتصاف بالصفات و التکيّف بالکيفيات
» (منزه نمودن خدا را از نقصها و عيبها و غير اينها از چيزهايي که سزاوار بساحت مقدس حق نيست مانند ضدّ، همتا شريک، مثل، همانندي بمخلوقات و متصف بودن بصفات زائد بر ذات و داشتن کيفيات نفساني مانند مخلوقات) و نيز در توحيد صدوق از هشام بن حکم روايت کرده که گفت از حضرت صادق عليه السّلام از معني سبحان اللّه پرسيدم فرمود
«انفة اللّه»
يعني ساحت مقدس حضرت پروردگار از نقائص و عيوب استنکاف دارد و صفت «العظيم» در «سبحان ربّي العظيم و بحمده» و صفت «الاعلي» در «سبحان ربّي الاعلي و بحمده» از صفات ذات است مانند صفت کبريايي، و در معني عظيم از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده«1» که فرمود
«رفيع لا يقدر العباد علي صفته و لا يبلغون کنه عظمته لا تدرکه الأبصار و هو يدرک الأبصار و هو اللطيف الخبير»
(بلند مرتبه که بنده‌گان بکنه صفات او پي نبرند و حقيقت عظمت او را درک نکنند ديده‌ها درک نکند او را و او ديده‌ها را درک کند و او داناي بدقايق و آگاه از همه امور است) پس مراد از عظمت بزرگواري از جهت شرف و مرتبت است نه از جهت کم و کيف و مقدار و معني اعلي، علو است از حيث اقتدار و قهر و غلبه و احاطه و بالاتر بودن از اينکه پي بکنه ذات و صفات او برده شود تهليل: تهليل گفتن «لا اله الا اللّه» است و معني آن در ضمن شهادتين گفته شود در باب تشهد انشاء اللّه تعالي و مجموع اينکه چهار ذکر را «سبحان اللّه و الحمد للّه و لا اله الا اللّه و اللّه اکبر» را
1- توحيد صدوق
[.....]
جلد 1 - صفحه 172
تسبيحات اربعه گويند براي اينکه همه اينها تنزيه حضرت حق تبارک و تعالي است از عيوب و نواقص، و در فضيلت و ثواب تسبيحات اربعه اخبار بسياري وارد شده که مضامين آنها اينست که براي گوينده اينکه تسبيحات قصري است در بهشت از ياقوت قرمز که از داخلش بيرون پيدا و از بيرونش داخل نمايان، و اينکه تسبيحات نفقه ملائکه است که مشغول ببناي آن قصر در بهشت ميباشند و يک خشت آن قصر از طلا و خشت ديگر آن از نقره، و هر که در صبح و شام اينکه تسبيحات را بگويد براي هر تسبيحي ده درخت که داراي انواع فاکهه است در بهشت براي او غرس شود، و اينکه تسبيحات سيّد تسابيح ميباشند، و کسي که بگويد سبحان اللّه با او تسبيح ميکنند آنچه دون عرش است، و کسي که بگويد الحمد للّه نعم اخرويه او بنعم دنيويه او وصل ميگردد و مجموع اينکه اخبار در لآلي باب 7 ص 372 تشهّد: عبارت از گفتن «اشهد ان لا اله الا اللّه وحده لا شريک له و اشهد ان‌ّ محمّدا عبده و رسوله» ميباشد و در بيان و توضيح آن در چند مقام بحث ميشود:
(مقام اول در معني تشهد)
اشهد مأخوذ از شهود بمعني حضور مقابل غياب است و از اينجهت گفته ميشود «الشاهد يري ما لا يري الغائب» و شهادت از دو جهت باعلم و يقين تفاوت دارد، يکي آنکه شهادت بايد از روي مقدّمات حسّيه باشد ولي علم و يقين اعم است از اينکه بواسطه مقدّمات حسّيه حاصل گردد يا بواسطه مقدمات عقليه و از روي برهان و دليل پيدا شود مثلا کسي که رؤيت هلال ننموده ولي نزد او ثابت شده ميتواند بگويد علم و يقين دارم ولي نميتواند شهادت دهد ديگر آنکه در شهادت از دو امر خبر داده ميشود يکي آنکه مورد شهادت
جلد 1 - صفحه 173
مطابق با واقع و خارج است که هر گاه مطابق نباشد شهادت دروغ است اگر چه عقيده جازم و قطعي نسبت بآن داشته باشد، و ديگر آنکه مطابق با عقيده باطني باشد که اگر نباشد هر چند مطابق با واقع باشد شهادت دروغ است و معني آيه شريفه همين است إِذا جاءَک‌َ المُنافِقُون‌َ قالُوا نَشهَدُ إِنَّک‌َ لَرَسُول‌ُ اللّه‌ِ وَ اللّه‌ُ يَعلَم‌ُ إِنَّک‌َ لَرَسُولُه‌ُ وَ اللّه‌ُ يَشهَدُ إِن‌َّ المُنافِقِين‌َ لَکاذِبُون‌َ«1» و احتياج بقول جاحظ نيست که صدق را مطابقت با اعتقاد و کذب را عدم مطابقت با اعتقاد بگيرد بلکه صدق و کذب کما هو المشهور مطابقت با واقع و عدم مطابقت با آن است ولي علم و يقين اگر بر خلاف واقع باشد دروغ نيست بلکه جهل مرکّب است و اگر بر خلاف اعتقاد باشد دروغ است، و بعبارت واضح‌تر شهادت مرتبه عين اليقين و علم مرتبه علم اليقين است پس مرتبه شهادت بالاتر است
(مقام دوم در بيان کلمه لا اله الا اللّه)
مشهور گفته‌اند که لاء آن براي نفي جنس است و اله اسم آن و خبرش محذوف است و خبر محذوف را بعضي موجود گرفته‌اند يعني معبودي جز خدا وجود ندارد و چون ديدند معبودهاي اهل باطل مانند بت و آتش و خورشيد و ماه و ستارگان نيز موجودند قيد بحق را اضافه کردند و گفتند معبود بحقي جز خدا وجود ندارد، و باز اشکال شد که کلمه توحيد بايد دلالت بر امتناع شريک داشته باشد نه مجرّد نفي وجود و باين تقدير بر امتناع دلالت ندارد، براي رفع اينکه اشکال بعضي خبر محذوف را ممکن گرفتند يعني معبود بحقي ممکن نيست جز خدا، و باين تقدير نيز اشکال شد که اثبات وجود اللّه را نميکند و تحقيق در مقام اينست که لاء در اينگونه موارد براي نفي حقيقت است و احتياجي بخبر ندارد مانند
لا فتي الا علي، لا سيف الا ذو الفقار
، لا سخاء الا في العرب
1- سوره منافقون آيه 6
جلد 1 - صفحه 174
و امثال اينها يعني معبودي حقيقت ندارد جز اللّه، و اينکه معني هم امتناع غير و هم بر اثبات وجود خدا دلالت دارد و باصطلاح نظير ليس تامة است که اسم و خبر نميخواهد نه ليس ناقصة و اينکه کلمه شريفه را کلمه توحيد و کلمه اخلاص و کلمه طيّبه مينامند و از براي آن سه نوع دلالت است مطابقي، التزامي، اقتضايي امّا مطابقة بر توحيد عبادتي دلالت ميکند يعني معنايي که مطابق با لفظ اينکه کلمه است اينست که مستحق عبوديت و سزاوار پرستش اوست و بس و جز او چيزي سزاوار پرستش نيست، در مقابل بت‌پرستان و خورشيد و ستاره‌پرستان و آتش پرستان و ساير طبقات مشرکين:
امّا التزاما بر توحيد ذاتي و صفاتي و افعالي دلالت ميکند زيرا لازمه سزاوار پرستش اينست که ذاتا و صفاتا و افعالا يکي باشد چه اگر واجب الوجودي غير از او باشد آن نيز سزاوار پرستش است و نيز اگر صفات او عين ذاتش نباشند و هر صفتي غير ذات و قديم باشد آنها هم سزاوار پرستشند، و نيز اگر خالق و رازق و منعم و مميت و و محيي غير از او باشد آنهم سزاوار پرستش است.
و امّا اقتضاء بر جميع عقائد حقّه دلالت ميکند يعني اعتقاد بتوحيد ذاتي و صفاتي و افعالي و عبادتي حق اعتقاد بساير عقائد حقه را عقلا اقتضاء ميکند زيرا پس از آنکه ثابت شد که واجب الوجود منحصر بذات مقدس اوست و اينکه صفات او عين ذات او است و داراي همه صفات کمال و جلال و جمال است عقل حکم ميکند که بايد عادل هم باشد و فعل قبيح و لغو از وي صادر نشود و مقتضاي عدل، ارسال رسل و انزال کتب و جعل تکليف و راهنمايي بطريق سعادت و شقاوت و بيان احکام و جعل قيّم براي حفظ احکام و ابلاغ آنها و معاد و بهشت و دوزخ و حساب و سؤال و ساير اموري که ترکش خلاف عدل ميباشد و بهمين معني حضرت رضا عليه السّلام در حديث سلسلة الذهب اشاره فرموده که بعد
جلد 1 - صفحه 175
از ذکر حديث
«کلمة لا اله الا اللّه حصني و من قالها دخل في حصني و من دخل في حصني امن من عذابي»
ميفرمايد
«بشرطها و انا من شروطها».
بنا بر اينکه جميع امور ديني اسلامي از عقايد و اخلاق و احکام را ميتوان از اينکه کلمه استنباط و استفاده نمود، و در اخبار فضيلت بسيار براي اينکه کلمه ذکر شد.
در کافي در کتاب الدعاء از ابي حمزه روايت کرده که گفت شنيدم حضرت باقر عليه السّلام ميفرمود
«ما من شيئي اعظم ثوابا من شهادة ان لا اله الا اللّه ان‌ّ اللّه عز و جل لا يعدله شيئي و لا يشرکه في الامور احد»
(چيزي نيست که ثوابش بزرگتر باشد از شهادت به لا اله الا اللّه، بدرستي که خداوند عز و جل را برابري نميکند چيزي و در کارها احدي شريک او نميشود) و نيز از حضرت صادق عليه السّلام روايت ميکند که گفت رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود بهترين عبادت گفتن لا اله الا اللّه است و نيز از حضرت صادق عليه السّلام روايت ميکند که فرمود بهاي بهشت لا اله الا اللّه و اللّه اکبر است و نيز از ابان بن تغلب از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود اي ابان وقتي وارد کوفه شدي اينکه حديث را روايت کن (کسي که شهادت دهد به لا اله الا اللّه از روي اخلاص بهشت براي او واجب شود الحديث) و نيز از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده که فرمود کسي که بگويد
«اشهد ان لا اله الا اللّه وحده لا شريک له و اشهد ان‌ّ محمّدا عبده و رسوله»
خداوند هزار حسنه براي او بنويسد و در لآلي باب 7 ص 364 از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که فرمود خداوند بحضرت موسي خطاب فرمود که اگر تمام آسمانها و زمينها را در کفّه ميزان گذارند و لا اله الا اللّه را در کفّه ديگر بر آنها ترجيح پيدا کند اگر چه مثل آسمان و زمين را بر آنها بيفزايند
جلد 1 - صفحه 176
و در لالي نيز در همين باب روايت کرده که جبرئيل بحضرت رسالت عرض کرد که هر چيزي ثوابش احصاء ميشود جز گفتن لا اله الا اللّه وحده لا شريک له که جز خدا کسي ثوابش را نميتواند احصاء نمايد و خداوند ذخيره فرمود براي امّت شما و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود کسي که در روز صد مرتبه بگويد لا اله الا اللّه عملش از همه افضل باشد مگر کسي که بيشتر گفته باشد«1» و غير اينها از اخبار ديگر که موجب تطويل کلام ميشود
(مقام سوم در بيان کلمه اشهد ان محمدا عبده و رسوله)
معني شهادت گذشت و همچنين اسم مبارک حضرت در ضمن معني حمد«2» بيان شد و اسامي حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بسيار است و إبن شهر آشوب ره در مناقب چهار صد اسم براي آن حضرت ذکر کرده و مجلسي ره نيز در مجلد ششم بحار در باب اسماء آن حضرت، نقل نموده هر که طالب است بآنجا مراجعه کند و ما در اينجا فقط در معني عبده و رسوله جمله چند ايراد مينمائيم «عبده» عبد مقابل حرّ يعني آزاد است و حقيقت عبوديّت بسه چيز محقّق ميشود:
1- در آنچه خداوند باو عنايت فرموده ملکيّتي براي خود نبيند بلکه خودش را هم مملوک حق بداند
«العبد و ما في يده کان لمولاه»
بنا بر اينکه نعمي را که خداوند باو عطا فرموده بايد بهر مصرفي که او امر نموده صرف کند نسبت بمال انفاقات واجبه و مستحبه براي او مشکل نباشد اعضاء و جوارحش در راه آن مقصدي که مولا براي آن آفريده بکار بيندازد، عزّت و رياست و بالجمله هر چه خدا باو عنايت فرموده در طريق خودش صرف نمايد 2- هيچ از جانب خود براي خود نينديشد بلکه کار خود را بخدا واگذارد
1- کافي کتاب الدعاء
2- صفحه 99
جلد 1 - صفحه 177
و در امور خود مطابق تدبير و دستور حق رفتار کند و در بليات و مصائبي که بر او وارد ميشود صابر بلکه تسليم و خوشنود باشد 3- آني از تحت فرمان او بيرون نرود و از ياد او غافل نشود و در کليه امور توجه و نظرش بدستور الهي و تکليفي که از جانب حق براي او مقرّر شده چه از تکاليف قلبيه و چه از تکاليف نفسيه و چه وظائف بدنيّه باشد و از اينکه بيان مختصر که مفاد حديث است معلوم ميشود که اگر کسي کوچکترين نافرماني از او سرزند يا صفت زشتي از صفات ذميمه را دارا باشد يا کمترين توجهي بغير حق داشته باشد از تحت عبوديت مطلقه حق خارج شده است بنا بر اينکه عبوديت مطلقه عين مقام عصمت است بلکه اعلي مراتب آن که خاص‌ّ بمقام مقدّس محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و آل امجاد اوست و مقام رسالت و امامت يکي از شئون عبوديت است و اطلاق عبوديت بر غير اينکه خاندان اضافي و نسبي است، همچنين که اطلاق مولي بر غير ذات حق تبارک و تعالي اضافي و نسبي است مانند اطلاق عبد بر عبد ظاهري و اطلاق مولي بر مولي ظاهري، يا اطلاق مولي بر مقام رسالت و امامت و معلّم و پدر و غير اينها که همه آنها جعلي است چنانچه در ذيل «إِيّاک‌َ نَعبُدُ» متعرض شديم.
«و رسوله»
رسول بمعني سفير و فرستاده شده و پيغام و خبر آورنده از جانب خداست براي بندگانش، که در فارسي از آن به پيامبر و پيغمبر تعبير ميشود و رسالت او بواسطه وحي الهي است و وحي يا بدون واسطه ملک و فرشته است يا بواسطه ملک اعم از اينکه ملک را معاينه کند يا فقط صوت او را استماع نمايد چه در خواب باشد و چه در بيداري، و نيز رسول اعم‌ّ است از اينکه بر جماعت بسياري مبعوث باشد يا بر عدّه کمي، داراي شريعت جديدي باشد يا تابع شريعت پيغمبر قبل باشد
جلد 1 - صفحه 178
و نبي‌ّ بمعني مخبر است يعني کسي که از جانب حق باو وحي و خبر ميرسد اگر چه مبعوث بغير نباشد و اولو العزم پيغمبري است که داراي شريعت جديد باشد، بنا بر اينکه نبي اعم از رسول و رسول اعم‌ّ از اولو العزم است يعني هر اولو العزمي رسول و نبي هست ولي هر رسولي اولو العزم و هر نبي‌ّ رسول نميباشد و پيغمبر خاتم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نبي‌ّ بود در عالم نورانيت
«کنت نبيّا و آدم بين الماء و الطين»
و قبل از بعثت و رسول شد در روز بعثت و اولو العزم بود زيرا شريعتش ناسخ شرايع سابقه بود و خاتم انبياء بود زيرا دفتر رسالت و نبوت به پيغمبري او ختم گرديد و افضل از جميع انبياء بلکه جميع ما سوي اللّه بود و تفصيل اينکه قسمت را در کلم الطيّب متعرض شده‌ايم«1» و در مقدمه اينکه کتاب«2» نيز شمه از آن را ذکر نموده و هر جا مناسب شد قسمتهاي ديگر آن را متذکر خواهيم شد انشاء اللّه و در اينکه مقام تنها مطلبي را که لازمه شهادت برسالت حضرت محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ميباشد يادآوري ميکنيم و آن اينست که لازمه تصديق به پيغمبري حضرت خاتم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم تصديق بجميع ما جاء به النبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است يعني آنچه از جانب خدا آورده است که اگر يکي از آنها را با قطع بصدورش از آن حضرت، انکار نمايد موجب کفر و ارتداد و انکار رسالت ميشود خواه از ضروريات دين يا مذهب يا نص قرآن يا اجماع قطعي يا نص‌ّ خبر متواتر يا نص‌ّ خبر قطعي الصدور باشد، و اگر انکارش از روي شبهه باشد و قطع بصدور از آن حضرت نداشته باشد يا نصوصيت آن بر وي معلوم نباشد برگشت آن بانکار رسالت نبوده و موجب کفر نميشود هر چند انکار ضروري باشد، لکن در بسيار از موارد ضلالت و گمراهي است و انکار بعضي از حکماء و متکلمين بعض از ضروريات دين را بر همين معني حمل شده و بايد دانست که کليه اموري که بشريعت مطهره منسوب است بر سه قسم ميباشد
1- مجلد اول از صفحه 179 الي آخر الکتاب در بحث نبوت خاصه
2- صفحه 69- 70
جلد 1 - صفحه 179
قسم اول اموريست که مقطوع الصدور بوده و شک نيست که از ناحيه مقدّس پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و اوصياي معصومين او صادر شده، اينگونه امور را نبايد انکار کرد که انکارش موجب کفر و ارتداد ميشود قسم دوم اموريست که دروغ بودن آنها قطعي است مانند بدعتهايي که اهل بدعت و ضلالت در دين گذارده يا نسبتهاي ناروايي که بمقام مقدّس انبياء و اوصياء و ملائکه داده‌اند، اينگونه امور را بايد باشد انکار، انکار نمود هر چند بر طبقش اخباري هم نقل شده باشد زيرا که اينکه نوع اخبار يا مجعول است و يا مؤوّل.
قسم سوم اموري است که دليل قطعي بر هيچ طرفي نيست، نميتوان تصديق نمود زيرا گواه صادق و دليل قاطعي بر آن نيست و ممکن است جزو شريعت نباشد و نميتوان ردّ نمود چه ممکن است جزو شريعت باشد در اينصورت بايد تصديق اجمالي نمود و علم آن را بخدا و رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه هدي محوّل کرد خواه بر طبق آن خبر معتبري باشد يا نباشد زيرا حجيّت خبر معتبر در مقام عمل است نه در مورد اعتقاد.
