اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ مِن‌َ النّاس‌ِ مَن يَقُول‌ُ آمَنّا بِاللّه‌ِ وَ بِاليَوم‌ِ الآخِرِ وَ ما هُم بِمُؤمِنِين‌َ «8»
(و بعضي از مردم کساني هستند که ميگويند بخدا و روز آخرت ايمان آورديم و حال آنکه ايشان گرويده‌گان نيستند) اينکه آيه بضميمه آيات بعد که مجموعا سيزده آيه ميشود در صفات منافقين و نکوهش آنان است و تفسير آن را در ذيل چند جمله بيان ميکنيم:
جمله اولي در معني نفاق و اقسام آن
نفاق بمعني دو رويي و مخالف بودن ظاهر با باطن است و براي آن اقسامي است:
قسم اول
نفاق در عقيده است به اينکه در باطن کافر و مشرک و طبيعي و منحرف باشد ولي در ظاهر اظهار اسلام و ايمان کند و يا جزو فرق باطله و اهل بدعت و ضلالت باشد ولي اظهار تشيّع نمايد، و اينکه نوع از نفاق اعظم و اشدّ و اقبح اقسام کفر است زيرا علاوه بر کفر باطني، شامل مکر و حيله و خدعه نسبت بمسلمانان نيز ميباشد و آنچه از مصائب و بدبختيها که دامنگير مسلمانان شده از قبل اينگونه افراد بوده است و از اينجهت خداوند در قرآن سخت‌ترين عذاب و درکات دوزخ را براي آنان مقرر داشته و فرموده إِن‌َّ المُنافِقِين‌َ فِي الدَّرک‌ِ الأَسفَل‌ِ مِن‌َ النّارِ«1».
و اشکال به اينکه منافق اگر باطنش قبيح است ولي ظاهرش حسن است بخلاف کافر که باطن و ظاهرش قبيح ميباشد دفع ميشود به اينکه ظاهر فريبنده علاوه بر اينکه حسني ندارد بدتر از ظاهري است که قبح آن آشکارا باشد زيرا آن ظاهر دامي پنهان است ولي اينکه، باطنش از ظاهر نمايان است.
و اما بر کسي که باطنا مسلمان و مؤمن باشد ولي در ظاهر اظهار کفر کند
1- سوره نساء آيه 144
جلد 1 - صفحه 304
منافق اطلاق نميشود بلکه چنين اظهاري ممکن است از روي تقيّه باشد و علاوه بر اينکه چيزي بر او نيست بسا واجب ميشود و امّا اگر از روي جحود باشد کفر جحودي خواهد بود.
قسم دوم
نفاق در اخلاق است يعني باطنا متخلّق باخلاق حميده نباشد ولي در ظاهر چنين نمايش دهد که داراي اخلاق حميده است مثل اينکه در باطن زهد و خوف از خدا و محبّت خدا و سخاوت و توکل و خشوع و امثال اينکه صفات را ندارد ولي در ظاهر خود را زاهد و خائف و محب‌ّ خدا و سخي و متوکل و خاشع و نظائر اينها نشان ميدهد.
ولي اگر در باطن داراي اخلاق رذيله باشد ولي در ظاهر ترتيب اثر بر آنها ندهد، اينکه نفاق نميباشد بلکه طريقه معالجه اخلاق رذيله همين است و اگر باين قصد باشد بسيار ممدوح و پسنديده بلکه لازم است.
قسم سوم
نفاق در اعمال است يعني خلوت او با ملأ او و پنهان او با آشکاراي او و غيبت او با حضور او متفاوت باشد و در ظاهر خود را اعبد و اتقي ناس معرّفي کند ولي در حقيقت چنين نباشد، و اينکه نيز غير از اخفاء معصيت است زيرا اشاعه و اظهار معصيت خود گناه است.
