تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ ما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَ ما يَشْعُرُونَ «9»
يُخادِعُونَ اللَّهَ: مکر مى‌کنند خدا را به حسب صورت و گمان باطل خود که اظهار ايمان کنند و مخفى نمايند کفر را، وَ الَّذِينَ آمَنُوا: و مکر و خدعه نمايند با اهل ايمان که گويند ما به خدا و پيغمبر ايمان آورده‌ايم، لکن حيله و مکر مى‌کردند به اقوال خود به مؤمنان که ما ايمان آورديم و به افعال خود که در مسجد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به نماز حاضر مى‌شدند تا خود را در انظار مردم مؤمن نشان دهند. حق تعالى در باره آنها فرمايد: وَ ما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ: و فريب ندهند حقيقتا به اين رويّه مگر نفس خودشان را؛ زيرا نتيجه و بال خدعه آنها که عذاب عظيم و عقاب اليم است، به خودشان برگردد نه بر غير. وَ ما يَشْعُرُونَ: و ادراک نمى‌کنند که نتيجه و خاتمه جزاى اين عمل به خود آنها عائد شود و فرط غفلت و زيادتى ملعنت، مانع حواس آنها گرديده که ادراک نمى‌کنند. اين کار گذشته از مسئوليت، خلاف وظيفه انسانيت است.
در تفسير برهان و عياشى از حضرت صادق عليه السلام از پدر بزرگوارش سؤال شد: در چه چيز است نجات فرداى قيامت؟ فرمود: نجات در اينست که خدعه نکنيد خدا را، پس جزاى خدعه به شما برگردد؛ زيرا هر که
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 67
خدعه نمايد با خدا، منخلع سازد از او ايمان را، در اين حال نفس او را فريب دهد، اگر تعقل کند دريابد آن را. عرض کردند: چگونه خدعه نمايد با خدا؟ فرمود: عمل کند به آنچه خداوند عز و جل امر فرموده، پس قصدش به آن، غير خدا باشد. پس انديشه نمائيد خدا را و بپرهيزيد از ريا؛ زيرا شرک به خدا باشد. به درستى که ريا کننده خوانده شود روز قيامت به چهار اسم: يا کافر، يا فاجر، يا غادر، يا خاسر، حبط گرديد عمل تو، و باطل شد اجر تو، نجاتى نيست براى تو، پس بخواه اجر خود را از کسى که عمل براى او نمودى «1».
تبصره: علماء اخلاق فرموده‌اند: هر موجودى در عالم خلقتش خاصه‌اى دارد و خاصه انسانى نفس ناطقه است براى ستايش و پرستش خالق خود.
پس اگر آن ادراک را در محل خود صرف ننمود، از وصف انسانيت خارج و داخل در مرتبه بهيميت شود. چنانچه تدارک نکرد، يعنى نفس را عودت نداد به معارف حقه و طاعت الهيه، کم کم تنزل نموده تا به مرتبه نبات و جماد و در زمره «ما يشعرون» محسوب خواهد شد. و علاج آن ممکن است به درک فضائل و ترک رذائل که در اين باب کتابهاى اخلاق مدون گرديده.