و قسم اول از اينکه امور نيز بر دو قسم است:
اول اموري که تحصيل اعتقاد بآنها لازم است و جاهل بآنها معذور نيست که از آنها باصول دين تعبير ميشود دوم اموري که تحصيل اعتقاد بآنها لازم نيست ولي چون قطعي الصدور است نبايد انکار نمود و امّا صلوات که بعد از ذکر شهادتين گفته ميشود ميتوان جزو تشهّد و اذکار واجبه نماز شمرد و ميتوان آن را واجب مستقل‌ّ و جزو دعاء دانست و بيان آن بيايد و امّا اذکار ديگر نماز مانند استغفار و قول سمع اللّه لمن حمده و بحول اللّه و و قوّته اقوم و اقعد از اذکار مستحبه است
جلد 1 - صفحه 180
«استغفار»
گفتن استغفر اللّه ربّي و اتوب اليه و امثال آن است و در حقيقت استغفار و توبه و وجوب عقلي آن و وجوب قبول آن و شرايط و آداب و طريق تحصيل آن بحث طويل الذيل است و ما در کتاب عمل صالح که آخر مجلد سيم کلم الطيّب است در اطراف آن بحث کرده‌ايم و در اينجا تنها معني اينکه ذکر شريف و اهميّت آن را متذکّر ميشويم در کلمه استغفار بدو اسم از اسماء شريفه الهي اشاره ميشود يکي غفّاريّت و ديگري توّابيّت و غفّار و غفور از ماده غفر بمعني ستر است، بنا بر اينکه غفّار الذنوب با ستّار العيوب قريب المعني است و چنانچه خداوند قبائح بدن را بظاهر جمال پوشانيده و خواطر مذمومه و منويات ناپسنديده را مستور داشته قبايح اعمال و معاصي را نيز در دنيا و آخرت از نظر مردم پنهان ميدارد مگر اينکه خود بندگان پرده دري و هتّاکي نمايند و غافر و غفور و غفّار «اسم فاعل صفة مشبهه، صيغه مبالغه» هر سه بر خدا اطلاق ميشود و غفور بر استمرار و غفّار بر کثرت و شمول مغفرت دلالت دارد در قرآن مجيد ميفرمايد غافِرِ الذَّنب‌ِ وَ قابِل‌ِ التَّوب‌ِ شَدِيدِ العِقاب‌ِ ذِي الطَّول‌ِ«1» و نيز ميفرمايد وَ إِنَّه‌ُ لَغَفُورٌ رَحِيم‌ٌ«2» و نيز ميفرمايد وَ إِنِّي لَغَفّارٌ لِمَن تاب‌َ وَ آمَن‌َ وَ عَمِل‌َ صالِحاً ثُم‌َّ اهتَدي«3» و توّاب مبالغه از تاب بمعني رجع است و اينکه فعل اگر بعلي متعدي شود از صفات باري است يعني بازگشت از عقوبت و اگر بالي متعدي شود از صفات بنده است
1- سوره غافر آيه 3
2- سوره انعام آيه 165
3- سوره طه آيه 84
جلد 1 - صفحه 181
بمعني بازگشت از گناه و در اهميّت استغفار و توبه آيات و اخبار بسيار است، در قرآن مجيد در اوصاف اهل تقوي ميفرمايد الصّابِرِين‌َ وَ الصّادِقِين‌َ وَ القانِتِين‌َ وَ المُنفِقِين‌َ وَ المُستَغفِرِين‌َ بِالأَسحارِ«1» (کساني که داراي تقوي هستند صبر کنندگان و راستگويان و دعا کنندگان و انفاق کنندگان و استغفار کنندگان در سحرها ميباشند) و نيز ميفرمايد وَ لَو أَنَّهُم إِذ ظَلَمُوا أَنفُسَهُم جاؤُک‌َ فَاستَغفَرُوا اللّه‌َ وَ استَغفَرَ لَهُم‌ُ الرَّسُول‌ُ لَوَجَدُوا اللّه‌َ تَوّاباً رَحِيماً«2» (اگر ايشان وقتي بخود ستم مي‌نمودند نزد تو ميآمدند و از خدا طلب آمرزش ميکردند و پيغمبر خدا براي ايشان طلب آمرزش ميکرد هر آينه خدا را بسيار توبه‌پذير و بخشنده مييافتند) و نيز ميفرمايد وَ تُوبُوا إِلَي اللّه‌ِ جَمِيعاً أَيُّهَا المُؤمِنُون‌َ لَعَلَّکُم تُفلِحُون‌َ«3» (همه شما اي گروه گرويدگان بسوي خدا بازگرديد تا رستگار شويد) و نيز ميفرمايد يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا تُوبُوا إِلَي اللّه‌ِ تَوبَةً نَصُوحاً«4» (اي کساني که ايمان آورده‌ايد بسوي خدا بازگشت کنيد بازگشت صادقانه) و بسياري از آيات ديگر که در محل خود بيان خواهد شد انشاء اللّه تعالي از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده«5» که فرمود خداوند سه چيز بتوبه کنندگان عنايت فرموده که اگر يکي از آنها را بتمام اهل آسمانها عنايت فرموده بود تماما نجات پيدا ميکردند اوّل آيه شريفه إِن‌َّ اللّه‌َ يُحِب‌ُّ التَّوّابِين‌َ وَ يُحِب‌ُّ المُتَطَهِّرِين‌َ«6» دوم آيه شريفه الَّذِين‌َ يَحمِلُون‌َ العَرش‌َ وَ مَن حَولَه‌ُ يُسَبِّحُون‌َ بِحَمدِ رَبِّهِم
1- سوره آل عمران آيه 17
2- سوره نساء آيه 67
3- سوره نور آيه 31
4- سوره تحريم آيه 8
5- کتاب جامع السعادات باب توبه
6- بدرستي که خداوند توبه کنندگان و پاکيزگان را دوست ميدارد- سوره بقرة آيه 222
[.....]
جلد 1 - صفحه 182
وَ يُؤمِنُون‌َ بِه‌ِ وَ يَستَغفِرُون‌َ لِلَّذِين‌َ آمَنُوا رَبَّنا وَسِعت‌َ کُل‌َّ شَي‌ءٍ رَحمَةً وَ عِلماً فَاغفِر لِلَّذِين‌َ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِيلَک‌َ وَ قِهِم عَذاب‌َ الجَحِيم‌ِ رَبَّنا وَ أَدخِلهُم جَنّات‌ِ عَدن‌ٍ الَّتِي وَعَدتَهُم وَ مَن صَلَح‌َ مِن آبائِهِم وَ أَزواجِهِم وَ ذُرِّيّاتِهِم إِنَّک‌َ أَنت‌َ العَزِيزُ الحَکِيم‌ُ وَ قِهِم‌ُ السَّيِّئات‌ِ وَ مَن تَق‌ِ السَّيِّئات‌ِ يَومَئِذٍ فَقَد رَحِمتَه‌ُ وَ ذلِک‌َ هُوَ الفَوزُ العَظِيم‌ُ«1» سوم آيه شريفه وَ الَّذِين‌َ لا يَدعُون‌َ مَع‌َ اللّه‌ِ إِلهاً آخَرَ وَ لا يَقتُلُون‌َ النَّفس‌َ الَّتِي حَرَّم‌َ اللّه‌ُ إِلّا بِالحَق‌ِّ وَ لا يَزنُون‌َ وَ مَن يَفعَل ذلِک‌َ يَلق‌َ أَثاماً يُضاعَف لَه‌ُ العَذاب‌ُ يَوم‌َ القِيامَةِ وَ يَخلُد فِيه‌ِ مُهاناً إِلّا مَن تاب‌َ وَ آمَن‌َ وَ عَمِل‌َ عَمَلًا صالِحاً فَأُولئِک‌َ يُبَدِّل‌ُ اللّه‌ُ سَيِّئاتِهِم حَسَنات‌ٍ وَ کان‌َ اللّه‌ُ غَفُوراً رَحِيماً«2» و از حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود«3»
«ان‌ّ اللّه يبسط يديه بالتوبة لمسيئي الليل الي النهار و لمسيئي النهار الي الليل حتي تطلع الشمس من
1- کساني که حمل ميکنند عرش الهي را و کساني که اطراف عرشند تسبيح و حمد ميکنند پروردگار را و باو ايمان ميآورند و طلب مغفرت ميکنند براي کساني که ايمان آورده‌اند و ميگويند پروردگار ما رحمت و علم تو هر چيزي را فرا گرفته پس بيامرز کساني را که توبه کرده و راه ترا پيروي کرده و آنان را از عذاب دوزخ حفظ فرماي و در بهشتهاي عدن که بآنان وعده داده‌اي داخل کن و کساني را که شايسته‌اند از پدران و همسران و فرزندان ايشان بدرستي که تو غالب و حکيمي، و آنان را از بديها حفظ کن و هر که را از بديها حفظ کردي پس بتحقيق وي را رحم فرموده‌اي و اينکه خود رستگاري بزرگي است- سوره مؤمن آيه 7 و 8 و 9
2- و کساني که با خدا معبود ديگري نميخوانند و مرتکب قتل نفس نميشوند و کساني که زنا نميکنند و کسي که مرتکب چنين عملي شود عذاب او در قيامت مضاعف شود و در جهنم بحالت خاري جاويدان باشد مگر کسي که توبه کند و ايمان بياورد و عمل شايسته نمايد پس خداوند سيئات ايشان را بحسنات تبديل کند و خداوند آمرزنده و بخشنده ميباشد- سوره فرقان آيه 68- 71
3- جامع السعادات باب توبه
جلد 1 - صفحه 183
الله‌مغربها»}
(بدرستي که خداوند دست خود را براي قبول توبه گشوده براي گناهکار شب تا روز و براي گناهکار روز تا شب تا وقتي که خورشيد از مغرب طلوع کند يعني علامات قيامت واقع شود) و نيز از آن حضرت روايت شده«1» که فرمود
«لو عملتم الخطايا حتي تبلغ السماء ثم‌ّ ندمتم لتاب اللّه عليکم»
(اگر گناه کنيد باندازه که بآسمان برسد سپس پشيمان شويد خداوند توبه شما را مي‌پذيرد) و در کافي«2» از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود
«خير الدعاء الاستغفار»
(بهترين دعا طلب آمرزش است) و نيز از حضرت رضا عليه السّلام روايت کرده«3» که فرمود
«مثل الاستغفار مثل و رق شجر تحرّک فيتناثر، و المستغفر من ذنب و يفعله کالمستهزء بربّه»
(مثل استغفار مثل برگي است که بر درختي باشد که بواسطه حرکت درخت آن برگها بريزد يعني همچنين که حرکت درخت برگها را ميريزد، استغفار گناهان را ميريزد، و کسي که از گناهي استغفار کند و باز بجا بياورد مانند کسي است که پروردگارش را استهزاء کند) امّا سمع اللّه لمن حمده: يعني خدا بشنود کسي را که او را بستايد و سميع که از صفات ثبوتيه ذاتيه است بر دو معني حمل ميشود، يکي عالم بمسموعات و باين معني برگشت آن بعلم است چنانچه بصير بمعني عالم بمبصرات و مدرک بمعني عالم بجزئيات و حکيم بمعني عالم بمصالح و مفاسد و مريد بمعني عالم بصلاح فعل و کاره بمعني عالم بفساد فعل و لطيف بمعني عالم بدقائق امور و خبير بمعني عالم بقضايا است، و همه اينکه صفات برگشتشان بعلم است و ديگر اجابت کننده خواهش است چنانچه گفته ميشود فلان حرف شنواست يعني اثر بر حرف بار ميکند و کلمه سمع اللّه لمن حمده بر اينکه معني حمل ميشود يعني خداوند اجابت کند هر که او را حمد نمايد و باين معني از صفات فعل است
1- جامع السعادات باب توبه
2- کتاب الدعاء باب الاستغفار
3- کتاب الدعاء باب الاستغفار
جلد 1 - صفحه 184
و امّا بحول اللّه و قوته اقوم و اقعد، اينکه قريب المعني است با جمله
«لا حول و لا قوة الا باللّه»
و اخبار در فضيلت آن بسيار است در کافي«1» از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
اذا دعا الرجل فقال بعد ما دعا: ما شاء اللّه لا حول و لا قوة الا باللّه قال استبسل عبدي و استسلم لامري اقضوا حاجته»
(هر گاه کسي دعا کند و بعد از دعا بگويد «
لا حول و لا قوة الا باللّه
خدا ميفرمايد بنده من جان خود را در اختيار من گذارد و تسليم امر من شد حاجت او را برآوريد) و نيز از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود کسي که صد مرتبه بعد نماز صبح بگويد
«ما شاء اللّه کان لا حول و لا قوة الا باللّه العلي العظيم»
آن روز چيزي که مورد کراهت او باشد نبيند و نيز از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود هر گاه نماز صبح و مغرب را بجا آوردي هفت مرتبه بگو
«بسم اللّه الرحمن الرحيم لا حول و لا قوة الا باللّه العلي العظيم»
پس بدرستي که هر کس آن را بگويد ديوانگي و خوره و پيسي و هفتاد نوع از بلا باو نرسد و غير اينها از اخبار ديگر که در کافي کتاب دعا و لالي الاخبار ذکر کرده‌اند و در معني کلمه حوقله از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود«2»
«لا يحول بيننا و بين المعاصي الا اللّه و لا يقوينا علي اداء الطاعة و الفرائض الا اللّه»
(غير خدا بين ما و گناهان حائل نميشود و غير خدا ما را بر اداء فرائض نيرو نمي‌بخشد) و اينکه معني از باب بيان مصداق است و جمله بحول اللّه و قوته اقوم و اقعد، قسمت اولش بر نفي تفويض و قسمت دومش بر نفي جبر دلالت دارد زيرا حول و قوه را مستند بخدا و قيام و قعود را نسبت بانسان ميدهد و نظير اينکه در اياک نعبد و اياک نستعين بيان شد
1- کتاب الدعاء
2- توحيد صدوق
جلد 1 - صفحه 185
«دعاء»
آيات و اخبار در اهميّت و فضيلت دعا بسيار است، در قرآن کريم ميفرمايد قُل ما يَعبَؤُا بِکُم رَبِّي لَو لا دُعاؤُکُم«1» بگو اي پيغمبر پروردگار شما بشما اعتنا نميکند اگر دعاي شما نباشد و نيز ميفرمايد وَ قال‌َ رَبُّکُم‌ُ ادعُونِي أَستَجِب لَکُم إِن‌َّ الَّذِين‌َ يَستَکبِرُون‌َ عَن عِبادَتِي سَيَدخُلُون‌َ جَهَنَّم‌َ داخِرِين‌َ«2» (بخوانيد مرا تا شما را اجابت کنم کساني که از دعا و خواندن من کبر ميورزند بزودي داخل دوزخ شوند در حالي که خوار باشند) و چنانچه از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده«3» عبادت در اينکه آيه بمعني دعا است و دعاء بهترين عبادت است و نيز ميفرمايد إِذا سَأَلَک‌َ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيب‌ٌ أُجِيب‌ُ دَعوَةَ الدّاع‌ِ إِذا دَعان‌ِ فَليَستَجِيبُوا لِي وَ ليُؤمِنُوا بِي لَعَلَّهُم يَرشُدُون‌َ«4» (هر گاه سؤال کنند ترا بندگان من از من بگو من بآنان نزديکم و اجابت دعاي دعا کننده را ميکنم هر گاه مرا بخواند، پس بايد از من طلب اجابت کنند و ايمان بياورند باجابت نمودن من تا بلکه رشد و هدايت يابند) و در کافي«5» سدير روايت کرده که گفت بحضرت باقر عليه السّلام عرض کردم
«اي‌ّ العبادة افضل فقال: ما من شيئي افضل عند اللّه عز و جل من ان يسئل و يطلب ممّا عنده و ما احد ابغض الي اللّه عز و جل ممّن يستکبر عن عبادته و لا يسأل ما عنده»
(کدام عبادت بهتر است! فرمود هيچ چيز نزد خدا بهتر از اينکه نيست که سؤال و خواهش شود از آنچه نزد خداست و هيچ کس مبغوض‌تر از اينکه نيست که از عبادت و دعا کبر ورزد و از آنچه نزد خداست سؤال نکند)
1- سوره فرقان آيه 87
2- سوره مؤمن آيه 62
3- کافي کتاب الدعاء
4- سوره بقره آيه 168
5- کتاب الدعاء باب فضل الدعاء
جلد 1 - صفحه 186
و نيز از حضرت صادق عليه السّلام روايت ميکند«1» که به ميسر فرمودند
« يا ميسر ادع و لا تقل ان‌ّ الامر قد فرغ منه، ان‌ّ عند اللّه عز و جل منزلة لا تنال الا بمسألة، و لو ان‌ّ عبدا سدّ فاه و لم يسأل لم يعط شيئا فسئل تعط، يا ميسر انّه ليس من باب يقرع الّا يوشک ان يفتح لصاحبه»
(اي ميسر دعا کن و مگو که از کار فراغت حاصل شده «يعني خداوند هر چه مقدر بوده انجام داده و از آن فارغ شده و دعا فايده ندارد» بدرستي که نزد خداي عز و جل منزلت و مرتبتي است که نيل بآن مرتبت حاصل نشود مگر بسؤال و خواهش، و اگر بنده دهانش را ببندد و سؤال نکند چيزي باو داده نشود، پس سؤال کن تا عطا کرده شوي، اي ميسر محققا مطلب اينست که دري نيست که کوبيده شود جز اينکه رو بصاحبش باز شود) و نيز از حضرت صادق عليه السّلام روايت ميکند«2» که گفت حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود
«احب‌ّ الاعمال الي اللّه عزّ و جل في الارض الدعاء و افضل العبادة العفاف، قال و کان امير المؤمنين عليه السّلام رجلا دعاء»
(محبوبترين کارها نزد خداي عز و جل در روي زمين دعاست و بهترين عبادات عفت و پاکدامني است و حضرت صادق عليه السّلام فرمود که امير المؤمنين عليه السّلام مرد بسيار دعا کننده بود) و نيز از حضرت صادق عليه السّلام روايت ميکند«3» که فرمود
«من لم يسأل اللّه عزّ و جل من فضله افتقر»
(کسي که از فضل خداي عز و جل خواهش نکند درمانده شود) و نيز عبد اللّه بن سنان روايت ميکند«4» که گفت از حضرت صادق عليه السّلام شنيدم که ميفرمود
«الدعاء يردّ القضاء بعد ما ابرم ابراما فاکثر من الدعاء فانّه مفتاح کل رحمة و نجاح کل حاجة و لا ينال ما عند اللّه عز و جل الا بالدعاء و انّه ليس باب يکثر قرعه الا يوشک ان يفتح لصاحبه»
(دعا ردّ ميکند قضا را بعد از آنکه مبرم شده باشد، پس زياد دعا کن که دعا کليد هر رحمت و رسيدن بهر حاجت است و نيل بآنچه نزد خداست حاصل نشود مگر بدعاء و محققا هيچ دري بسيار کوبيده نشود جز اينکه بر وي کوبنده‌اش باز شود)
1 و 2 و 3 و 4- کافي کتاب الدعاء
[.....]
جلد 1 - صفحه 187
و نيز از حضرت رضا عليه السّلام روايت ميکند«1» که باصحابش ميفرمود
«عليکم بسلاح الانبياء فقيل و ما سلاح الانبياء! قال الدعاء»
(بر شما باد بحربه پيغمبران، پس گفته شد حربه پيغمبران چيست فرمود: دعاء) از حضرت صادق عليه السّلام روايت ميکند«2» که فرمود
الدعاء انفذ من سنان الحديد»
(دعا از سر نيزه آهني فرورونده‌تر است) و نيز از حضرت صادق عليه السّلام روايت ميکند که بعلاء بن کامل فرمود«3»
«عليک بالدعاء فانه شفاء من کل‌ّ داء
(بر تو باد بدعاء که دعا شفاي هر دردي است) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت ميکند«4» که فرمود
«الدعاء کهف الاجابة کما ان‌ّ السحاب کهف المطر»
(دعا کهف و پناه اجابت است چنانچه ابر پناه باران است) و نيز از آن حضرت روايت ميکند«5» فرمود
«ما ابرز عبد يده الي اللّه العزيز الجبّار الا استحيا اللّه عزّ و جل ان يردّها صفرا حتي يجعل فيها من فضل رحمته ما يشاء فاذا دعا احدکم فلا يردّ يده حتي يمسح علي وجهه و رأسه»
(ظاهر و بارز نميکند بنده دستش را بجانب خداي عزيز جبّار جز اينکه خداي عز و جل حيا ميکند از اينکه خالي برگرداند تا اينکه در آن از فضل رحمتش آنچه ميخواهد قرار دهد، پس هر گاه يکي از شما دعا نمود دستش را برنگرداند تا اينکه بر روي و سرش مسح کند) و از تهذيب شيخ طوسي ره روايت کرده«6» از معوية بن وهب که گفت خدمت حضرت صادق عليه السّلام عرض کردم دو نفر افتتاح نماز کردند در يک ساعت، يکي تلاوت قرآن بيشتر از دعاء نمود و ديگري دعاء بيشتر از تلاوت قرآن، کدام افضل است!