و دليل بر اينکه نفاق شامل جميع اينکه اقسام است اخباري است که از رسول خدا (ص) و ائمه اطهار (ع) در تعريف نفاق و منافق وارد شده از امام چهارم زين العابدين عليه السّلام روايت شده که فرمود
1» «ان‌ّ المنافق ينهي و لا ينتهي و يأمر بما لا يأتي و اذا قام الي الصلاة اعترض و اذا رکع ربض يمسي و همّه العشاء و هو مفطر و يصبح و همّه النوم و لم يسهر ان حدثک کذبک و ان ائتمنه
جلد 1 - صفحه 305
خانک و ان غبت اغتابک و ان وعدک اخلفک«
(بدرستي که منافق نهي ميکند و نهي نمي‌پذيرد و امر ميکند بآنچه خود انجام نميدهد و وقتي بنماز مي‌ايستد التفات و توجّهش بغير خداست و هنگامي که برکوع ميرود چون چهارپايان فرود ميشود يعني از رکوع چيزي درک نميکند شام ميکند و همّش خوراک است با اينکه روزه نبوده و صبح ميکند و همّش خواب است با اينکه شب بيدار نبوده اگر با تو سخن گويد دروغ ميگويد و اگر باو امانت بسپاري خيانت کند و اگر از او غايب شوي غيبت ترا مينمايد و اگر با او وعده کني خلف وعده ميکند) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
2» «قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ما زاد خشوع الجسد علي ما في القلب فهو عندنا نفاق»«
(رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود فزوني خشوع اعضاء و جوارح بر آنچه در قلب است نزد ما نفاق ميباشد) و نيز از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
3» «قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ثلاث خصال من کن‌ّ فيه کان منافقا و ان صام و صلّي و زعم انّه مسلم من اذا ائتمن خان و اذا حدث کذب و اذا وعد اخلف»«
(رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود سه خصلت است که در هر کس باشد منافق است و اگر چه روزه بدارد و نماز بگزارد و گمان کند مسلمان است، کسي که هر گاه امانت باو سپرده شود خيانت کند و هر گاه تکلّم کند دروغ گويد و هر گاه وعده کند وفا ننمايد) بنا بر اينکه نفاق امري است مقول بتشکيک و ذي مراتب و منافقين بمراتبهم در هر عصر و زماني بوده و هستند و آيات قرآن صريح است در اينکه در ميان صحابه پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نيز بوده‌اند مانند آيات سوره برائت و آيات سوره منافقين و غير اينها ولي بعضي از اهل سنّت گفته‌اند که اصحاب پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم همه عدول بوده و بر طبق اينکه ادعاء خبري بآن حضرت نسبت داده‌اند که فرمود
«اصحابي کالنجوم بايّهم اقتديتم اهتديتم»
ولي اينکه ادعاء و خبري که بر طبق آن نقل کرده‌اند بوجوهي مردود است:
1 و 2 و 3- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 306
1- اکثر آياتي که درباره منافقين نازل شده بلکه شايد همه آنها در مدينه و در اواخر هجرت بوده و البته منافقيني در ميان صحابه بوده و خود را جزو صحابه ميشمرده‌اند که اينکه آيات درباره آنها نازل شده و پيداست که بفوت پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم از بين نرفته‌اند.
2- در صحيح بخاري 14 حديث از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده و در شفاء الصدور در شرح اينکه فقره زيارت
«فلعن اللّه امّة اسست اساس الظلم و الجور عليکم اهل البيت»
در صفحه 129 همه آنها را نقل کرده و حاصل مضمون آن اخبار اينکه است که پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود فرداي قيامت جماعتي را ميآورند من در پيشگاه احديت عرض ميکنم پروردگارا اينان اصحاب من و از امت منند چرا آنان را از حوض من منع فرمودي! خطاب ميرسد
«انّک لا تدري ما احدثوا بعدک انّهم ارتدوا علي ادبارهم القهقري فيقول النبي سحقا سحقا لمن غير بعدي فيؤمر بهم الي النار»
(تو نميداني بعد تو چه چيزها احداث کرده و چه بدعتها گزاردند، بدرستي که اينان به قهقري برگشتند و بهمان کفر نخست مراجعت نمودند پس پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم گويد هلاکت باد براي کسي که بعد از من دين را تغيير داد، پس امر شود ايشان را بطرف آتش برند).
