تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَ عَلى سَمْعِهِمْ وَ عَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ «7»
خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَ عَلى سَمْعِهِمْ: مهر نهاد خداى تعالى بر قلبها و گوشهاى ايشان، وَ عَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ: و بر چشمهاى ايشان پوششى به سبب سوء اختيار آنان. يعنى: چون فائده قلب که آن ادراک حق است، و ثمره سامعه که آن شنيدن آيات است، و نتيجه باصره که ديدن معجزات است بر آنها مترتب نمى‌شود؛ پس گويا اين هرسه عضو از ايشان مسلوب است. اين کلام تعليل است به جهت حکم سابق که آن اخبار به ايمان نياوردن ايشان است. وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ: و براى ايشان است عذابى بزرگ در دنيا به کشتن و اسير شدن و در آخرت به مخلد بودن در آتش جهنم.
تنبيه: اين مطلب در محل خود ثابت شده که حق تعالى منزه است از فعل قبيح و مبرّا از نقص و عيب؛ پس اسناد ختم و طبع و غشاوه به خدا بر سبيل مجاز باشد، به جهت مبالغه و تأکيد. بنابراين معنى آيه مأوّل باشد به يکى از وجوه مذکوره:
اول آنکه: اعراض از حق چون متمکن و راسخ شده در قلوب کفار به سبب فرط عناد و انکار، پس گويا چنين حالت از صفات خلقى و طبعى ايشان است که مجبورند بر آن.
دوم آنکه: مراد به ختم، تمثيل حال قلوب ايشان است به قلوب بهائم؛ چنانچه قلوب آنها خالى از فهم و ادراک است همچنين قلوب اين کفار. يا
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 63
آنکه قلوب کفار اگر مختوم مى‌بود، پس بايد حيوان باشند؛ زيرا قلوب حيوانات مختوم مى‌باشد نه انسان، و اين کفار انسانند لکن قلب آنها از بى‌فهمى و بى‌ادراکى مانند قلوب مختومه بهائم باشد.
سوم آنکه: مراد ختم است در آخرت، يعنى حق تعالى ايشان را در نشأه آخرت کور و کر و بى‌عقل خواهد کرد چنانچه در آيه ديگر فرموده:
وَ نَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَ بُکْماً وَ صُمًّا «1». بنابراين اخبار به ماضى به جهت تحقيق و تيقن وقوع آن است.
تفسير اثنا عشرى ج1 63
ختمت عليک بان لا تعلم، يعنى: شهادت دادم به اينکه تو نمى‌دانى. پس معنى آيه چنين شود که حق تعالى شهادت داد بر اينکه قلوب کفار تفکر نکند در امر حق، و گوشها و چشمهاى آنها نمى‌شنود و نمى‌بيند حق را تا قبول کنند آن را.
پنجم آنکه: اين کلام حکايت است از قول کفار که بر سبيل استهزاء و تهکم مى‌گفتند قلوبنا فى اکنّة قلبهاى ما در غلاف و پوشش است. وَ فِي آذانِنا وَقْرٌ وَ مِنْ بَيْنِنا وَ بَيْنِکَ حِجابٌ «2» يعنى: در گوشهاى ما سنگينى است از شنيدن، و ميان ما و تو پرده‌اى است از ديدن.
ششم آنکه: حق تعالى نشانه‌اى قرار دهد بر قلب و گوش و چشم کفار به نشانه‌اى که ملائکه بشناسند و به سبب آن آنها را دشمن دانند. چه در آثار آمده: هرگاه کافرى در کفر به مرتبه‌اى رسيد که حق تعالى مى‌داند که ايمان نخواهند آورد، در دل آنها نقطه سياهى ظاهر کند تا ملائکه به سبب آن عالم شوند و او را مذمت و لعنت کنند؛ همچنانکه در دل مؤمن نقطه سفيدى ظاهر فرمايد، تا ملائکه عالم شوند به ايمان او و براى او استغفار نمايند.
«1» سوره اسراء، آيه 97.
«2» سوره فصلت، آيه 5.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 64
نکته: آيه شريفه نسبت ختم را به قلوب و سمع فرموده، لکن ابصار را غشاوه ذکر فرموده براى آنکه چون قلب و سمع مشترکند در ادراک از جميع جهات؛ پس مانع آنها را ختم فرموده، به جهت آنکه ختم مانع است از جميع جهات. اما ادراک ابصار مختص است به مقابله و لذا مانع ادراک آن را غشاوه ذکر نموده که منع کند بصر را از ديدن.