حضرت فرمود هر دو فضيلت دارد، عرض کردم ميدانم ولي کدام يک افضل است!
فرمود
«الدعاء افضل اما سمعت قول اللّه ادعوني استجب لکم الاية هي و اللّه العبادة
1- 2- 3- کافي کتاب الدعاء
4- 5- کافي کتاب الدعاء باب ان من دعا استجيب له
6- جامع السعادة
جلد 1 - صفحه 188
الله‌هي و اللّه افضل هي و اللّه افضل، أ ليست هي العبادة! هي و اللّه العبادة هي و اللّه العبادة، أ ليست هي اشدّهن‌ّ! هي و اللّه اشدّهن‌ّ هي و اللّه اشدّهن‌ّ»}
(دعا افضل است آيا نشنيدي قول خدا را «ادعُونِي أَستَجِب لَکُم» (تا آخر آيه که ترجمه‌اش بيان شد) قسم بخدا دعاء عبادت است، قسم بخدا دعا افضل است، قسم بخدا دعا افضل است، آيا دعا عبادت نيست! قسم بخدا دعا عبادت است، قسم بخدا دعا عبادت است، آيا دعا بزرگترين عبادت نيست! قسم بخدا دعا بزرگترين عبادت است، قسم بخدا دعا بزرگترين عبادت است.
و در حديث ديگر از عبيد بن زرارة روايت کرده«1» که گفت خدمت حضرت صادق عليه السّلام عرض کردم، دو نفر که يکي از شب تا صبح نماز کرد و ديگري نشست و دعا نمود، کدام يک افضل است! فرمود
«الدعاء افضل»
و غير اينها از اخبار ديگر.
(آداب دعاء)
آداب دعا بسيار است و ما بطور فهرست اشاره ميکنيم:
«1» مراعات اوقات دعا،«2» حال دعا، «3» مکان دعا، «4» با طهارت بودن، «5» رو بقبله بودن، «6» دستها را بلند کردن، «7» خفض صوت، «8» مراعات نکردن قافيه «9» با تضرع و خشوع و رهبت بودن «10» يقين باجابت داشتن «11» تکرار و الحاح در دعاء «12» ابتداء نمودن به ثنا و تمجيد حق «13» توبه از گناهان «14» ردّ مظالم «15» اقبال «16» حلال بودن طعام و لباس «17» ذکر حاجت «18» تعميم در دعاء «19» با حالت بکاء بودن «20» صدقه دادن قبل از دعا «21» اعتماد بغير خدا نداشتن «22» نخواستن چيزي که براي انسان شرّ باشد «23» خدا را بچشم دل ديدن «24» ترک اختيار «25» تسليم امور بخدا، و دعاهاي وارده در نماز چه در حال قنوت و چه در حال رکوع و سجود و قيام و قعود و چه در عقب نماز بسيار است که بيان آنها از عهده اينکه کتاب خارج است و ما تنها مختصري درباره صلوات بيان مينمائيم:
1- جامع السعادات
2- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 189
(صلوات)
معني صلوات در ضمن معني صلوة ذکر شد و در اينجا بچند مطلب اشاره ميکنيم:
اوّل: ذکر صلوات در تشهد واجب است و در موارد زيادي از نماز مستحب‌ّ است، و اختلاف شد بين فقهاء در اينکه صلوات موقعي که اسم مبارک حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم برده ميشود واجب است يا مستحب‌ّ!
جماعتي قائل بوجوب شدند (مطلقا يا في الجمله) چنانچه از صدوق و صاحب کنز العرفان و صاحب حدائق و شيخ بهايي در مفتاح الفلاح و کاشاني در وافي و مازندراني در شرح کافي و بعض مشايخ صاحب حدائق و جماعت ديگر نقل شده«1» ولي مشهور بين متقدّمين و متأخرين استحباب مؤکّد است دليل قائلين بوجوب اخباري است که صريح يا ظاهر در وجوب و دال‌ّ بر عقوبت تارک آن است و مشهور بعد از جواب به اينکه اخبار مزبور بعضي از حيث سند ضعيف است و بعضي دلالت بر وجوب ندارد و بعضي ظاهر در استحباب است و بعضي مربوط باين مقام نيست بوجوهي براي استحباب آن استدلال نمودند:
1- اصل برائت عقلي که قبح عقاب بلا بيان و برائت شرعي که حديث رفع و غير آن باشد 2- بسياري از خطب که مشتمل بر اسماء شريفه آن حضرت است خالي از ذکر صلوات است 3- آياتي از قرآن مشتمل بر اسم شريف حضرت است و اگر هنگام ياد کردن آن، صلوات واجب بود بايد اشتهارش بيش از وجوب سجده هنگام تلاوت يا استماع آيات سجده باشد 4- اذان و اقامه مشتمل بر اسم مبارک حضرت است و اگر واجب بود اشتهارش
1- مستند و جواهر
جلد 1 - صفحه 190
مانند نمازهاي پنجگانه ميبود مخصوصا در اذان اعلامي که هر کس نام آن حضرت را ميشنود و براي توضيح مطلب ما نخست اخبار آن را متذکر ميشويم و سپس تحقيق در آن مينمائيم در کتاب وسائل بابي باين عنوان ذکر فرموده «باب وجوب الصلوات علي النبي کلّما ذکر و وجوب الصلاة علي آله مع الصلاة عليه» و هيجده خبر در ذيل اينکه باب نقل نموده و در مستدرک هم ده حديث بآنها اضافه فرموده لکن اکثر اينکه اخبار راجع بجزء ثاني اينکه باب است يعني عدم جواز تفکيک بين نبي و آل او در صلوات و وجوب اقتران آنها و بعضي دلالت بر وجوب صلوات کند هنگام عطسه و ذبيحة و غير اينها با اينکه احدي قائل بوجوب در اينکه موارد نشده و مدرکيت آنها هم تمام نيست و بعضي ظاهر در استحباب يا مطلق الرجحان است مثل خبري که از رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نقل ميکند
«البخيل حقا من ذکرت عنده فلم يصل‌ّ علي‌ّ»
(بخيل واقعي کسي است که من نزد او ياد شوم و صلوات بر من نفرستد) و مثل خبري که نيز از آن حضرت نقل ميفرمايد
«البخيل کل البخيل الّذي اذا ذکرت بين يديه لم يصل‌ّ علي‌ّ»
(بخيل بتمام معني کسي است که هر گاه من در جلوي او ياد شوم درود بر من نفرستد) و مانند خبري که باز از آن حضرت روايت کرده
«اجفي النّاس رجل ذکرت بين يديه فلم يصل‌ّ علي‌ّ»
(ستمکارترين مردم مردي است که من در جلو او ياد شوم و بر من درود نفرستد) و بعضي راجع بنکوهش ناسي و فراموش کننده صلوات هنگام ذکر نام آن حضرت يا مطلقا ميباشد: مانند خبري که از آن حضرت روايت کرده
«من نسي الصلاة علي‌ّ اخطأ طريق الجنة»
يا
«فقد اخطا طريق الجنة»
(کسي که صلوات فرستادن بر من را فراموش کند راه بهشت را خطا کرده)
جلد 1 - صفحه 191
و در حديث ديگر ميفرمايد
«من ذکرت عنده فنسي ان يصلّي علي‌ّ خطأ اللّه به طريق الجنّة»
(کسي که من نزد او ياد شوم و درود بر من را فراموش کند راه بهشت را بخطا افتاده) و معلوم است که صلوات مطلقا «چه هنگام ذکر نام آن حضرت يا غير آن» راه بهشت است مانند همه عبادات از واجب و مستحب‌ّ و بعضي مشتمل بر مذمّت تارک آنست مانند خبري که از ابي جعفر عليه السّلام روايت کرده در لالي ص 376 از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم
«من ذکرت عنده فلم يصل‌ّ علي‌ّ فلم يغفر اللّه له و ابعده»
(کسي که ذکر نام من شد نزد او پس بر من صلوات نفرستد پس خدا نيامرزد او را و او را دور ميکند) و خبري که نيز در لالي نقل کرده در همين صفحه از آن حضرت
«من ذکرت عنده فلم يصل‌ّ علي‌ّ فدخل النار فابعده اللّه من رحمته»
(کسي که ذکر من شود نزد او پس صلوات بر من نفرستد داخل آتش شود و خدا از رحمت خود دورش کند) و خبري که مشتمل بر نفرين جبرئيل است بر کسي که هنگام ذکر نام پيغمبر صلوات بر او نفرستد و آمين گفتن پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و اينکه چند حديث مرسل است و در مستدرک همين مضمون را از انس بن مالک روايت کرده و مثل خبري که از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نقل کرده که فرمود
«رغم انف رجل ذکرت عنده فلم يصل‌ّ علي‌ّ»
(بيني مردي که من نزد او ياد شوم و درود بر من نفرستد بخاک ماليده شود) و مانند خبري که نيز از آن حضرت روايت کرده که فرمود
«من ذکرني فلم يصل‌ّ علي‌ّ فقد شقي»
(کسي که مرا ياد کند و درود نفرستد بدبخت است) و اينکه حديث نيز مرسل است و بعضي از آنها دلالت بر ايجاب صلوات از جانب خداوند بر آن حضرت دارد و اينکه نيز مربوط بمقام نيست مانند ايجاب رحمت.
جلد 1 - صفحه 192
و بالجمله حديث معتبري که دلالت واضحه بر وجوب صلوات داشته باشد نيافتم جز دو حديث که در مستند دعواي صحّت آنها را کرده و مشتمل بر امر است که ظاهر در وجوب ميباشد و هر دو حديث از زرارة از حضرت باقر و يا صادق عليه السّلام است که ميفرمايد
«صل‌ّ علي النبي‌ّ کلّما ذکرته»
يا
«صل‌ّ علي النبي‌ّ کلّما ذکره ذاکر عندک في الاذان او غيره»
(بر پيغمبر صلوات بفرست هر گاه او را ياد کني يا هر گاه ياد کننده او را نزد تو ياد نمود خواه در اذان باشد يا غير اذان) و از اينکه دو حديث با اينکه از حيث سند و دلالت تمام است بدو وجه جواب داده‌اند 1- با اينکه حديث بمرئي و مسمع اصحاب بوده بخلاف آن فتوي داده‌اند کاشف از اعراض مشهور است 2- بنا بر اينکه مرحوم سيد استاد آقاي درچه ره و استادنا الاعظم آقاي نائيني قده ميفرمودند که ظواهري که بر خلاف مشهور است مورد علم اجمالي است که بعض آنها ظاهرش مراد نيست و بناي عقلاء که مدرک حجيّت ظواهر است، بر حجيّت اينکه نوع ظواهر نيست، فلذا اقوي در نظر استحباب صلوات است اگر چه احوط وجوب آن است هنگام ذکر نام آن حضرت
(مطلب دوم)
در کلام بعضي از اعلام است نظر به اينکه وجود مقدس نبوي و آل او صلوات اللّه عليهم اجمعين بمقامي که بالاتر از آن ممکن نيست و اصل شدند لذا صلوات بر آنها فائده عايد آنان نميکند بلکه نتيجه‌اش عايد فرستنده ميشود و اينکه سخن از جهاتي درست نيست:
1- بنا بر اينکه موجب رکاکت لفظ ميشود و کلامي خالي از معني ميگردد مخصوصا اگر منضم‌ّ بجمله
«و ارفع درجته و قرّب وسيلته و تقبل شفاعته»
و امثال اينها گردد
جلد 1 - صفحه 193
2- آنچه بآنها افاضه شده اگر محدود است و فوق آن افاضه نميشود، يا بايد گفت قابليت آنان محدود است و بيش از اينکه قابل افاضه نيستند و يا بايد گفت افاضه حق محدود بوده و بيش از اينکه افاضه نمي‌نمايد و اينکه هر دو باطل است و اگر افاضه حق بآنان نامحدود است، باين جمله «که آنچه بايد بآنها افاضه شود افاضه شده» محدود ميگردد 3- ممکن چنان که در حدوث محتاج بواجب است در بقاء نيز او نيازمند باو است چنانچه سابقا بيان نموديم 4- اينکه سخن منافي با اخباري است که دارد دائما مقام آنها در تزايد و تضاعف است، و توضيح کلام فيوضات حق نسبت باين خانواده مثل نهريست که از سرچشمه نامتناهي حق دائما در جريان است و آن بآن در تزايد است 5- عائد شدن فوائد بفرستنده ارتفاع درجه براي محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و آل اوست، زيرا بشفاعت آنها يک نفر از پيروانشان نائل ببهشت يا ناجي از دوزخ شده و يا بحوائج خود رسيده زيرا احسان به نوکر احسان بآقا و نيکويي درباره مرءوس نيکويي برئيس است و بعضي از راه ديگر اشکال کرده به اينکه مثل صلوات مثل اينست که يک نفر از افراد پست رعيت از شاهنشاه درخواست کند که بنخست وزير انعام و ترفيع رتبه نمايد و اينکه بسيار رکيک است و جواب از اينکه اشکال اينست که اگر يک نفر از افراد رعيت حضور شاهنشاه برود و بگويد اينکه نخست وزير بمن احسانها و محبّتها نموده و من چيزي که تدارک محبّتهاي او را بنمايم ندارم از شاهنشاه که همه چيز دارد و قدرت در دست اوست درخواست ميکنم که محبتهاي او را نسبت بمن تدارک نمايد، علاوه بر اينکه رکيک نيست بسيار خوب و بجاست
جلد 1 - صفحه 194
(مطلب سوم در فضيلت صلوات)
اخبار در فضيلت صلوات بسيار است:
در کافي«1» از حضرت صادق روايت ميکند که فرمود
«اذا ذکر النبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فاکثروا الصلاة عليه فانّه من صلّي علي النبي‌ّ صلاة واحدة صلّي اللّه عليه الف صلاة في الف صف‌ّ من الملائکة و لم يبق شيئي ممّا خلقه اللّه الّا صلّي علي العبد لصلوة اللّه عليه و صلوة ملائکته فمن لم يرغب في هذا فهو جاهل مغرور قد بري‌ء اللّه منه و رسوله و اهل بيته»
(هر گاه پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ياد شده پس بسيار درود بر او فرستيد زيرا که کسي که بر پيغمبر يک مرتبه درود فرستد خداوند هزار مرتبه در هزار صف از ملائکه بر او درود فرستد و چيزي از آنچه خدا آفريده باقي نماند جز اينکه بر اينکه بنده درود فرستد براي اينکه خدا و ملائکه بر او درود فرستاده‌اند پس کسي که رغبت در اينکه فضيلت نداشته باشد جاهل و مغرور است و خدا و رسول و اهل بيت از او بيزارند و نيز در کافي«2» از يکي از صادقين روايت ميکند که فرمود
«ما في الميزان شيئي اثقل من الصلاة علي محمّد و آل محمّد و ان الرّجل لتوضع اعماله في الميزان فتميل به فيخرج الصلاة عليه فيضعها في ميزانه فيرجّح»
(چيزي در ميزان اعمال سنگينتر از صلوات بر محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و آل او نيست و بدرستي که اعمال مرد مؤمن در ميزان نهاده ميشود و ميل به سبکي ميکند، پس خود پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم صلوات بر خود را بيرون ميآورد و در ميزان او ميگذارد پس ترجيح و برتري پيدا ميکند
1- کتاب الدعاء، و در لالي الاخبار اينکه مضمون را از پيغمبر ص روايت کرده
2- کتاب الدعاء، و در لالي اينکه خبر را از احد صادقين چنين روايت کرده
«ما في الميزان شيئي اثقل من الصلاة علي محمّد و آل محمّد و انه يعجز الملک الموکل بقطرات المطر و ما وقع منه في البراري و الصحاري و البحار و غيرها من ثواب من صلي علي محمّد و آل محمّد
جلد 1 - صفحه 195
و نيز در کافي«1» از حضرت صادق عليه السّلام از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که فرمود
«من صلّي علي‌ّ صلي اللّه عليه و ملائکته و من شاء فليقل‌ّ و من شاء فليکثر»
(هر که بر من صلوات فرستد خدا و ملائکه بر او صلوات فرستند، هر که بخواهد کم صلوات فرستد و هر که بخواهد زياد بفرستد يعني هر کس هر اندازه رغبت در اينکه ثواب دارد همان اندازه صلوات فرستد و در حديث ديگر از حضرت صادق عليه السّلام روايت ميکند فرمود«2» رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود
«ارفعوا اصواتکم بالصلاة علي‌ّ فانّها تذهب بالنفاق»
(صداها را بصلوات بر من بلند کنيد که اينکه عمل نفاق را از ميان ميبرد) و در لالي الاخبار از حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که فرمود
«لن يلج النار من صلّي علي‌ّ و وجبت له شفاعتي و لو کان من اهل الکبائر»
(داخل آتش نشود کسي که درود بر من فرستد و شفاعت من شامل حال او شود اگر چه از اهل کبائر باشد) و بالجمله اخبار در اينکه مورد بسيار است و بيش از اينکه موجب تطويل کلام ميشود.
(مطلب چهارم)
مراد از آل يا اهل بيت و عترت در ذکر صلوات صديقه طاهره و ائمه اثنا عشرند چنانچه مراد از ذوي القربي نيز آنانند ولي ذريّه در بسياري از موارد اطلاق بر سادات از اولاد پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نيز ميشود و اخبار در لزوم منضم کردن آل پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم باو در ذکر صلوات بسيار است چنانچه قبلا اشاره شد و در بعض از آنها صلوات بدون ذکر آل پيغمبر را صلوات ابتر (دم بريده) ناميده و فعلا ذکر آنها موجب تطويل ميشود و انشاء اللّه در محل مناسب بيان خواهيم نمود.
