تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ «8»
شأن نزول: جماعتى از منافقان و اتباع آنان با هم قرار دادند که به زبان اظهار ايمان کنند و در دل به اعتقاد باطل خود باشند، تا از دست مسلمانان رهائى يابند و مانند آنان نزد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مقرب شوند و از اسرار مسلمانان خبردار شده کفار را خبردار کنند. پس به اتفاق خدمت حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آمده اظهار ايمان نمودند، حق تعالى آيه شريفه را نازل فرمود:
وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ: و بعضى از مردمان کسانى هستند که مى‌گويند به زبان، آمَنَّا بِاللَّهِ: ايمان آورديم به خداى يگانه، وَ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ: و به روز باز پسين که قيامت مى‌باشد. چون اقرار آنها زبانى بود، نه از روى تصديق قلبى؛ لذا خداى تعالى نفى ايمان آنها را فرمود که: وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ: و حال آنکه نيستند ايشان گرويدگان و تصديق کنندگان.
تبصره: نسبت قلب به زبان دوازده قسم مى‌شود. زيرا احوال قلب چهار است: اول- اعتقادى است مطابق واقع، و آن علم است. دوم- اعتقادى است مطابق بدون دليل، و اين اعتقاد مقلد است. سوم- اعتقادى است غير مطابق، و آن جهل است. چهارم- خلو قلب از يکى از اين احوال. و احوال زبان سه قسم است: اول- اقرار. دوم- انکار. سوم- سکوت. پس حاصل ترکيب به ضرب اين دو با هم دوازده قسم مى‌شود، دو قسم آن
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 65
صحيح و ده قسم ديگر جزء نفاق است.
در کتاب کافى- از حضرت صادق عليه السلام مروى است که فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: ثلث من کنّ فيه کان منافقا و ان صام و صلّى و زعم انّه مسلم: من اذا ائتمن خان و إذا حدّث کذب و اذا وعد اخلف «1». يعنى: سه صفت در هر که باشد، منافق است و اگرچه روزه بدارد و نماز بخواند و گمان کند که مسلمان است.
اول: کسى که هرگاه امينش کنى خيانت کند، و اين دو قسم را شامل است: يکى خيانت در امانت خلقى و ديگرى خيانت در امانت خالقى که قرآن و احکام خدا و رسول باشد.
دوم: کسى که هرگاه سخن گويد، دروغ گويد: اين هم دو قسم باشد:
يکى دروغ به خلق و ديگر به خالق و نسبت به دين که گويد: الاسلام دينى و القرآن کتابى و در عمل مخالفت اسلام و قرآن نمايد که کذب عملى باشد.
سوم- کسى که هرگاه وعده کند خلاف نمايد، که شامل شود وعده‌اى که با خدا نمايد مانند توبه، و وعده با مردم که خلاف کند.
تتمه: علامات منافق: صفاتى براى مؤمن و منافق ذکر نموده‌اند:
1- مؤمن مأيوس است از همه کس به غير از خدا، و منافق اميدوار به همه کس به غير از خدا.
2- مؤمن عمل مى‌کند و مى‌گريد، و منافق گناه مى‌کند و مى‌خندد.
3- مؤمن امر و نهى کند به سياست شرعيه و منافق امر و نهى کند به رياست نفسيه.
4- مؤمن مال را سپر دين کند، و منافق دين را سپر مال کند.
5- مؤمن طلب کند مستحق را تا بدهد و منافق تعلل نمايد تا چيزى ندهد.
«1» اصول کافى، جلد 2، صفحه 290، حديث 8 (کتاب الايمان و الکفر، باب فى اصول الکفر)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 66
6- مؤمن زلّتى که نمايد استغفار کند، و منافق قاصد هر گناه و اصرار نمايد.
7- مؤمن افعال حسنه را بجا آورد بى‌گفتن، و منافق همه را گويد بدون به جا آوردن.
8- سعى مؤمن در نجات خود و غير باشد، و جهد منافق در هلاک خود و غير باشد.
9- مؤمن هر چه کند نگويد، و منافق نکرده باز گويد.