1 و 2- کتاب الدعاء
جلد 1 - صفحه 196
(سلام)
کلام در سلام در چند مقام است:
مقام اول در معني سلام:
براي سلام سه معني ذکر شده:
اول نامي است از نامهاي خدا چنانچه در آيه شريفه ميفرمايد هُوَ اللّه‌ُ الَّذِي لا إِله‌َ إِلّا هُوَ المَلِک‌ُ القُدُّوس‌ُ السَّلام‌ُ المُؤمِن‌ُ المُهَيمِن‌ُ العَزِيزُ الجَبّارُ المُتَکَبِّرُ«1» و اطلاق سلام بر خداوند بواسطه سلامتي ذات و صفات و افعال اوست امّا ذات او از زوال و تغيّر و از جميع عيوب و نواقص مصون است و امّا صفات او از حدوث و زائد بودن بر ذات، و امّا افعال او از قبيح و لغو و بنا بر اينکه معني السلام عليک، اللّه يحفظک ميشود ولي مراد بودن اينکه معني در سلام بعيد است دوم بمعني دعاست يعني طلب سلامتي از خدا براي کسي که باو سلام ميکني از کليه بليات و آفات دنيوي و اخروي سوم بمعني وعد و القاء سلامتي است از جانب شخص سلام کننده بکسي که باو سلام ميکند يعني وعده ميدهم که از جانب من بتو هيچ مکروهي نرسد
(مقام دوم در سلام نماز)
اوّل سلام بر پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است و اينکه از توابع تشهد محسوب ميشود و شايد مأخوذ از آيه شريفه يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيه‌ِ وَ سَلِّمُوا تَسلِيماً«2» باشد، چه ممکن است مراد از «سَلِّمُوا تَسلِيماً» تسليم اوامر و نواهي آن حضرت شدن باشد و ممکن است فرستادن سلام بر آن حضرت باشد چنانچه از اخبار وارده در ذيل اينکه آيه استفاده ميشود و از اينکه سلام بنحو تخاطب استفاده ميشود آنچه در ابحاث سابقه اشاره نموديم
1- سوره حشر آيه 32
2- سوره احزاب آيه 65
جلد 1 - صفحه 197
که روح مقدس پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم احاطه بجميع عوالم امکانيه دارد و بتمام جزئيات و سرائر و ضمائر مطلع و همه جا حاضر و ناظر است و بالجمله مظهر تام اتم صفت علم و احاطه الهي است و همچنين ائمه طاهرين عليهم السلام بلکه انبياء و اوصياء و عباد صالحين و ملائکه مقربين و گر نه سلام تخاطب درست نميباشد دوم السلام علينا و علي عباد اللّه الصالحين: اينکه سلام که نمازگزار بر خود و حاضرين در نماز ميکند اگر بمعني دعا باشد معني آن ظاهر است و اگر بمعني وعده باشد تلقين بنفس است که کوچکترين عملي که خلاف سلامتي آن باشد مرتکب نشود يعني سلامتي خودم را از ناحيه خودم وعده ميدهم به اينکه کاري که مخالف سلامتي آن باشد از جانب من سر نميزند عقل خود را اسير شهوات و نفس خود را گرفتار اخلاق رذيله و دين خود را بواسطه معاصي ضايع نميکنم، اعضاء و جوارح خود را در موردي که ضرر براي من داشته باشد و مخل‌ّ سلامتي من باشد بکار نميبرم، و اينکه وعده را بنمازگزاران و بنده‌گان صالح حق نيز ميدهم که از جانب من کاري که موجب رنجش آنان باشد سر نميزند و مراد از بنده‌گان صالح خدا در مرتبه اوّل انبياء و اوصياء ثم‌ّ الامثل فالامثل ميباشند سوم السلام عليکم و رحمة اللّه و برکاته: در اينکه سلام خطاب بملائکه حفظه و کاتبين اعمال و ساير ملائکه مدبّرين ميباشد و نمازگزار باين سلام بآنها قول ميدهد که کاري که مخالف هدف و موجب رنجش آنان باشد از وي سر نميزند.
و بهمين معني حمل ميشود سلامي که انسان ببرادران ديني خود مينمايد که يا بمعني دعاست و يا بمعني قول و وعده دادن به اينکه از ناحيه من ضرري بشما نميرسد و جز سلّم و صفا از من چيزي انتظار نداشته باشيد باين بيان معلوم ميشود که اغلب سلامها دروغ و تقلب و تظاهر است و از معني حقيقي آن عاري و خالي است خصوصا نسبت به پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه هدي صلوات اللّه عليهم اجمعين زيرا هر معصيتي موجب رنجش خاطر آنان است
جلد 1 - صفحه 198
و در جامع السعادة از حضرت صادق روايت کرده که فرمود
«معني السلام دبر کل صلوة الامان»
(معني سلام در پس هر نمازي ايمني است) سپس ميگويد يعني کسي که امر خدا را اداء کند و سنت رسول را از روي خلوص بجاي آورد براي او امان از بلاي دنيا و عذاب آخرت است و اينکه معني لازمه سلام بمعني وعد و القاء سلّم است.
«مقام سوم» در فضيلت زيارت و سلام بر حضرت پيغمبر (ص) و اهل بيت طاهرين او
اخبار در فضيلت سلام و تشرّف بزيارت حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و اهل بيت بسيار است و ما بمختصري از آنها اشاره ميکنيم:
1- از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده«1»
«من زار قبري بعد موتي کان کمن هاجر الي‌ّ في حياتي فان لم تستطيعوا فابعثوا الي‌ّ بالسلام فانّه يبلغني»
(هر که قبر مرا بعد از مردنم زيارت کند مانند کسي است که بجانب من در زندگيم هجرت کرده باشد، پس اگر نمي‌توانيد بزيارت من بيائيد بطرف من سلام بفرستيد بمن ميرسد) 2- و نيز روايت شده«2» که بامير المؤمنين عليه السّلام فرمود
« يا ابا الحسن ان‌ّ اللّه جعل قبرک و قبر ولدک بقاعا من بقاع الجنّة و عرصة من عرصاتها و ان‌ّ اللّه عزّ و جل جعل قلوب نجباء من خلقه و صفوة من عباده تحن‌ّ اليکم و تحتمل المذلّة و الاذي فيکم فيعمرون قبورکم و يکثرون زيارتها تقرّبا منهم الي اللّه و مودة منهم لرسوله اولئک يا علي‌ّ المخصوصون بشفاعتي و الواردون حوضي و هم زوّاري و جيراني غدا في الجنّة، الي ان قال صلّي اللّه عليه و آله و سلّم
«و من زار قبورکم عدل ذلک ثواب سبعين حجّة بعد حجّة الاسلام و خرج من ذنوبه حتي يرجع من زيارتکم کيوم ولدته امّه، فابشر يا علي‌ّ و بشّر اوليائک و محبّيک من النعيم بما لا عين رأت و لا اذن سمعت و لا خطر علي
1- کتب مزار مثل بحار و وافي و غير اينها
2- کتب مزار مثل بحار و وافي و غير اينها
جلد 1 - صفحه 199
الله‌قلب بشر، و لکن حثالة من النّاس يعيّرون زوّار قبورکم کما تعيّر الزانية بزناها اولئک شرار امّتي لا تنالهم شفاعتي و لا يردون حوضي»}
(اي ابا الحسن بدرستي که خداي قبر ترا و قبر فرزندان ترا بقعه از بقعه‌هاي بهشت و ساحتي از ساحتهاي آن قرار داده، و بدرستي که خداي عز و جل دلهاي برگزيدگان از مخلوقاتش و پاکيزگان از بندگانش را بجانب شما مايل گردانيده که متحمل خواري و اذيت ميشوند و قبور شما را تعمير نموده و بسيار بزيارت شما ميآيند در حالي که باين عمل قصد تقرب بخدا و اظهار مودّت نسبت به پيغمبر او مينمايند، اي علي اينان کساني هستند که مخصوص بشفاعت من و وارد بر حوض ميباشند و ايشان زائرين و همسايگان فرداي من در بهشت ميباشند، تا اينکه ميفرمايد (و کسي که زيارت کند قبرهاي شما را اينکه زيارت برابر با هفتاد حج بعد از حج‌ّ واجب اوست و از گناهانش بيرون ميرود بحدي که وقتي برميگردد از زيارت شما مانند روزي است که از مادر متولّد شده باشد.
پس بشارت باد ترا اي علي و بشارت ده دوستانت و پيروانت را از نعيم بهشت بآنچه چشمي نديده و گوشي نشنيده و بر قلب بشري خطور ننموده، ولي فرومايگاني از مردم زيارت کنندگان قبور شما را سرزنش ميکند مانند سرزنش کردن زناکار را بعمل ناشايسته‌اش، اينان بدان و اشرار امّت منند و بشفاعت من نميرسند و بر حوض من وارد نشوند) 3- از تهذيب شيخ طوسي ره از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که بابن مارد فرمود
« يا بن مارد من زار جدّي عارفا بحقّه کتب اللّه له بکل خطوة حجّة مقبولة و عمرة مبرورة و اللّه يا بن مارد ما يطعم اللّه النار قدما اغبرّت في زيارة أمير المؤمنين ماشيا کان او راکبا يا بن مارد اکتب هذا الحديث بماء الذهب»
(اي پسر مارد هر که جدّ من أمير المؤمنين را زيارت کند در حالي که عارف بحق‌ّ او باشد خداوند براي هر قدمي ثواب يک حج مقبول و يک عمرة مقبول بنويسد، قسم بخدا اي پسر
جلد 1 - صفحه 200
مارد طعم آتش را نچشد هر قدمي که در زيارت أمير المؤمنين گردآلود گردد خواه پياده و خواه سواره باشد، اي پسر مارد اينکه حديث را بآب طلا بنويس) 4- از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود«1» (هر که فرزندم حسن را در بقيع زيارت کند قدمش بر صراط ثابت گردد در روزي که قدمها بر آن لرزان باشد) 5- از حضرت صادق عليه السّلام«2» روايت شده که درباره کسي که زيارت حضرت ابي عبد اللّه الحسين عليه السّلام را ترک کند و حال آنکه قدرت دارد فرمود
«انّه عق‌ّ رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و عقّنا و استخف‌ّ بامر هوله، و من زاره کان اللّه من وراء حوائجه و کفي ما اهمّه من امر دنياه و انّه يجلب الرزق علي العبد و يخلف عليه ما ينفق و و يغفر له ذنوب خمسين سنة و يرجع الي اهله و ما عليه من وزر و لا خطيئة الّا و قد محت من صحيفته فان هلک في سفره نزلت الملائکه فغسلته و فتح له باب الي الجنّة يدخل عليه روحها، الحديث»
(بدرستي که او عاق رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و عاق‌ّ ما خانواده است و امر روز قيامت که روز ترس و وحشت است سبک شمرده، و هر که زيارت کند حضرت حسين عليه السّلام را، خدا از پس حاجت اوست يعني حاجت او را روا ميکند، و آنچه از امر دنيا او را بهم‌ّ و اندوه افکنده کفايت ميکند و محققا خداوند رزق را بجانب بنده ميکشاند و آنچه انفاق ميکند عوض آن را ميدهد و گناه پنجاه سال او را ميآمرزد و باهلش برميگردد در حالي که وزر و گناهي بر او نيست جز اينکه از نامه عمل او محو شده پس اگر در سفر هلاک شد فرشتگان بر او نازل شوند و او را غسل دهند و دري از بهشت بر او گشاده شود که از آن وزش بهشتي درآيد (تا آخر حديث) 6- از حضرت رضا عليه السّلام روايت شده«3» که فرمود
«من زار قبر ابي ببغداد کان کمن زار قبر رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و قبر أمير المؤمنين عليه السّلام الا ان‌ّ لرسول اللّه و امير المؤمنين فضلهما»
(هر که قبر پدرم موسي بن جعفر عليه السّلام را در بغداد زيارت کند
1- 2- 3- رجوع بکتب مزار کنيد
[.....]
جلد 1 - صفحه 201
مانند کسي است که قبر رسول خدا و امير المؤمنين را زيارت کرده باشد و البته فضيلت و برتري رسول خدا و أمير المؤمنين براي آنان ثابت و محقق است) 7- از حضرت رضا عليه السّلام روايت شده که فرمود«1»
«من زارني علي بعد داري و مزاري اتيته يوم القيمة في ثلاث مواطن حتي اخلصه من اهوالها اذا تطاير الکتب يمينا و شمالا و عند الصراط و عند الميزان»
(هر که مرا با دوري خانه و مزار من زيارت کند روز قيامت در سه موضع نزد او بيايم و او را از هول و هراس نجات دهم در وقت تطاير نامه‌ها براست و چپ و هنگام صراط و هنگام ميزان) و غير اينها از اخبار
(مقام چهارم در آداب زيارت)
آداب زيارت بسيار است و ما بنحو فهرست بشمه از آنها اشاره ميکنيم:
1- در نظر گرفتن عظمت و علوّشان و بزرگي حق آنها و مرتبه بندگي و اطاعت آنان نسبت بمقام ربوبي، و بالجمله معرفت حق‌ّ پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و امام عليه السّلام که در اکثر اخبار بکلمه «عارفا بحقّه» از آن تعبير شده يعني بداند حق امام عليه السّلام بر گردن او چيست و متوجه باشد که تقصير و کوتاهي نسبت بآن ننمايد 2- اماکن شريفه آنان را محترم شمارد چه آنکه محل دعوت آنها و نشر احکام و آثار شريعت بوده مانند مدينه طيّبه که مورد اختيار پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و محل تشريع فرائض الهي و نزول قرآن و ظهور دين و جهاد با معاندين و مولد ائمه طاهرين بوده، و نجف اشرف که وادي السلام و محل دفن أمير المؤمنين و آدم و نوح و هود و صالح ميباشد، و کربلاي معلّي که بيت الاحزان آل محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و مقتل حضرت سيد الشهداء و اولاد و اصحاب آن حضرت و همچنين کاظمين و مشهد مقدّس و سرّ من رأي (سامرّا) که هر کدام در حدّ خود داراي شرافت است 3- پيغمبر و امام را حاضر و ناظر بداند و يقين داشته باشد که سلام او را ميشنوند و جواب او را ميدهند
1- رجوع بکتب مزار کنيد
جلد 1 - صفحه 202
4- خضوع و خشوع را در مقابل آنان رعايت نمايد و با سکينه و وقار و مؤدب بر آنها وارد شود 5- با طهارت از غسل و وضوء و همچنين طهارت بدن و لباس باشد و خود را معطّر نمايد 6- مشغول بذکر خدا مخصوصا تکبير و ذکر صلوات باشد 7- اذن دخول بگيرد و عتبه آنان را ببوسد«1» 8- مقابل و نزديک ضريح برود بلکه مس‌ّ و تقبيل نمايد«2» 9- اقتصار بر زيارات وارده از آنان نمايد و مجعولات عوامانه يعني کتاب) نويسها را ترک کند و بعد از زيارت مشغول بنماز و دعا و قرآن گردد و با اينکه و آن تکلّم نکند 10- سوء ادبي نسبت بخدّام و زوار نکند که موجب رنجش امام است چنانچه از حديث علي بن يقطين از حضرت موسي بن جعفر عليه السّلام استفاده ميشود«3»
(افعال نماز)
1- قيام:
قيام في حد نفسه يک نوع عبادت است چنانچه در اخبار دارد که جماعتي از ملائکه دائما در قيام ميباشند ولي البته در صورتي که براي اطاعت مولي و اظهار تعظيم و تمجيد نسبت باو باشد و معني قيام در ذيل «وَ يُقِيمُون‌َ الصَّلاةَ» بيان شد و نمازگزار بايد در حال قيام متذکر قيام خود در روز قيامت در مقابل دادگاه الهي که از آن به قيام بين يدي اللّه و هول مطلع تعبير کرده‌اند، گردد در قرآن مجيد ميفرمايد يَوم‌َ يَقُوم‌ُ النّاس‌ُ لِرَب‌ِّ العالَمِين‌َ«4» (روزي که مرده براي حکم پروردگار جهانيان بپا ميشوند) و در لالي باب 10 ص 555 از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
1- 2- جامع السعادات در آداب زيارت
3- جلد دوم سفينة البحار
4- سوره مطففين آيه
جلد 1 - صفحه 203
«ان‌ّ اللّه تعالي يخلو بعبده يوم القيامة ليس بين اللّه و بينه حجاب و يقول له عبدي عملت کذا و کذا في وقت کذا و کذا اما علمت اني مطلع عليک! عبدي ارويتک الماء البارد و قوّيت جسمک و وسّعت عليک من سعة رزقي فعصيتني، حتي ان‌ّ العبد ليذوب حياء من اللّه و يغمره العرق حتي کاد يموت من الفزع، ثم‌ّ يقول العبد يا رب‌ّ النار اهون علي‌ّ من حيائي منک و من العباد، ثم‌ّ يامر اللّه تعالي و تبارک الي النار، و يمضي العبد و هو يردّد رأسه و يقول يا رب‌ّ و عزّتک و جلالک ما عصيتک بهذا کلّه استخفافا بحقّک و ما ظننت بک الّا انّک تغفر لي کما سترت علي‌ّ في الدنيا و قد ايقنت ان عصياني لا يضرّک و ان‌ّ رحمتک لي لا تنقصک فيقول اللّه عبدي صدقت و لن تقطع رجاک من رحمتي لأغفرنّها لک اليوم، يا ملائکتي مرّوا بعبدي الي الجنّة»
(بدرستي که خداي تعالي روز قيامت با بنده‌اش خلوت کند در حالي که حجابي بين او و بنده‌اش نباشد و فرمايد بنده من در فلان وقت و فلان وقت چنين و چنان کردي، آيا نميدانستي که من بر کار تو آگاهم! بنده من ترا از آب خنک سيراب کردم و بدن ترا نيرومند گردانيدم و از وسعت روزيم بتو گشايش دادم پس تو نافرماني مرا نمودي، تا جايي که بنده از شدّت حياء از خدا آب ميشود و عرق او را فرو ميگيرد تا حدي که نزديک ميشود از وحشت بميرد، سپس بنده گويد اي پروردگار آتش بر من آسان‌تر است از اينکه شرمندگي از تو و بنده‌گانت سپس خداي تعالي و تبارک امر کند که او را بطرف آتش برند، پس بنده ميرود و حال آنکه سرش را برميگرداند و ميگويد پروردگارا قسم بعزت و جلالتت ترا نافرماني نکردم از روي استخفاف و سبک شمردن امر تو و گمانم اينکه بود که تو مرا ميآمرزي چنانچه در دنيا بر من پوشانيدي و يقين داشتم که گناه من بتو ضرري نميرساند و رحمت تو نسبت بمن کم نميآيد، پس خداوند فرمايد اي بنده من راست گفتي و اميدت را از رحمت من قطع نکردي، پس البتّه ترا امروز بيامرزم، اي ملائکه من او را بطرف بهشت ببريد)
جلد 1 - صفحه 204
و اينکه حديث از اخباري است که بنده مؤمن گنه‌کار را برحمت حق اميدوار مينمايد ولي بشرطي که با ايمان از دنيا برود و مرتکب اعمالي که بنص اخبار موجب زوال ايمان است نشده باشد و حضرت زين العابدين عليه السّلام در مناجات خود عرض ميکند«1»
«الهي لو بکيت حتي تسقط اشفار عيني و انتحبت حتي ينقطع صوتي و قمت لک حتي تنشر قدماي و رکعت لک حتي تنخلع صلبي و سجدت لک حتي تسقط حدقتاي و اکلت تراب الارض طول عمري و شربت ماء الرمد آخر دهري و ذکرتک في خلال ذلک حتي يکل لساني ثم‌ّ لم ارفع طرفي الي آفاق السماء استحياء منک ما استوجبت بذلک محو سيّئة واحدة من سيآتي»
(خدايا اگر گريه کنم در پيشگاه تو تا پلکهاي چشمم بيفتد و اگر صدا بگريه بلند کنم تا صدايم قطع شود و براي عبادت تو بايستم تا پاهايم از هم جدا شود و براي تو رکوع نمايم تا استخوان پشتم از جاي کنده شود و براي تو سجده کنم تا حدقه‌هاي چشمم بيفتد و خاک زمين در مدت عمرم بخورم و آب آلوده تا آخر روزگارم بياشامم و در همه عمر ذکر تو را بگويم تا زبانم کند شود و چشم خود را بواسطه شرم از تو بطرف آسمان بلند نکنم، با اينهمه کارها مستوجب محو کردن گناهي از گناهان خود نشوم) مفاد فرمايش حضرت اينست که اگر گناهي کرده باشم و اينکه عبادتهاي طاقت فرسا را بنمايم مستوجب نميشوم که از گناه من صرف نظر کني زيرا عبادت وظيفه عبد است نسبت بمولي و گناه نافرماني مولي است و مؤاخذه حق اوست مگر اينکه از روي فضل و کرم و بزرگواريش عفو و گذشت نمايد
2- رکوع:
از عبادات ذاتيه است و بعضي قائلند که مانند سجود بر غير خدا جايز نيست و انسان بايد در حال رکوع متذکر عظمت و رفعت خداوندي باشد که هيچ عقلي و وهمي او را درک نکند و همچنين مستشعر ذلّت خود و عزت او و ضعف خود و قوت او و عجز خود و قدرت او و فقر خود و غناي او عبوديت خود
1- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 205
و ربوبيت او و تقصير خود و عفو او باشد و برحمت و عفو او از عذاب و عقابش پناه برد و در طلب توفيق، اجتهاد کند و قلب او خاشع باشد و بزبان تسبيح و تعظيم و تحميد حق نمايد و ذکر «سبحان ربّي العظيم و بحمده» را مکرر بگويد تا حقيقت معني آن در قلبش مستقر گردد و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که«1» فرمود
«لا يرکع عبد للّه علي الحقيقة الّا زيّنه اللّه بنور بهائه و اظلّه ظل‌ّ کبريائه و کساه کسوة اصفيائه و الرکوع اول و السجود ثان فمن اتي بمعني الاول صلح للثاني و في الرکوع ادب و في السجود قرب و من لا يحسن الادب لا يصلح للقرب فارکع رکوع خاضع للّه بقلب متذلل وجل تحت سلطانه خافض له بجوارحه خفض خائف حزن علي ما يفوته من فائدة الراکعين، ثم‌ّ ينبغي استيفاء الرکوع باستواء الظهر و عدم قدرتک علي القيام الّا بتأييده و عونه، و فرّ قلبک من وساوس الشيطان و خدائعه و مکائده فان‌ّ اللّه تعالي يرفع عباده بقدر تواضعهم له و يهديهم الي التواضع بقدر اطلاع عظمته علي سرائرهم»
(بنده از روي حقيقت براي خدا رکوع نکند جز اينکه خداوند او را بنور بهائش زينت، و در سايه کبريائيش جاي دهد و او را بلباس برگزيدگانش ملبّس نمايد، و رکوع در مرتبه اول و سجده در مرتبه دوم است پس اگر کسي اولي را بحقيقت انجام دهد، براي دومي هم شايسته شود، و در رکوع اظهار ادب بنده نسبت بمولي و در سجود تقرّب او بمولي است و کسي که ادبش نيکو نباشد شايسته قرب نخواهد بود، پس براي خدا رکوع نماي رکوع کسي که نسبت بخدا خاضع و دلش رام و بيمناک در تحت سلطنت او و باعضايش متواضع باشد مانند تواضع کسي که ترسناک و اندوهناک است بر آنچه از او فوت شده از فائده‌هايي که براي رکوع کنندگان است پس سزاوار است که در رکوع پشت خود را مستوي قرار دهي که تمامي رکوع بآنست و متذکر شوي که توانايي قيام بخدمت او را نداري مگر بتأييد و ياري او، و قلب خود را از وسوسه‌هاي شيطان و مکر و فريبهاي او فرار ده، پس
1- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 206
بدرستي که خداي متعال بنده‌گان را باندازه تواضعشان نسبت بخود بلند ميگرداند و باندازه شناسايي عظمت خودش بسوي تواضع راهنمايي ميکند)
«3- سجود»
سجود غايت ذلّت و عجز و انکسار و خشوع است بواسطه نهادن اعزّ اعضاء بدن که پيشاني باشد بر پستترين چيزها که خاک است و اينکه دلالت بر نهايت عظمت مسجود يعني حضرت واجب الوجود دارد و لذا در ذکر سجده مي‌گويي «سبحان ربّي الاعلي و بحمده» و از أمير المؤمنين عليه السّلام روايت شده«1» که فرمود سجده اول اشاره باينست که
«اللهم انک منها خلقتنا»
(خدايا همانا تو ما را از خاک آفريدي) و سر برداشتنش
«و منها اخرجتنا»
(و از خاک ما را بيرون ميآوردي) و سجده دوم
«اليها تعيدنا»
(و بسوي خاک ما را بازميگرداني) و سر برداشتن از سجده دوم
«و منها تخرجنا تارة اخري»
(و بار ديگر ما را از خاک بيرون ميآوري) و در جامع السعادات نيز از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«ما خسر و اللّه من اتي بحقيقة السجود و لو کان في العمر مرّة واحدة و ما افلح من خلا بربّه في مثل ذلک الحال شبيها بمخادع نفسه غافل لاه عمّا اعدّ اللّه للساجدين من انس العاجل و راحة الاجل و لا بعد عن اللّه ابدا من احسن تقرّبه في السجود و لا قرب اليه ابدا من اساء ادبه و ضيّع حرمته يتعلق قلبه بسواه في حال سجوده»
(قسم بخدا زيانکار نشد کسي که بحقيقت سجود اتيان نمود اگر چه در تمام عمر يک مرتبه باشد و رستگار نشد کسي که در چنين حال با پروردگارش خلوت نمايد مانند کسي که خودش را فريب دهد و غافل و بيخبر باشد از آنچه خدا براي سجده کنندگان فراهم نموده از انس گرفتن با خدا در دنيا و راحتي در عقبي، و از رحمت حق هرگز دور نشود کسي که در سجود خود نيکو تقرب جويد و برحمت حق نزديک نشود و کسي که
1- جامع السعادات ص 604
جلد 1 - صفحه 207
در سجده جانب ادب را نگاه ندارد و حرمت آن را تباه کند و دلش را در حال سجده بغير خدا متوجه سازد و از پيغمبر خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده«1» که فرمود
«قال اللّه لاطلع علي قلب عبد فاعلم فيه حب‌ّ الاخلاص لطاعة وجهي و ابتغاء مرضاتي الا توليت تقويمه و سياسته و من اشتغل في صلوته بغيري فهو من المستهزئين بنفسه و مکتوب اسمه في ديوان الخاسرين»
(خدا فرموده که بقلب هر بنده نظر بيفکنم و در آن محبّت خلوص در طاعت خود را به‌بينم تقويم و تدبير امور او را عهده‌دار شوم و کسي که در نمازش بغير من مشغول باشد او از استهزاء کنندگان بخودش باشد و نام او در ديوان زيانکاران ثبت شود) و سجده بر شش قسم است: سجده نماز، سجده فراموش شده، سجده سهو، سجده تلاوت، سجده شکر، سجده تعظيم و هر کدام از اينها احکام و خصوصياتي دارد که در اينجا محل‌ّ ذکر آنها نيست و تنها بذکر حديثي در فضيلت سجده شکر اکتفاء مينمائيم در لآلي الاخبار از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«سجدة الشکر واجبة علي کل مسلم تتم بها صلوتک و ترضي بها ربّک و تعجب الملائکة منک و ان العبد اذا صلي ثم‌ّ سجد سجدة الشکر فتح الرب‌ّ الحجاب بين العبد و بين الملائکة فيقول يا ملائکتي انظروا الي عبدي ادّي فرضي و اتم‌ّ عهدي سجد لي شکرا علي ما انعمت به عليه، ملائکتي ما ذا له! فيقول الملائکة يا ربّنا رحمتک ثم‌ّ يقول الرب ثم ما ذا! فيقول الملائکة يا ربّنا جنتک فيقول الرب‌ّ ثم ما ذا! فيقول الملائکة يا ربّنا کفاية مهمّه فيقول الرب‌ّ تعالي ثم ما ذا! فلا يبقي شيئي من الخير الا قالته الملائکة فيقول اللّه تعالي ثم ما ذا! فتقول الملائکة يا رب‌ّ لا علم لنا فيقول تعالي لاشکرنّه کما شکرني و اقبل اليه بفضلي و اتمّه برحمتي»
(سجده شکر واجب است بر هر مسلماني، بواسطه سجده شکر نمازت تمام ميشود و پروردگارت راضي ميگردد
1- جامع السعادات ص 605
جلد 1 - صفحه 208
و ملائکه بشگفت ميآيند، و بنده وقتي که نماز گذارد و سپس سجده شکر بجاي آورد، پروردگار پرده که بين بنده و فرشتگان است برطرف ميکند و ميفرمايد اي فرشتگان من نظر کنيد به بنده من واجب مرا ادا کرده و عهد مرا تمام نموده و براي من سجده کرده بجهت شکر نمودن بر آنچه باو نعمت داده‌ام، اي فرشتگان من چه چيز باو عطا نمايم! ملائکه گويند پروردگار ما رحمتت را شامل او گردان، پروردگار فرمايد پس از آن چه چيز باو عطا کنم!
ملائکه گويند بهشت را، پروردگار تعالي فرمايد پس از آن چه چيز باو عطا فرمايم! ملائکه گويند مهمات او را کفايت فرماي باز پروردگار فرمايد ديگر چه باو بدهم! پس چيزي از خيرات باقي نماند جز اينکه ملائکه بگويند و خداوند فرمايد پس از آن چه باو عطا کنم، و بالاخره ملائکه گويند پروردگارا ما نميدانيم پس خداوند فرمايد از او تشکر کنم چنانچه شکر مرا بجاي آورد و با فضل خود باو توجه نمايم و برحمت خود آن را تمام کنم) امّا سجده تعظيم سجده‌ايست که بقصد امتثال امر الهي نسبت بکسي که مورد تکريم و تعظيم الهي است واقع شود مانند سجده ملائکه بآدم و سجده يعقوب و پسرانش بيوسف، چنانچه بيان آن بيابد انشاء اللّه تعالي و اينکه نوع سجده در شريعت اسلام منع شده ولي در شرايع سابقه ممکن است در موارد خاص‌ّ امر بآن شده باشد و امّا تقبيل اعتاب مقدّسه که در آداب زيارت وارد شده سجده نيست و جايز نيست پيشاني را بر عتبه گزاردن مگر بقصد شکر بجهت اينکه موفق باين فيض عظمي شده است
«4- جلوس»
جلوس و نشستن خود هم عبادت است اگر بقصد اطاعت امر باشد خصوصا
جلد 1 - صفحه 209
رو بقبله و با طهارت و با حال خضوع و خشوع و اشتغال بذکر و دعاء و تلاوت قرآن، و نشستن نزد عالم براي اخذ علم و يا در مجلس سوگواري و ذکر مناقب و فضائل ائمه طاهرين، و امثال اينها و نشستن در حال تشهد و سلام و بين دو سجده و بعد از سجده دوم در رکعت اول و سوم لازم است و مصلّي در حال تشهد و سلام که مي‌نشيند متوجه ميشود که آن نحوي که بايد مراعات روح و جسم نماز را بکند ننموده لذا از عملش نااميد ميشود و حالت خوف که مبادا عمل او مردود باشد و کليه اعمال او پذيرفته نشود بر وي عارض ميشود در چنين حال بيم و شرمندگي در زواياي قلبش تفحص ميکند به بيند آيا چيزي که نويد اميدي باو بدهد در وي پيدا ميشود، مفاد شهادتين که عبارت از ايمان (اقرار بتوحيد و نبوت) و مفاد صلوات و موالات مقربان حضرت احديت باشد او را اميدوار ميسازد امّا ايمان و فوائدي که بر آن مترتب است و بشاراتي که در اخبار براي مؤمن ذکر شده بسيار است و اينجانب در جلد سيم کلم الطيب«1» بسط مختصري در اينکه باره داده‌ام و چون نقل آنها در اينجا از وضع کتاب خارج است بآنجا مراجعه شود و امّا محبّت و موالات، در کتاب جامع السعادات صفحه 511 اخبار بسياري در اينکه باره نقل فرموده که از آن جمله حديثي است که از پيغمبر خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که باصحابش فرمود
«اي‌ّ عري الايمان اوثق فقال بعضهم الصلاة و الاخر الزکاة و بعض الصيام و بعض الحج و العمرة و بعض الجهاد فقال لکل ما قلتم فضل و ليس به و لکن اوثق عري الايمان الحب في اللّه و البغض في اللّه و توالي اولياء اللّه و التبري من اعداء اللّه»
(کدام يک از ريسمانهاي ايمان محکم‌تر است! بعضي گفتند نماز، بعضي ديگر گفتند زکاة، و بعضي روزه، و بعضي ديگر گفتند حج و عمره، و بعضي جهاد، حضرت فرمود براي همه اينها که گفتيد فضلي هست ولي محکمترين ريسمانهاي ايمان دوستي در راه خدا و دشمني در راه خدا و دوست داشتن دوستان خدا و بيزاري از دشمنان خداست)
1- صفحه 214- 220
جلد 1 - صفحه 210
و حديثي که از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که سؤال شد
«هل الحب و البغض من الايمان فقال هل الايمان الّا الحب‌ّ و البغض»
(آيا دوستي و دشمني از ايمان است! فرمود آيا ايمان جز دوستي و دشمني چيزي است) و درباره توسل و تمسک بمقربان درگاه احديت در کتاب معالم الزلفي از صفحه 147- 151 اخبار زيادي نقل کرده و اينجانب نيز در کلم الطيب مجلد سيم«1» بسطي در اينکه باره داده‌ام مراجعه شود «وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقُون‌َ» کلمه من براي تبعيض و ما موصوله است و دلالت دارد بر انفاق بعض از چيزهايي که بانسان روزي شده و انفاق ممدوح همين است نه انفاق جميع، زيرا حفظ نفس و حفظ عيال نيز واجب است و انفاق همه آنچه بانسان روزي شده موجب اتلاف نفس و تضييع عيال ميشود، و اينکه منافي با ايثار نيست چه آنکه ايثار هم انفاق جميع بحدي که موجب اتلاف نفس و تضييع عيال بشود نيست، و احتياج باين نيست که بگوئيم حکم ايثار در حق غير اهل بيت نسخ شده است چنانچه بعضي توهم کرده‌اند و رزق هم داراي معني عامي است و شامل همه آنچه خداوند به بنده عنايت فرموده و موجب قوام نفس و کمال لايق باوست ميشود چنانچه در دعا مي‌گويي
«اللهم ارزقني عقلا کاملا و لبّا راجحا و علما نافعا و مالا کثيرا و جاها عظيما و ولدا صالحا و ايمانا ثابتا و خير الدنيا و الاخرة و حيات طيّبة و شفاعة مقبولة و حج‌ّ بيتک و زيارة قبر نبيّک و الأئمة المعصومين و الدفن في جوارهم و الحشر معهم»
و احتياج بتفسير بعضي از مفسرين نيست که رزق اعطاء جاري مقابل حرمان است و يا اينکه
«الرزق ما يصح‌ّ الانتفاع به من المأکل و الملبس من غير منع»
و غير اينها و همچنين اختلاف ديگري که در اينکه باره است که آيا رزق اعم از حلال و حرام است
1- صفحه 237- 245
جلد 1 - صفحه 211
يا مختص بحلال است بي‌مورد است زيرا حرام نعمت محسوب نميشود بلکه بلاء و نقمت است اگر چه صاحبش نعمت توهم نمايد چنانچه رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در خطبه حجة الوداع فرمود
«الا ان‌ّ روح الامين نفث في روعي انّه لا تموت نفس حتي تستکمل رزقها فاتقوا اللّه و اجملوا في الطلب و لا يحملنّکم استبطاء شيئي من الرزق ان تطلبوه بشي‌ء من معصية اللّه فان‌ّ اللّه تعالي قسّم الرزق بين خلقه حلالا و لم يقسمها حراما فمن اتقي اللّه و صبر اتي رزقه من حلّه و من هتک حجاب اللّه عزّ و جل و اخذه من غير حلّه قص‌ّ به من رزقه الحلال و حوسب عليه»
(آگاه باشيد که روح الامين در قلب من الهام نمود که صاحب روحي نميرد جز اينکه روزيش کاملا باو برسد، پس خدا را نگاه داريد و در طلب روزي اجمال کنيد «از راه صحيح و نيکو تحصيل روزي نمائيد» و واندارد شما را دير رسيدن چيزي از روزي به اينکه از راه معصيت خدا طلب روزي نمائيد، زيرا که خداي متعال روزي را بطور حلال بين بنده‌گانش قسمت فرموده و روزي حرام بآنها قسمت نفرموده پس کسي که خدا را نگاه دارد «تقوي پيشه کند و صبر نمايد روزي او از طريق حلال ميرسد و کسي که پرده‌دري کند و از غير حلال روزي اخذ نمايد، قسمت حلال او چيده و بريده شود و مورد محاسبه و بازپرسي قرار گيرد) و دليل بر اعم‌ّ بودن روزي نسبت بجميع نعم خبريست که إبن بابويه و عيّاشي و صاحب مجمع البيان از حضرت صادق عليه السّلام در تفسير آيه مبارکه نقل کرده که فرمود
«ممّا علّمناهم يبثّون»
(از آنچه خدا بآنان تعليم نموده منتشر ميسازند) و إبن بابويه ره اينکه جمله را زياد نموده
«و ما علّمناهم من القرآن يتلون»
(از آنچه از قرآن فرا گرفته‌اند تلاوت ميکنند) و کلام در تفسير و بيان اينکه آيه در چند مقام واقع ميشود:
جلد 1 - صفحه 212
(مقام اول)
در فضيلت تحصيل مال حلال و مذمت حرام و اقسام حلال و حرام:
مال اگر وسيله سعادت آدمي بشود بسيار خوب است و آيات و اخبار در فضيلت و مدح آن بسيار است در قرآن مجيد از آن بخير تعبير فرموده کُتِب‌َ عَلَيکُم إِذا حَضَرَ أَحَدَکُم‌ُ المَوت‌ُ إِن تَرَک‌َ خَيراً الوَصِيَّةُ لِلوالِدَين‌ِ وَ الأَقرَبِين‌َ«1» (بر شما نوشته شد که هر گاه يکي از شما را مرگ فرا رسد اگر مالي بجا گذارده، درباره پدر و مادر و نزديکانش وصيّت نمايد) و در مقام امتنان بآن ميفرمايد‌بن‌‌به وَ يُمدِدکُم بِأَموال‌ٍ وَ بَنِين‌َ«2» (و شما را بمالها و اولاد کمک نمود) و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده«3» که فرمود
«نعم المال الصالح للرجل الصالح»
(چه خوب است مال شايسته براي مرد شايسته) و فوائد دنيوي مال عبارت است از خروج از ذلّت سؤال و حقارت و فقر و حفظ عزّت و شرافت و کثرت اخوان و اصدقاء و اعوان و حصول وقار و احترام بين مردم و غير اينها از فوائد ديگر و فوايد اخروي آن عبارت است از انفاق در عبادت مانند حج و زيارت و جهاد و صدقات واجبه و مستحبه و توسعه بر عيال و صرف در نشر علم و ترويج آن و هديه و ضيافت و اطعام و اکساء و بناء مساجد و مدارس و اصلاح طرق و بناء پل و حفر قنوات و تعمير مشاهد مشرفه و بعث مبلّغ باطراف و نشر کتب ديني و احسان بذراري رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و دستگيري فقراء و مستمندان و قضاء حوائج مؤمنين و غير اينها از عبادات مالي.
1- سوره بقره آيه 176
2- سوره نوح آيه 11
3- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 213
و مال اگر مانع سعادت آدمي شود بسيار بد و آيات و اخبار کثيره در مذمّت آن وارد شده است در قرآن کريم ميفرمايد يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا لا تُلهِکُم أَموالُکُم وَ لا أَولادُکُم عَن ذِکرِ اللّه‌ِ«1» (اي کساني که ايمان آورده‌ايد مالها و اولادتان شما را از ياد خدا باز ندارد) و باز ميفرمايد أَنَّما أَموالُکُم وَ أَولادُکُم فِتنَةٌ«2» (همانا مالها و اولاد شما وسيله امتحان و آزمايش شماست) و در جامع السعادات از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
«حب‌ّ المال و الشرف ينبت النفاق کما ينبت الماء البقل»
(دوست داشتن و علاقه بمال و جاه نفاق و دورويي را در آدمي ميروياند چنانچه آب سبزيجات را ميروياند) و در کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده«3»
«ما ذئبان ضاريان في غنم قد فارقها رعاؤها احدهما في اوّلها و الآخر في اخرها بافسد فيها من حب‌ّ المال و الشرف في دين المسلم»
(دو گرگ درنده در گله گوسفند بي‌شباني که يکي از آنها در اول آن گله و ديگري در آخر آن باشد فسادشان در آن گله بيشتر از فساد علاقه بمال و جاه در دين مرد مسلمان نيست) و نيز از امير مؤمنان روايت کرده که گفت رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود
«ان‌ّ الدينار و الدرهم اهلکا من کان قبلکم و هما مهلکاکم»
(درهم و دينار پيشينيان شما را هلاک کرد و اينکه دو هلاک کننده شما نيز هست) و مضارّ دنيوي مال عبارت است از تعب در تحصيل و حفظ و تفرقه خاطر و ناراحتي و عدم آسايش در زندگي و ايجاب خوف و حزن و هم‌ّ و غم‌ّ و زحمت دفع حسودان و کيد ستمکاران و کثرت حاجت بابناء دنيا و غير اينها و مضار اخروي آن سه چيز است:
1- سوره منافقون آيه 9
[.....]
2- سوره انفال آيه 38
3- کتاب الايمان و الکفر
جلد 1 - صفحه 214
1- موجب ارتکاب بسياري از معاصي ميشود که اگر مال نباشد قدرت بر آنها نخواهد داشت 2- موجب تنعّم در دنيا و اتراف و کبر و عجب و حسد و رياء و بسياري از صفات ذميمه و عادات زشت ميگردد 3- باعث غفلت و اعراض از ذکر خدا و مانع بسياري از اعمال صالحه و تحصيل در معارف الهيه و کمالات نفسانيه ميشود
(اقسام حلال)
مال حلال ممکن است بيکي از اقسام ذيل بدست انسان بيايد:
1- تملّک چيزهايي که مالک نداشته باشد از قبيل حيازت مباحات و احتطاب و استخراج معادن و اصطياد و غوّاصي و نحو اينها 2- تملّک بقهر و غلبه مانند اموال کفار حربي و غنائم دار الحرب 3- آنچه باو ميرسد بدون عوض يا برضاي مالک يا بحکم شرع مانند زکاة و خمس و صدقات مستحبه و هبه و هديه و وصيت و ميراث و نحو اينها بشرايط مقرره 4- باب معاوضات از قبيل بيع، صلح، اجاره، مهر، حق الوکالة، اجرت اعمال مباحه، صناعات، کتابت، مساقات، رهن و امثال اينها 5- زراعت و غرس اشجار و نحو اينها مطابق دستور شرع
(اقسام حرام)
مال حرام داراي اقسام بسيار است، مثل آنچه از راه ظلم و غصب و سرقت و غش‌ّ در معامله و ربا و منع حقوق واجبه و کسبهاي حرام و قمار و بيع آلات لهو و شراب و مجسّمه و ظروف طلا و نقره و کم فروشي و اجرت بر محرمات و غير اينها
جلد 1 - صفحه 215
و اخبار در مذمّت و عقوبت کسي که از راه حرام تحصيل مال کند و صرف نمايد بسيار است:
از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود«1»
«ان‌ّ للّه ملکا علي بيت المقدس ينادي کل ليلة من اکل حراما لم يقبل منه صرف و لا عدل»
(بدرستي که فرشته از جانب خدا بر بيت المقدس در هر شب ندا ميکند کسي که حرام بخورد هيچ عملي از او قبول نشود) و نيز از آن حضرت روايت کرده که فرمود«2»
«من لم يبال من اينکه اکتسب المال لم يبال اللّه من اينکه يدخله النار»
(کسي که باک نداشته باشد که از چه راهي مال تحصيل کند، خداوند هم باک ندارد که از چه راهي او را داخل در آتش کند) و نيز از آن حضرت روايت کرده«3» که فرمود
«کل لحم نبت من الحرام فالنار اولي به»
(هر گوشتي که از حرام روئيده شود آتش بآن سزاوارتر است) و غير اينها از اخبار ديگر که مضمون آنها اينست که اگر بآن مال حرام صله رحم کند يا در راه خدا صرف نمايد خداوند تمام آنها را جمع کند و با او داخل آتش نمايد و اگر مصرف نکند توشه جهنّمش باشد و اگر حج‌ّ کند نداي لا لبيک و لا سعديک بشنود و در نطفه و ذريه او اثر کند و عباداتش هباء منثورا گردد اگر چه بسيار باشد، و مال حرام نموّ ننمايد و اگر نموّ کند برکت ندارد و باعث قساوت قلب و تاريکي آن و غفلت و فراموشي ذکر حق ميشود
(مقام دوم در فضيلت سخاوت و مذمت بخل)
انفاق از ثمرات سخاوت است و سخاوت يکي از شريفترين اخلاق حميده است چنانچه عدمش که بخل است يکي از بزرگترين اخلاق ذميمه ميباشد و در بعض ادعيه اطلاق سخي بر خداوند شده چنانچه در دعاي جوشن کبير است
« يا ذا الجود و السّخاء»
و در مهج الدعوات از صحيفه نقل کرده
«سبحانه من توّاب ما اسخاه و سبحانه من سخي‌ّ الخ»
1- 2- 3- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 216
و از شيخ صدوق ره نقل شده که گفته است اطلاق سخي بر خداوند جايز نيست زيرا سخاوت بمعني لين است چنانچه گفته ميشود «ارض سخواء و سخاويّة» «و قرطاس سخاويّة» ولي اينکه سخن درست نيست زيرا چنانچه گذشت اسماء الهي توقيفي است و همين که از طريق شرع رسيد بايد اطلاق آن را حمل بر آثار نمود يعني سخاوت در خداوند عبارت از آثار آنست چنانچه حب‌ّ و بغض و غضب و سخط و رحم و نظائر اينکه صفات بمعني آثار آنهاست نه اينکه تأثير و انفعالي در ذات حق واقع شود و اخبار در فضيلت و فوائد و ثمرات سخاوت بسيار است از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده«1» که فرمود
«السخاء شجرة من شجر الجنة اغصانها متدلية علي الارض فمن اخذ منها غصنا قاده ذلک الغصن الي الجنّة»
(سخاوت درختي است از درختهاي بهشت که شاخه‌هاي آن روي زمين آويخته است هر که شاخه از آن را بگيرد او را بطرف بهشت کشاند) و نيز از آن حضرت روايت شد«2»
«الجنة دار الاسخياء»
(بهشت خانه سخاوت پيشگان است» و نيز فرمود«3»
شاب‌ّ سخي مراهق في الذنوب احب‌ّ الي اللّه من شيخ عابد بخيل»
(جوان سخي گناهکار محبوبتر است نزد خدا از پير عبادت کننده بخيل) و هم از آن حضرت روايت شده«4» که فرمود
«السخاء شجرة تنبت في الجنة فلا يلج الجنة الا سخي»
(سخاوت درختي است که در بهشت ميرويد پس داخل بهشت نشود مگر سخي) و نيز فرمود«5»
«السخاء من الايمان و الايمان في الجنة»
(سخاوت از شعب ايمان است و ايمان در بهشت است) و غير اينها از اخبار ديگر و آيات و اخبار در مذمت بخل نيز بسيار است، در قرآن کريم ميفرمايد إِن‌َّ اللّه‌َ لا يُحِب‌ُّ مَن کان‌َ مُختالًا فَخُوراً الَّذِين‌َ يَبخَلُون‌َ وَ يَأمُرُون‌َ النّاس‌َ بِالبُخل‌ِ«6» (بدرستي که
1- 2- 3- 4- 5- جامع السعادات
6- سوره نساء آيه 4
جلد 1 - صفحه 217
خدا دوست نميدارد هر متکبر بخود بالنده را که بخل ميکنند و مردم را نيز ببخل امر مينمايند) و نيز ميفرمايد وَ لا يَحسَبَن‌َّ الَّذِين‌َ يَبخَلُون‌َ بِما آتاهُم‌ُ اللّه‌ُ مِن فَضلِه‌ِ هُوَ خَيراً لَهُم بَل هُوَ شَرٌّ لَهُم سَيُطَوَّقُون‌َ ما بَخِلُوا بِه‌ِ يَوم‌َ القِيامَةِ«1» (و گمان نکنند کساني که بخل ميورزند نسبت بآنچه خدا از فضلش بآنان عطا فرموده براي آنان خوب باشد بلکه آن بخل ورزيدن بحال آنان بد است و زود باشد آنچه بخل نموده‌اند روز قيامت بگردن آنان طوق زده شود) و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده«2» که فرمود
«لا يدخل الجنة بخيل»
(هيچ بخيلي داخل بهشت نشود) و نيز فرمود«3»
«البخيل بعيد من اللّه بعيد من النّاس بعيد من الجنة»
(بخيل از خدا و مردم و بهشت دور است) و نيز فرمود«4»
«ادوي الداء البخل»
(بدترين دردها بخل است) و نيز فرمود«5»
«البخل شجرة تنبت في النار و لا يلج النار الّا بخيل»
(بخل درختي است که در جهنم روئيده ميشود و داخل جهنم نميشود مگر بخيل) و غير اينها از اخبار ديگر و سخاوت حد وسط بين اسراف و تبذير «طرف افراط آن» و بخل «طرف تفريط آن» است و اعلي مرتبه سخاوت ايثار است که از صفات بارزه مقرّبان درگاه احديت ميباشد چنانچه درباره اهل بيت رسالت ميفرمايد وَ يُطعِمُون‌َ الطَّعام‌َ عَلي حُبِّه‌ِ مِسکِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً«6» و نيز ميفرمايد وَ يُؤثِرُون‌َ عَلي أَنفُسِهِم وَ لَو کان‌َ بِهِم خَصاصَةٌ«7» و در روايت است«8» که از حضرت صادق عليه السّلام سؤال شد چه صدقه افضل است!
1- سوره آل عمران آيه 176
2- 3- 4- 5- جامع السعادات
6- سوره الدهر آيه 8
7- سوره الحشر آيه 9
8- جامع السعادات ص 268
جلد 1 - صفحه 218
فرمود
«جهد المقل‌ّ»
بذل از روي مجاهده آدم قليل المال و اعلي مرتبه بخل شح‌ّ است و از حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده«1» که فرمود
«الشح‌ّ و الايمان لا يجتمعان في قلب واحد»
(بخل و ايمان در يک‌دل جمع نشود) و نيز فرمود«2»
«ثلث مهلکات شح‌ّ مطاع و هوي متّبع و اعجاب المرء بنفسه»
(سه خصلت هلاک کننده است بخيلي که اطاعت شود، و هواي نفسي که پيروي گردد و خودپسندي شحيح بخيل بمال مردم است يا بخيل حريص است يا مصرّ بر بخالت است و آنچه از مجموع اخبار استفاده ميشود سخاوت موجب عاقبت بخيري است و بسا کافر و فاسق سخي موفق بتوبه ميشود و بخل موجب سوء عاقبت است لکن بنحو اقتضاء نه علّت تامه.
(مقام سوم)
انفاق از موضوعاتي است که محکوم باحکام خمسه يعني واجب، مستحب‌ّ، مباح، مکروه، حرام ميباشد و از براي هر کدام مصاديق بسيار است
«انفاق واجب»
انفاقات واجبه بسيار است که ذيلا بقسمتي از آنها اشاره مينمائيم:
1- زکاة: زکاة از ضروريات دين اسلام است و آيات قرآني بر وجوب آن صريح است و اغلب جاهايي که ذکر نماز فرموده زکاة را بآن مقرون نموده و تارک آن را مشرک و کافر خوانده وَ وَيل‌ٌ لِلمُشرِکِين‌َ الَّذِين‌َ لا يُؤتُون‌َ الزَّکاةَ وَ هُم بِالآخِرَةِ هُم کافِرُون‌َ«3» (پس واي بر مشرکان آن کساني که زکاة نميدهند و ايشان بآخرت کافرند) و اخبار نيز در اينکه مورد بسيار است و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده«4»
1- 2- جامع السعادات ص 263
3- سوره فصلت آيه 6
4- وافي از کافي، تهذيب، فقيه
جلد 1 - صفحه 219
که فرمود
«من منع قيراطا من الزکاة ليس بمؤمن و لا مسلم و هو قوله تعالي رب‌ّ ارجعون لعلّي اعمل صالحا فيما ترکت»
(هر کس قيراطي از زکاة را ندهد نه مؤمن است و نه مسلمان و قول خداي تعالي «پروردگارا مرا بر گردان شايد در آنچه واگذارده‌ام عمل نيکو بجاي آورم» درباره مانع زکاة است که سؤال بازگشت ميکند و از کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود«1»
«من منع قيراطا من الزکاة فليمت ان شاء يهوديا او نصرانيا»
(هر که قيراطي از زکاة را ندهد پس بايد يهودي يا نصراني بميرد) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده«2» که فرمود
«ما ضاع مال في برّ و لا بحر الّا بترک الزکاة»
(هيچ مالي در خشگي و دريا ضايع نميشود مگر بواسطه منع زکاة) و از حضرت صادق عليه السّلام نيز روايت شده«3» که فرمود
«اسخي النّاس من ادّي زکاة ماله»
(سخي‌ترين مردم کسي است که زکاة مالش را ادا کند و غير اينها از اخبار کثيره که نقلش در اينجا موجب تطويل است و تنها بذکر چند نکته اکتفاء ميکنيم
(نکته اول)
سرّ زکاة ازاله صفت خبيثه بخل و تحصيل صفت حميده سخاوت و شکر نعمت مال و برطرف کردن محبّت غير خدا از قلب است، و سزاوار است در اداء آن تعجيل شود زيرا تأخير آن موجب جلوگيري شيطان از اداء آن ميشود الشَّيطان‌ُ يَعِدُکُم‌ُ الفَقرَ«4» و بايد قبل از سؤال فقير داده شود زيرا بعد از سؤال ثمن وجه اوست، و منّت و اذيت نسبت بفقير روا ندارد لا تُبطِلُوا صَدَقاتِکُم بِالمَن‌ِّ وَ الأَذي«5» و آشکارا دادن افضل است مگر اينکه خوف ريا يا ذلّت و خجلت فقير در آن باشد
1- وافي
[.....]
2- 3- جامع السعادات ص 270
4- سوره بقره آيه 271
5- سوره بقره آيه 266
جلد 1 - صفحه 220
که در اينصورت حتي از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده که اسم زکاة هم نبرد که ذلّت مؤمن است، و نسبت بفقير فروتني کند و عطاء خود را کوچک و ناچيز شمارد و باشخاص صاحب فضل و صلاح از اهل علم و ورع و تقوي دهد و باندازه بدهد که فقير غني شود و بهترين اموال و پاکيزه‌ترين آنها را بفقير دهد که خداوند ميفرمايد لَن تَنالُوا البِرَّ حَتّي تُنفِقُوا مِمّا تُحِبُّون‌َ«1» و نيز ميفرمايد و أَنفِقُوا مِن طَيِّبات‌ِ ما کَسَبتُم«2» و دست فقير را ببوسد که بدست خدا ميرسد أَ لَم يَعلَمُوا أَن‌َّ اللّه‌َ هُوَ يَقبَل‌ُ التَّوبَةَ عَن عِبادِه‌ِ وَ يَأخُذُ الصَّدَقات‌ِ«3» و ارحام و خويشاوندان و همسايگان را مقدّم بدارد.
(نکته دوم)
فقير هم بايد اينکه موهبت را از خداوند بداند و شکر معطي را بجاي آورد و اظهار محبّت و امتنان نسبت باو نمايد و در امور غير مشروعه يا غير موارد حاجت صرف نکند و ترک سؤال نمايد و از مواضع شبهه يا حرام اجتناب کند و زائد بر مقدار حاجت نگيرد و اگر نيازمندتر از خود در نظر دارد باو محول نمايد
«نکته سوم»
در خبر از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده«4» که فرمود
«علي کل جزء من اجزائک زکاة واجبة للّه عزّ و جل‌ّ بل علي کل منبت شعرک بل علي کل لحظة فزکاة العين النظر بالعبر و الغض‌ّ عن الشهوات و ما يضاهيها و زکاة الاذن استماع العلم و الحکمة و القرآن و فوائد الدين من الموعظة و النصيحة و ما فيه نجاتک و بالاعراض عمّا هو ضدّه من الکذب و الغيبة و اشباههما و زکاة اللسان النصح للمسلمين و التيقّظ للغافلين و کثرة التسبيح و الذکر و غيره و زکاة اليدين البذل و السخاء
1- سوره آل عمران آيه 68
2- سوره بقره آيه 269
3- سوره توبه آيه 105
4- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 221
الله‌‌بما انعم اللّه عليک و تحريکهما بکتابة العلوم و منافع ينتفع بها المسلمون في طاعة اللّه تعالي و القبض عن الشرور و زکاة الرجل السعي في حقوق اللّه من زيارة الصالحين و مجالس الذکر و اصلاح النّاس وصلة الرحم و الجهاد و ما فيه اصلاح قلبک و سلامة دينک»}
(براي هر جزئي از بدن تو براي خداي عزّ و جل زکاة واجبي است بلکه براي هر محل روئيدن موي تو بلکه براي هر چشم بهم زدن تو، پس زکاة چشم نظر کردن بعبرتها و چشم‌پوشي نمودن از شهوات و مانند آن است، و زکاة گوش شنيدن و گوش دادن بعلم و حکمت و قرآن و فوائد دين از موعظه و اندرز و آنچه در آن نجات تو است و اعراض نمودن از آنچه ضدّ اينهاست از دروغ و غيبت شنيدن و مانند اينها، و زکاة زبان خيرخواهي براي مسلمانان و بيدار نمودن غافلان و زياد گفتن تسبيح و ذکر و غير اينهاست، و زکاة دستها بذل و بخشش نمودن از آنچه خدا بتو نعمت داده و حرکت آنها براي نوشتن علوم و منافعي که مسلمانان بآن منتفع شوند در راه اطاعت و امتثال امر حق، و گرفتن آنها و خودداري نمودن از بديهاست، و زکاة پا رفتن در راه ايفاء حقوق الهي است از قبيل زيارت مردان شايسته و رفتن بمجالس ذکر و اصلاح بين مردم و صله رحم و جهاد و آنچه در آن اصلاح قلب و سلامت دين تو است)
«2- خمس»
در قرآن مجيد ميفرمايد وَ اعلَمُوا أَنَّما غَنِمتُم مِن شَي‌ءٍ فَأَن‌َّ لِلّه‌ِ خُمُسَه‌ُ وَ لِلرَّسُول‌ِ وَ لِذِي القُربي وَ اليَتامي وَ المَساکِين‌ِ وَ ابن‌ِ السَّبِيل‌ِ إِن کُنتُم آمَنتُم بِاللّه‌ِ وَ ما أَنزَلنا عَلي عَبدِنا يَوم‌َ الفُرقان‌ِ يَوم‌َ التَقَي الجَمعان‌ِ وَ اللّه‌ُ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ«1» (بدانيد آنچه استفاده بريد از هر چيزي پس محققا پنج يک آن براي خدا و رسول و ذوي القربي اهل بيت پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و يتيمان و مسکينان و در غربت وامانده‌گان «از بني هاشم» است اگر شما بخدا ايمان آورده‌ايد در روز جدايي حق از باطل، روزي که دو گروه با هم
1- سوره انفال آيه 41
جلد 1 - صفحه 222
برخورد نمودند و بدرستي که خداوند بر هر چيزي تواناست) و مراد از غنيمت در آيه مطلق استفاده است نه خصوص غنيمت دار الحرب چنانچه عامّه توهم کرده‌اند و لذا در اخبار ائمه و فتاوي اصحاب هفت چيز مورد خمس قرار داده شده:
1- معادن که عبارت از همه ذخائر زيرزميني است مانند فلزات، جواهرات، نفت، کبريت، نمک، گچ، آهک و امثال اينها در صورتي که بحد نصاب برسد و نصابش 20 دينار است که قيمت 15 مثقال طلا باشد 2- غوص يعني آنچه از ته دريا اخذ شود مانند لؤلؤ، مرجان و نحو اينها و نصابش يک دينار است که قيمت 18 نخود طلا باشد 3- زميني که اهل ذمّه (يهود، نصاري، مجوس) از اهل اسلام بخرند و نصاب ندارد 4- گنج و آنچه زيرزمين پنهان کرده باشند و نصابش 20 دينار است 5- غنايم دار الحرب با شرايط مقرّره آن 6- مال مختلط بحرام يعني مالي که در خارج باشد و بحرام مخلوط شده و نه مقدارش را بداند و نه صاحبانش را 7- ارباح مکاسب يعني هر نوع استفاده که انسان از طريق کسب و زراعت و تجارت و اجاره و امثال اينها بدست بياورد بعد از وضع مئونة و مورد مصرف خمس خدا و رسول و ائمه هدي ميباشند که اينکه سه قسمت امروز حق‌ّ امام عصر است و بنام سهم امام ناميده ميشود و بايد بوسيله مجتهد جامع- الشرائط بمصرف برسد، و ديگر ايتام و مساکين و إبن سبيل از سادات و ذراري پيغمبرند که اينکه سه قسمت نيز بنام سهم سادات خوانده ميشود و بايد بآنان داده شود و در اهميت خمس همين بس که خداوند در آيه مزبور اداء آن را تعليق بر ايمان نموده که مشعر بعليّت است يعني هر که ايمان دارد خمس ميدهد و هر که خمس
جلد 1 - صفحه 223
ندهد ايمان ندارد و اخبار در مذمّت تارک آن و مثوبت ادا کننده آن بسيار است:
از امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده«1» که فرمود
«هلک النّاس في بطونهم و فروجهم لانّهم لا يؤدّون الينا حقّنا»
(مردم بواسطه شکمها و عورتهاي خود هلاک شدند براي اينکه حق‌ّ ما را نداده‌اند) و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده«2» که فرمود
«حقّت شفاعتي لمن اعان ذرّيّتي بيده و لسانه و ماله»
(سزاوار و ثابت است شفاعت من براي کسي که ذريّه مرا بدست و زبان و مالش کمک نمايد) و نيز از آن حضرت روايت شده«3» که فرمود
«اربعة انا شفيع لهم يوم القيمة و لو جاءوا بذنوب اهل الدنيا، المکرم لذرّيّتي و القاضي لهم حوائجهم و الساعي لهم عند اضطرارهم و المحب‌ّ لهم بقلبه و لسانه»
(چهار طايفه‌اند که من شفيع آنان هستم اگر چه بگناه اهل دنيا بيايند، کسي که ذريّه مرا اکرام کند و کسي که حاجتهاي آنان را برآورد، و کسي که در موقع اضطرار و بيچارگي آنان چاره سازي و سعي کننده در انجام حاجت آنان باشد، و کسي که بدل و زبان آنان را دوست دارد) و نيز از آن حضرت روايت شده«4» که فرمود
«من صنع الي احد من اهل بيتي يدا کافيته يوم القيمة»
(کسي که احساني درباره يکي از اهل بيت من انجام دهد روز قيامت او را پاداش دهم) و از حضرت صادق عليه السّلام حديث مبسوطي در مکالمه حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در روز قيامت با مردم روايت شده«5» که از جمله فقراتش اينست
«بلي من اوي احدا من اهل بيتي او برّهم او کساهم من عري او اشبع جائعهم فليقم حتي اکافيه»
(آري کسي که جاي داد يکي از اهل بيت مرا يا بآنان احسان کرده يا پوشاند آنان را از برهنگي يا گرسنه آنان را سير کرده پس بايستد تا من او را پاداش دهم) و غير اينها از اخبار ديگر
1- 2- 3- 4- 5- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 224
«3- انفاق باهل و عيال»
لازم است در انفاق بعيال امور زير مراعات شود:
1- از ممرّ حلال باشد زيرا اگر از راه حرام باشد هم معصيت است و هم ذمّه او مشغول ميشود بزوجه دائمه خود و هم مسئول عيالات خود فرداي قيامت است 2- اقتصاد و ميانه‌روي کند و از اسراف (ولخرجي) و اقتار (تنک‌گيري) بپرهيزد، در قرآن کريم در توصيف بنده‌گان خود ميفرمايد الَّذِين‌َ إِذا أَنفَقُوا لَم يُسرِفُوا وَ لَم يَقتُرُوا وَ کان‌َ بَين‌َ ذلِک‌َ قَواماً«1» (کساني که هر گاه انفاق کنند اسراف و اقتار نکنند و ميانه اينکه دو صفت قيام نمايند) 3- از موارد شبهه اجتناب کند، 4- از روي قصد قربت انفاق کند تا مورد مثوبت واقع شود، 5- بر عيال خود توسعه دهد، 6- طعامي که اراده ندارد براي آنها تهيه کند توصيف نکند، 7- بعضي را بطعامي اختصاص ندهد و از ديگران مضايقه کند مگر اينکه بواسطه مريضي يا ضعيفي باشد، 8- خودش با آنها هم خوراک شود، 9- از براي آنان در هنگام ورود هديّه و ارمغان بياورد، 10- موافق شئونشان با آنان رفتار کند و اخبار در فضيلت و ثواب آن بسيار است که ببعضي از آنها اشاره ميشود:
از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
«الکادّ في نفقة عياله کالمجاهد في سبيل اللّه
«2» (کسي که در نفقه عيالش زحمت و رنج کشد مانند جهاد کننده در راه خداست) و نيز از آن حضرت روايت شده که فرمود
3» «خيرکم خير لاهله»«
(بهترين شما کسي است که نسبت باهل و عيالش بهتر رفتار کند) و روايت شده که روزي پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بر امير المؤمنين عليه السّلام وارد شدند ديدند علي عليه السّلام عدس پاک ميکند و حضرت زهرا (ع) نزديک آش طبخ ميکند،
1- سوره فرقان آيه 67
2، 3- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 225
رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بامير المؤمنين عليه السّلام فرمودند«1»
«اسمع منّي يا ابا الحسن و ما اقول الا ما امرني ربّي ما من رجل يعين امرأته في بيتها الّا کان له بکل شعرة علي بدنه عبادة سنة صيام نهارها و قيام ليلها و اعطاه اللّه من الثواب مثل ما اعطاه الصابرين داود النبي و يعقوب و عيسي عليهم السلام، يا علي من کان في خدمة العيال في البيت و لم يأنف کتب اللّه اسمه في ديوان الشهداء و کتب له بکل يوم و ليلة ثواب الف شهيد و کتب له بکل قدم ثواب حجّة و عمرة و اعطاه اللّه بکل عرق في جسده مدينة في الجنة، يا علي ساعة في خدمة البيت خير من عبادة الف سنة و الف حج‌ّ و الف عمرة و خير من عتق الف رقبة و الف غزوة و الف مريض عاده و الف جمعة و الف جنازة و الف جائع يشبعه و الف عار يکسوه و الف فرس يوجّهه في سبيل اللّه و خير له من ان يقرأ التوراة و الانجيل و الزبور و الفرقان و من الف اسير اسر فاعتقها و خير له من الف بدنة يعطي للمساکين و لا يخرج من الدنيا حتي يري مکانه من الجنة، يا علي خدمة العيال کفارة الکبائر و يطفي غضب الرب و مهور حور العين و يزيد في الحسنات و الدرجات، يا علي لا يخدم العيال الّا صديق او شهيد او رجل يريد اللّه تعالي به خير الدنيا و الاخرة»
( يا ابا الحسن گوش ده و فراگير از من و نميگويم مگر آنچه پروردگارم بمن امر فرموده، نيست مردي که زنش را در خانه کمک کند جز اينکه ميباشد براي او بهر مويي که بر بدن اوست عبادت يک سال که روزهاي آن روزه بگيرد و شبهاي آن قائم باشد و خداوند ميدهد باو از ثواب باندازه آنچه بصبر کنندگان که داود پيغمبر و يعقوب و عيسي عليهم السلام باشند داده است، يا علي کسي که در خانه‌اش در خدمت عيالش باشد بدون کراهت و از روي ميل، خداوند اسم او را در ديوان شهداء بنويسد و براي هر شب و روزي ثواب هزار شهيد براي او بنويسد و براي هر قدمي ثواب يک حج و يک عمره ثبت کند و خداوند بهر رگي که در بدن اوست شهري در بهشت باو عطا کند، يا علي ساعتي در خدمت خانه بهتر است از عبادت يک سال و هزار حج و
1- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 226
هزار عمرة و بهتر است از آزاد کردن هزار بنده و از هزار جهاد در راه خدا و هزار مريض که عيادت کند و هزار نماز جمعة و هزار جنازة که تشييع کند و هزار گرسنه که سير نمايد و هزار برهنه که بپوشاند و هزار اسب که در راه خدا روانه کند و بهتر است از اينکه تورات و انجيل و زبور و قرآن را بخواند و از هزار اسير که اسير شده سپس آزاد کند و بهتر است از هزار قرباني که بمساکين دهد و از دنيا بيرون نرود تا اينکه جايش را در بهشت به بيند، يا علي خدمت عيال کفاره گناهان بزرگ است و آتش غضب پروردگار را خاموش ميکند و مهر حور العين ميباشد و حسنات و درجات را زياد ميکند، يا علي عيالش را خدمت نميکند مگر صديق يا شهيد يا مردي که خداوند خير دنيا و آخرت را براي او خواسته باشد) و غير اينها از اخبار ديگر.
(تتميم)
پوشيده نماند که انفاقات واجبه بسيار است و شايد بالغ بر چهل مورد ميشود که بقيّه آنها را بنحو فهرست تذکر ميدهيم و تفصيل هر يک در محل خود بيان خواهد شد انشاء اللّه تعالي:
انفاق براي حفظ نفس محترمه يا جهت مداواي مريض بدون دواء يا براي رفع عطش و گرسنگي و گرما و سرما يا غرق يا حرق سوختن، و يا هدم خراب شدن خانه يا عمارتي بر سر مسلماني که قادر بر رفع آن نباشد و يا رفع ظلم ظالم يا سبع و درنده از مسلمان و امثال اينها، و انفاق براي دفع اعداء دين از کفار و مشرکين و غير اينها و براي جهاد و دفاع و حفظ بيضه اسلام و نشر احکام و بقاء علم و علماء و کتب علميه و تبليغ باطراف و اکناف، و حج‌ّ واجب و کفارات و نذور و عهود و قسم و انفاذ وصايا و اوقاف و غرامات و ديات و ديون و ردّ مظالم و ودايع و حفظ عرض و حفظ مال واجب الحفظ و غير اينها از موارد ديگر.
جلد 1 - صفحه 227
(انفاقات مستحبه)
انفاقات مستحبه بسيار است که از آن جمله است صدقه، هديه، قرض، ضيافت اطعام، افطار صائم، اشباع جائع اکساء عاري، قضاء حوائج مؤمنين، دفع شدائد، صله رحم، احسان باهل ايمان، احسان باهل علم، احسان بسادات و جيران و ارباب حاجات، اصلاح طرق، زيارت رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه طاهرين، مراعات ايتام و ارامل، آزاد کردن بنده‌ها، حق معلوم بسائل و محروم، حق حصاد، اعطاء ماعون و غير اينها از وجوه بريّه و خيرات اموات و صدقات جاريه و صنايع معروفه که در ثواب و فضيلت هر يک اخبار بسيار وارد شده و در آيات قرآن نيز اکثر آنها ذکر شده و حکم عقل و و جدان هم بر فضيلت و حسن آنها قائم است و ما ببعضي از آنها اشاره ميکنيم:
(صدقه)
اخبار در فضيلت صدقه بسيار است از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده«1» که فرمود
«انّها تطفي غضب الرب کما يطفي الماء النار و ان اللّه عز و جل ياخذ بيمينه فيربّيها کما يربّي احدکم فصيله حتي يبلغ التمرة مثل احد و ما احسن عبد الصدقة الا احسن اللّه الخلافة علي ترکته و کل‌ّ امرء في ظل‌ّ صدقته حتي يقضي بين النّاس و ارض القيمة نار ما خلا ظل‌ّ المؤمن و ان اللّه يدفع بالصدقة الداء و الدبيلة و الحرق و الغرق و الهدم و الجنون حتي عدّ سبعين بابا من الشر و صدقة السر تطفي غضب الرب»
(بدرستي که صدقه آتش غضب پروردگار را خاموش ميکند چنانچه آب آتش را خاموش ميکند و خداوند بدست خود ميگيرد و تربيت ميکند چنانچه يکي از شما بچه شتر خود را تربيت ميکند تا اينکه يک دانه خرما مانند کوه احد ميشود و هيچ بنده به نيکويي صدقه ندهد جز اينکه خداوند در ترکه او به نيکويي خلافت کند و
1- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 228
هر مردي در روز قيامت در سايه صدقه‌اش ميباشد تا وقتي که بين مردم حکم شود، و زمين قيامت آتش است جز سايه مؤمن، و بدرستي که خدا بواسطه صدقه دفع ميکند درد و دمل و سوختن و غرق و خرابي (زير آوار رفتن) و ديوانه شدن، و تا هفتاد باب از شرور و بلاها را شمرد، و صدقه در پنهان آتش غضب پروردگار را خاموش ميکند) و بعد از سؤال سائل دادن صدقه بسيار تاکيد شده چنانچه از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده«1» که فرمود
«اعط السائل و لو علي ظهر فرس و لا تقطعوا علي السائل مسئلته فلو لا ان المساکين يکذبون ما افلح من ردّهم»
(سائل را عطا کنيد اگر چه بر پشت اسب باشد و سؤال سائل را قطع و رد نکنيد، که اگر نه اينکه بود که مساکين دروغ ميگويند رستگار نميشد کسي که آنها را ردّ کند) و از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده«2» که فرمود
«البرّ و الصدقة ينفيان الفقر و يزيدان في العمر و يدفعان عن صاحبهما سبعين ميتة سوء»
(احسان و صدقه فقر را برطرف ميکند و عمر را زياد مينمايد و از صاحبشان هفتاد نوع مرگ بد را دفع ميکنند) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
3» «داووا مرضاکم بالصدقة و ادفعوا البلاء بالدعاء و استنزلوا الرزق بالصدقة فانّها تفک من بين لحي سبعمائة شيطان و ليس شيئي اثقل علي الشيطان من الصدقة علي المؤمن و هي تقع في يد الرب‌ّ قبل ان يقع في يد العبد و الصّدقة باليد تقي ميتة السوء و سبعين نوعا من البلاء»«
(بيماران خود را بوسيله صدقه مداوا کنيد و بلاء را بواسطه دعا برطرف کنيد و بواسطه صدقه طلب نزول رزق نمائيد بدرستي که صدقه از ميان چانه هفتصد شيطان ردّ ميشود و چيزي بر شيطان سنگينتر از صدقه دادن بر مؤمن نيست، و صدقه پيش از اينکه در دست بنده واقع شود در دست خدا واقع ميشود، و صدقه بدست خود انسان را از مرگ بد و هفتاد نوع از بلاء حفظ ميکند)
1- 2- 3- جامع السعادات
[.....]
جلد 1 - صفحه 229
و مستحب‌ّ است که مريض بدست خود صدقه دهد و از فقير طلب دعا کند، و نيز وارد شده که اول صبح صدقه دهيد چنانچه از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده«1»
«باکروا بالصدقه فان البلاء لا يتخطّاها»
(صبح کنيد بصدقه دادن بدرستي که بلاء از صدقه تعدي نميکند) و همچنين تاکيد شده بصدقه دادن در سرّ و پنهان چنانچه دأب ائمه عليهم السلام بوده و از جمله صدقات صدقه بآب است چنانچه از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده«2» که فرمود
«من سقي في موضع يوجد فيه الماء کمن اعتق رقبة و في موضع لا يوجد کان کمن احيي النفس و من احي نفسا فکانّما احيي النّاس جميعا)
کسي که آب دهد در موضعي که آب يافت ميشود مانند کسي است که بنديي را آزاد کرده و در موضعي که آب يافت نشود مانند کسي است که نفسي را زنده کرده باشد و کسي که نفسي را زنده کند مانند کسي است که همه مردم را زنده کند) و از حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود«3»
«من سقي مؤمنا من ظماء سقاه اللّه من الرحيق المختوم»
(هر کس مؤمني را از تشنگي سيراب کند خداوند او را از شراب مهر شده بهشتي سيراب کند) و نيز از آن حضرت روايت شده«4»
«من سقي مؤمنا شربة من ماء من حيث يقدر علي الماء اعطاه اللّه بکل شربة سبعين الف حسنة و ان سقاه من حيث لا يقدر علي الماء فکانّما اعتق عشر رقبات من ولد اسماعيل»
(کسي که مؤمني را شربتي از آب دهد جايي که توانايي بر آب داشته باشد خداوند در عوض هر شربتي هفتاد هزار حسنه باو عطا کند و اگر او را سير آب کند در جايي که قدرت بر تحصيل آب ندارد پس مانند کسي است که ده بنده از اولاد اسمعيل را آزاد کرده باشد)
1- 2- جامع السعادات
3- 4- لالي الاخبار
جلد 1 - صفحه 230
(هديه)
از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود«1»
تحابّوا تهادّوا فانّها تذهب بالضغائن»
(با يکديگر محبت کنيد و براي يکديگر هديه بفرستيد زيرا که هديه کينه‌ها را برطرف ميکند) و از امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده«2» که فرمود
«لئن اهدي لاخي المسلم هدية احب‌ّ الي‌ّ من ان اتصدّق بمثلها»
(هر آينه اگر هديه بفرستم براي برادر مسلمانم محبوبتر است نزد من از اينکه باندازه آن هديه صدقه دهم) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود«3»
«من تکرمة الرجل لاخيه المسلم ان يقبل تحفته و يتحفّه بما عنده و لا يکلّف له شيئا»
(از احترام مرد نسبت ببرادر مسلمانش اينست که هديه او را بپذيرد و هديه دهد او را بآنچه نزد وي ميباشد و بزحمت نيندازد خود را براي او)
(ضيافت)
از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده«4» که فرمود
«لا خير فيمن لا يضيف»
(خيري نيست در کسي که ضيافت نکند) و نيز فرمود«5»
«الضيف اذا جاء فنزل بالقوم جاء برزقه معه من السماء فإذا أکل غفر اللّه لهم بنزوله»
(مهمان هر گاه بيايد و بر قومي وارد شود رزقش با او از آسمان ميآيد و هر گاه غذا خورد خداوند گناه آن قوم را ميآمرزد بسبب آمدن او) و نيز فرمود«6»
«ما من ضيف حل‌ّ بقوم الّا و رزقه في حجره»
(مهماني بر قومي وارد نميشود جز اينکه رزق او در کنار اوست) و نيز فرمود«7»
«من کان يؤمن باللّه و اليوم الاخر فليکرم ضيفه»
(کسي که ايمان بخداوند و روز قيامت دارد ميهمانش را گرامي دارد)
1- 2- 3- 4- 5- 6- 7- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 231
و در حديث ديگر فرمود«1»
«الضيف ينزل برزقه و يرتحل بذنوب اهل البيت»
(مهمان با رزقش فرود ميآيد و با گناهان اهل خانه کوچ ميکند) و نيز فرمود«2»
«کل بيت لا يدخل فيه الضيف لا يدخله الملائکة»
(هر خانه که در آن مهمان داخل نشود ملائکه داخل نشوند) و نيز فرمود«3»
الضيف دليل الجنّة»
(مهمان راهنماي بهشت است) و از امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده که فرمود«4»
«ما من مؤمن يحب الضيف الّا و يقوم من قبره و وجهه کالقمر ليلة البدر الي ان قال و لا سبيل له الّا ان دخل الجنة»
(هيچ مؤمني مهمان را دوست ندارد جز اينکه از قبرش بپا خيزد در حالتي که صورت او مانند ماه شب چهارده باشد، تا اينکه ميفرمايد و چاره نيست جز اينکه داخل بهشت شود) و نيز فرمود«5»
«ما من مؤمن يسمع بهمس الضيف و فرح بذلک الّا غفرت له خطاياه و ان کانت مطبقة بين السماء و الارض»
(هيچ مؤمني نيست که صداي پاي مهمان را بشنود و خوشحال شود جز اينکه گناهان او آمرزيده شود اگر چه بين آسمان و زمين مطبق باشد) و غير اينها از اخبار ديگر و سزاوار است در ضيافت امور ذيل مراعات شود:
1- از روي قصد قربت و اقتداء بسنّت رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و استماله قلوب و ادخال سرور در قلوب مؤمنين باشد 2- بقصد ريا و مفاخرت و مباهات نکند 3- فقراء و اهل تقوي و اهل علم را مقدّم بدارد 4- اقارب و خويشان و همسايگان را مهمل نگذارد 5- در احضار طعام تعجيل کند که در خبر وارد شده
«العجلة من الشيطان الا في خمسة اشياء فانها من سنّة رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم اطعام الضيف و تجهيز الميّت و تزويج البکر و قضاء الدين و التوبة من الذنب»
«6» (شتاب و عجله از شيطان است
1- 2- 3- 4- 5- 6- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 232
مگر در پنج چيز که از سنّت رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است، طعام دادن مهمان، و تجهيز ميّت و تزويج باکره و اداء دين و توبه کردن از گناه) 6- بمقدار کفايت غذا باشد که کمتر از مقدار کفايت، نقص در مروت و بيشترش تضييع است 7- با صورت باز و کلام نيکو اکرام از مهمان کند و از وي استقبال و مشايعت نمايد و در بهترين مکان او را جاي دهد 8- کار و خدمت باو ارجاع نکند و سزاوار است براي مهمان که امور زير را رعايت کند:
1- دعوت را اجابت کند اگر چه راه دور و ضيافت مختصر باشد 2- بين فقير و غني در دعوت فرق نگذارد 3- صوم روزه مستحبي مانع از اجابت نباشد بلکه اگر دعوت کننده و ميزبان را مطلع نکند ثواب يک سال روزه برايش نوشته شود 4- اجابتش براي شهوت شکم نباشد بلکه براي اکرام مؤمن و قرب بسوي حق باشد 5- مجالس مذمومه و محرّمه نرود از قبيل مجالسي که ستمکاران و نابکاران تشکيل ميدهند و مجلسي که در محل غصبي يا طعام شبهه‌ناک در آن باشد يا آلات لهو و لعب در آن نواخته شود يا هزل و بيهوده گويي و امثال اينها باشد بلکه مجلسي که براي فخريه و مباهات تشکيل شود 6- صدر مجلس و مقابل درب زنها ننشيند بلکه هر کجا صاحب منزل معين کند بنشيند 7- نظر بآوردن طعام نکند 8- نه زود برود و نه صاحب منزل را منتظر گذارد بلکه بوقت برود
جلد 1 - صفحه 233
(اطعام مؤمن)
از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده«1» که فرمود «در جواب سؤال از حج مبرور
اطعام الطعام و طيب الکلام»
(که اطعام طعام و کلام خوب حج مبرور است) و نيز فرمود«2»
«من اطعم ثلاث نفر من المسلمين اطعمه اللّه من ثلاث جنان في ملکوت السموات و الارض الفردوس و جنّه عدن و طوبي شجره تخرج في جنّة عدن غرسها ربّنا بيده»
(کسي که سه نفر از مسلمانان را طعام دهد خداوند او را از سه بهشت که در ملکوت آسمان و زمين است طعام دهد بهشت فردوس و بهشت عدن و طوبي درختي است در بهشت عدن که پروردگار ما بدست خود کاشته است) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده«3» که فرمود
«من اشبع مؤمنا وجبت له الجنّة»
(کسي که سير کند مؤمني را بهشت براي او واجب شود) و غير اينها از اخبار ديگر
«اکساء عاري» (پوشاندن برهنه)
از حضرت باقر عليه السّلام حديث مفصّلي روايت شده«4» که در آن حديث ثواب پوشاندن برهنه را برابر با هفتاد حج شمرده، و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده«5»
«من کسا اخاه کسوة شتاء أو صيف کان حقّا علي اللّه ان يکسوه من ثياب الجنّة و ان يهوّن عليه سکرات الموت و ان يوسع عليه في قبره و ان يلقي الملائکة اذا خرج من قبره بالبشري و هو قول اللّه عزّ و جل في کتابه و تتلقاهم الملائکة الايه»
(کسي که برادر ديني خود را بلباس زمستاني يا تابستاني بپوشاند سزاوار است بر خدا که او را از لباسهاي بهشتي بپوشاند و اينکه سکرات و سختيهاي مرگ را بر وي آسان کند و اينکه قبر او را وسيع گرداند و ملائکه را ملاقات کند وقتي که از قبر
1- 2- 3- 4- 5- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 234
خارج ميشود در حالي که او را بشارت دهند و همين است قول خداي عز و جل در کتابش «تَتَلَقّاهُم‌ُ المَلائِکَةُ تا آخر آيه»
(قرض)
از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده«1» که فرمود
«من اقرض رجلا قرضا الي ميسرة کان ماله في زکاة و کان هو في صلوة مع الملائکة حتي يقبضه»
(کسي که بمردي قرض دهد تا وقتي که توانايي بر اداء آن دارد مال او در زکاة است و خودش در نماز با فرشتگان است تا وقتي که بگيرد يعني تا موقعي که ميگيرد ثواب زکاة و نماز با فرشتگان دارد) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده«2» که فرمود
«ما من مؤمن اقرض مؤمنا يلتمس به وجه اللّه الّا حسب اللّه له اجره بحساب الصّدقة حتّي يرجع ماله اليه»
(کسي که بمؤمني قرض دهد و رضاي خدا را اراده کند ثواب صدقه براي او حساب شود تا مالش باو برگردد) و در جامع السعادات گفته هر آني براي او ثواب صدقه نوشته شود زيرا هر آني ميتواند مطالبه کند و چون مطالبه نکند مثل اينست که دو مرتبه باو قرض داده و نيز از آن حضرت روايت شده«3»
«لا تمانعوا قرض الخمير و الخبز و اقتباس النار فانه يجلب الرزق علي اهل البيت مع ما فيه من مکارم الاخلاق»
(منع نکنيد قرض دادن خمير مايه و نان و آتش گيرانه «گوگرد و نظائر آن» را زيرا که قرض رزق را بطرف اهل خانه ميکشاند بعلاوه از مکارم اخلاقي که در آنست) و در خبر ديگر منع از قرض خمير و خبز را مورث فقر دانسته«4» و بايد متوجه بود که در قرض دادن ربا داخل نشود که از گناهان کبيره است و آيات و اخبار در مذمت آن بسيار است در قرآن کريم ميفرمايد الَّذِين‌َ يَأکُلُون‌َ الرِّبا لا يَقُومُون‌َ إِلّا کَما يَقُوم‌ُ الَّذِي
1- 2- 3- 4- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 235
يَتَخَبَّطُه‌ُ الشَّيطان‌ُ مِن‌َ المَس‌ِّ«1» (کساني که ربا ميخورند در قيامت قيام نميکنند مگر مانند کسي که شيطان او را مس‌ّ کرده باشد (جن زده باشد) و نيز ميفرمايد يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ وَ ذَرُوا ما بَقِي‌َ مِن‌َ الرِّبا إِن کُنتُم مُؤمِنِين‌َ فَإِن لَم تَفعَلُوا فَأذَنُوا بِحَرب‌ٍ مِن‌َ اللّه‌ِ وَ رَسُولِه‌ِ«2» (اي کساني که ايمان آورده‌ايد رها کنيد آنچه از ربا نزد ديگران باقيمانده اگر ايمان داريد پس اگر ترک نکرديد بدانيد که در جنگ با خدا و رسول او هستيد) و در خبر از حضرت رسول است که فرمود«3»
«رايت في جهنّم قوم بطونهم کالبيوت الواسعة العظيمة سقطوا في طريق اهل جهنم يمرّ عليهم آل فرعون و يضعون ارجلهم علي بطونهم و يمضون فسئلت جبرئيل عنهم فقال هؤلاء الّذين يأکلون الربوا»
(ديدم در جهنم گروهي را که شکمهايي مانند اطاقهاي گشاده و بزرگ داشتند و در راه جهنم افتاده بودند و آل فرعون بر آنها ميگذشتند و پاهايشان را بر شکمهاي آنان ميگذاردند و ميرفتند از جبرئيل پرسيدم اينها کيستند! گفت کساني که ربا ميخورند) و نيز از آن حضرت روايت شده«4» که فرمود
«يملأ بطونهم من الحيّات و يرقق جلدهم بحيث يشاهد الناظرون»
(شکمهاي ربا خواران را از مارها پر ميکنند و پوست آنان نازک ميشود بطوري که نظر کنندگان مشاهده مينمايند) و نيز بامير المؤمنين عليه السّلام فرموده«5»
« يا علي درهم ربوا اعظم من سبعين زنية کلها بذات محرم في بيت اللّه الحرام»
(درهمي از ربا گناه آن بزرگتر است از هفتاد زنا که همه آنها با محارم خود در خانه کعبه باشد) و نيز فرمود«6»
«شرّ المکاسب الربوا»
(بدترين کسبها ربا است) و نيز فرمود«7»
«اخبث المکاسب کسب الربوا»
(پليدترين کسبها کسب ربا است) و در خبر از رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم«8» روايت شده که آن حضرت لعن نمود خورنده
1- سوره بقره آيه 276
2- سوره بقره آيه 278- 279
3- 4- 5- 6- 7- 8- سفينه
جلد 1 - صفحه 236
ربا و خوراننده و نويسنده و دو شاهد آن را و کسي که ربا را حلال بداند مرتدّ است چنانچه در خبر است که از حضرت صادق عليه السّلام سؤال شد از کسي که ربا ميخورد و ميگويد ما آن را لبأ (آغوز) ميناميم حضرت فرمود اگر بروي تمکن يابم گردن او را بزنم،«1» و ربا بر دو قسم است رباي قرضي به اينکه چيزي قرض دهد و شرط زياده کند چه زياده عينيه باشد مثل اينکه صد ريال ميدهد که يک ريال اضافه بگيرد، يا زياده وصفيه باشد مثل اينکه پول ردي‌ء (بد) ميدهد که پول جيّد (خوب) بگيرد، و يا زياده فعليه باشد مانند اينکه قرض باو بدهد بشرط اينکه کاري براي وي انجام دهد و فقهاء وجوهي براي تخلص از ربا ذکر کرده‌اند که احسن آنها در نظر اينست که زيادتي را بعنوان صلح يا هبة بدهد و شرط کند که فلان مقدار بوي قرض دهد تا مدّت معلوم که قرض شرط صلح باشد و رباي معاملي که دو چيز از يک جنس که مکيل و موزون است مبادله کند و يکي را زيادتر بگيرد و طريق تخلص از آن اينست که در معامله بکند يکي را بفروشد و ديگري را بخرد و يا در هر يک از طرفين جنس ديگري ضميمه کند يا در طرف نقيصه.
«حق‌ّ معلوم»
در قرآن مجيد ميفرمايد فِي أَموالِهِم حَق‌ٌّ مَعلُوم‌ٌ لِلسّائِل‌ِ وَ المَحرُوم‌ِ«2» (در مالهاي ايشان حق معيني براي سؤال کننده و محروم از سؤال است)، و مراد از حق‌ّ معلوم اينست که هر کسي بقدر وسعش با خود قرار دهد که همه روزه يا در هر هفته يا هر ماه يا هر سال مقداري از مال بفقراء و ارحام و غير اينها بدهد
1- سفينة
2- سوره الذاريات آيه 19
جلد 1 - صفحه 237
«حق‌ّ حصاد»
در قرآن کريم ميفرمايد کُلُوا مِن ثَمَرِه‌ِ إِذا أَثمَرَ وَ آتُوا حَقَّه‌ُ يَوم‌َ حَصادِه‌ِ«1» (بخوريد از ميوه اينکه درختان هر گاه ميوه دهد و بدهيد حق آن را در روز حصاد و چيدن و درو کردن آن) و حق حصاد اينست که در موقع حصاد مشت مشت از گندم و دانه‌هاي ديگر بفقراء و مساکين که حاضرند داده شود چنانچه در کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده و غير اينها از وجوه انفاق که جامع همه آنها لفظ انفاق و معروف و برّ است و در آيات بسيار و اخبار زياد براي هر يک فضائلي ذکر شده که در محل‌ّ خود ذکر خواهيم نمود «و اما انفاق مباح و مکروه و حرام» چون از مورد آيه خارج، و مصاديق آن واضح است از آن صرف نظر ميکنيم
«انفاق غير مالي»
انفاق غير مالي نيز داراي اقسام بسيار است و در اخبار در تفسير آيه چهار چيز ذکر شده:
1- انفاق علم چنانچه در اکثر کتب تفسير شيعه مانند مجمع البيان و عيّاشي و آلاء الرحمن و صافي و جواهر الثمين و تفسير حاج شيخ محمّد حسين نجفي و غير اينها از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده‌اند که فرمود «و ممّا علّمناهم يبثّون» (يعني از آنچه آنان را تعليم کرده‌ايم نشر دهند) و اخبار در فضيلت بذل علم بسيار است در کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«قرئت في کتاب علي‌ّ عليه السّلام ان‌ّ اللّه تعالي لم يأخذ علي الجهال عهدا حتي اخذ علي العلماء عهدا ببذل العلم للجهال لان‌ّ العلم کان قبل الجهل»
1- سوره انعام آيه 142
جلد 1 - صفحه 238
(در کتاب علي عليه السّلام خواندم که خداوند تعالي از جاهل عهد و پيمان نگرفته که طلب علم کند تا اينکه از عالم پيمان گرفته که بر جاهلان بذل علم نمايد زيرا علم بيش از جهل است) و نيز در کافي از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده که فرمود»
(زکاة العلم ان تعلّمه عباد اللّه»
(زکاة علم اينست که ببندگان خدا تعليم کني) و نيز از کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود
«کان المسيح يقول ان‌ّ التارک لا شفاء المجروح من جرحه شريک لجارحه لا محالة و ذلک ان‌ّ الجارح اراد فساد المجروح و التارک لا شفائه لم يشأ صلاحه فاذا لم يشأ صلاحه فقد شاء فساده اضطرارا فکذلک لا تحدثوا بالحکمة غير اهلها فتجهلوا و لا تمنعوها اهلها فتأثموا فليکن احدکم بمنزلة الطبيب المداوي ان رأي موضعا لدوائه و الّا امسک»
(مسيح ميگفت کسي که شفا دادن مجروح را ترک کند شريک جراحت زننده است زيرا جراحت زننده قصدش فساد مجروح است و تارک شفاء نيز قصدش خوب شدن مجروح نيست پس او نيز قصدش فساد مجروح خواهد بود همچنين است مسئله تعليم پس علم و حکمت را براي غير اهلش مگوييد که در اينصورت جهالت نموده‌ايد و از اهلش منع نکنيد که در اينکه صورت گناه کرده‌ايد و بايد شما مانند طبيب مداوا کننده باشيد هر جا موضع مداوا ديد مداوا ميکند و هر جا نديد امساک ميورزد) و در حديث مفصّلي که از حضرت رضا عليه السّلام از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در فضيلت علم وارد شده ميفرمايد
«تعليمه من لا يعلمه صدقة و بذله لاهله قربة»
«1» و بيان اينکه حديث بيايد انشاء اللّه تعالي و از حديث معروفي که از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده
«من سن سنة حسنة کان له اجرها و اجر من عمل بها الي يوم القيمة»
استفاده ميشود که معلم شريک متعلم است در ثواب تعليماتي که متعلّمين پس از او بديگران ميدهند تا دامنه قيامت و همچنين در عبادات آنها که در اثر تعليم وي انجام داده‌اند، بلکه استفاده که از
1- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 239
کتب اهل علم ميشود همين حکم را دارد، از امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده«1» که فرمود
«اذا مات المؤمن و ترک ورقة واحدة عليها علم تکون تلک الورقة سترا بينه و بين النار و اعطاه اللّه بکل حرف عليها مدينة اوسع من الدنيا سبع مرّات»
(هر گاه مؤمني بميرد و ورقي از او باقي ماند که بر او علمي باشد اينکه و رق حجاب بين او و آتش باشد و خداوند بهر حرفي شهري در بهشت باو عطا کند که هفت برابر دنيا باشد) و در آداب مفيد و مستفيد «معلّم و متعلّم» وظائفي بيان شده که عمده آنها صحيح کردن نيت از جهت قربت و خلوص، و از روي اشفاق و محبّت و ملايمت و بدون غلظت و درشتي تعليم نمودن، و غرض، ارشاد و هدايت بودن و خالي از اغراض فاسده مانند حب‌ّ جاه و رياست و طمع و شهرت و امثال اينها بودن، و بمقدار فهم متعلم بيان نمودن و باهلش تعليم نمودن و از آنچه نميداند خودداري کردن و بمقدار دانايي اکتفاء نمودن و شبهه و اشکالي که از عهده جوابش برنمآيد عنوان نکردن و هر گاه خطايي نمود و متنبّه شد تذکر دادن و غير اينها از آداب ديگر 2- تلاوت: چنانچه إبن بابويه ره و قمي از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده‌اند که فرمود
«و ما علّمناهم من القرآن يتلون»
يعني آنچه از قرآن بآنها تعليم داده‌ايم تلاوت کنند و بيان آن در مقدّمه اينکه کتاب گذشت 3- انفاق قوي و ابدان: چنانچه از تفسير قمي و جواهر الثمين در ذيل آيه نقل شده، و ممکن است دو معني داشته باشد يکي اينکه قواي خود را در طاعت و بنده‌گي خدا صرف کند و ديگر آنکه قواي خود را صرف قضاء حوائج مؤمنين نمايد که عبادت بسيار بزرگي است و اخبار در فضيلت آن بسيار است از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده«2» که فرمود
«من قضا حاجة لاخيه فکانّما
1- 2- جامع السعادات
[.....]
جلد 1 - صفحه 240
الله‌خدم اللّه عمره»}
(کسي که حاجتي از برادر ديني خود برآورد گويا تمام عمرش خدمت خدا را نموده) و از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده«1» که فرمود
«من مشي في حاجة اخيه المسلم اظلّه اللّه تعالي بخمسة و سبعين الف ملک و لم يرفع قدما الّا کتب اللّه له حسنة و حطّ عنه بها سيئة و يرفع له بها درجة فاذا فرغ من حاجته کتب اللّه له اجر حاج و معتمر»
(هر که راه رود براي انجام حاجت برادر مسلمانش خداوند تعالي به هفتاد و پنج هزار ملک او را سايه اندازد و قدمي برندارد مگر اينکه خداوند حسنه براي او بنويسد و سيئه از او محو کند و درجه براي او بالا برد، پس هر گاه از حاجت او فارغ شود خداوند ثواب و اجر حج کننده و عمره بجا آورنده براي او بنويسد) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده«2» که فرمود
«من قضي لاخيه المؤمن حاجة قضي اللّه له يوم القيمة مائة الف حاجة اوّلها الجنّة و من ذلک ان يدخل قراباته و معاريفه و اخوانه الجنّة بعد ان لا يکونوا نصّابا)
هر که حاجت برادر مؤمنش برآورد خداوند صد هزار حاجت او را در قيامت برآورد که اول آنها بهشت است و از آن جمله اينست که خويشان و آشنايان و برادرانش را داخل بهشت ميکند بشرط اينکه ناصبي نباشند) و غير اينها از اخبار ديگر 4- انفاق جاه: چنانچه اينکه معني نيز از تفسير قمي و جواهر الثمين نقل شده و مراد از جاه منزلت داشتن در قلوب است که بايد از وجهه و منزلت خود براي ارشاد و هدايت و امر معروف و نهي از منکر و انجام دادن حوائج برادران ديني و رفع گرفتاريهاي آنان استفاده نمايد و تحصيل جاه اگر براي اينکه منظور باشد بسيار نيکو و ممدوح است و اگر براي حب‌ّ جاه و زورگويي و آزار زيردستان باشد از بدترين اخلاق زشت بشمار ميرود و سر همه خطاها ميباشد.
1- 2- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 241
و مخفي نماند که اينکه انفاقات غير مالي که در اخبار در ذيل تفسير آيه وارد شده بيان مصاديق آن است و آيه عام‌ّ است و شامل انفاق هر نعمتي که قابل انفاق باشد ميشود.