3- از مسند احمد بن حنبل از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
«من آذا عليّا فقد آذاني ايها النّاس من آذا عليّا بعث يوم القيمة يهوديّا او نصرانيّا»
و مسلّم است که بسياري از صحابه نسبت بعلي اذيّت و آزار نمودند و با اينکه وصف چگونه ميتوان گفت آنها عدول و مانند نجومند.
4- حديث متواتر ثقلين و حديث متواتر سفينه و احاديث ديگري که از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم وارد شده مانند
1» «الحق‌ّ مع علي‌ّ و علي‌ّ مع الحق حيث ما دار»«
و مانند حديثي که بعمار ياسر فرمود
«ان سلک النّاس کلّهم واديا و سلک علي واديا فاسلک واديا سلکه علي و خل‌ّ النّاس طرّا يا عمار ان‌ّ عليّا لا يزال علي هدي يا
1- غاية المرام باب 45 و 46 ص 539
1»
جلد 1 - صفحه 307
الله‌عمار ان‌ّ طاعة علي من طاعتي و طاعتي من طاعة اللّه»«
(اگر همه مردم راهي را پيمودند و علي عليه السّلام راهي را، تو آن راهي را برو که علي عليه السّلام رفته و همه مردم را رها کن اي عمار بدرستي که علي هميشه بر طريق هدايت است، اي عمار طاعت علي طاعت من و طاعت من طاعت خدا است) و طبق اينکه احاديث راه غير علي راه هدايت نيست و اقتداي بغير علي باعث اهتداء نشود و حديث اصحابي کالنجوم درست نباشد.
5- از صحيح بخاري در اغلب کتب عامه و خاصه نقل شده که رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود
«فاطمة بضعة منّي فمن اغضبها فقد اغضبني»
و از صحيح مسلم نقل شده که فرمود
«يؤذيني ما آذاها»
و از صحيح ترمذي نقل شده که فرمود
«ينضبني ما انضبها»
و اينکه حديث بضميمه حديثي که از بخاري از عايشه نقل شده پس از آنکه ابو بکر فاطمه را از فدک منع نمود، گفته
فغضبت فاطمة علي ابي بکر و لم تتکلّم معه الي ان ماتت فدفنها علي ليلا و لم يخبر ابا بکر
» و از اينکه دو حديث معلوم ميشود که ابو بکر فاطمه (ع) را اذيت نموده و اذيت فاطمه هم اذيت پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است و طبق آيه شريفه إِن‌َّ الَّذِين‌َ يُؤذُون‌َ اللّه‌َ وَ رَسُولَه‌ُ لَعَنَهُم‌ُ اللّه‌ُ فِي الدُّنيا وَ الآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُم عَذاباً مُهِيناً«2» مورد لعن و عذاب قرار گرفته و با اينکه وصف چگونه اطلاق عادل و هادي بر او ميتوان نمود و باو اقتداء کرد.
6- بر فرض صحت حديث، منع ميکنم صدق اصحاب را بر کساني که مسلک علي عليه السّلام را نه پيموده‌اند زيرا طبق حديث مسلم که از عقد إبن عبد ربّه از ام سلمه روايت شده که رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بعمار فرمود
« يا بن سميّة لا تقتلک اصحابي لکن تقتلک الفئة الباغية»
(و اينکه حديث بقدري معروف بود که معاويه و عمرو عاص نتوانستند انکار کنند) پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مخالفين علي عليه السّلام را از زمره اصحاب خود خارج نموده.
1- وافي باب المواعظ
2- سوره احزاب آيه 57
جلد 1 - صفحه 308
جمله ثانيه
نفاق از کذب ريشه ميگيرد بلکه اينکه دو صفت لازم و ملزوم يکديگرند، و هر منافقي کاذب و هر دروغگويي منافق است در قرآن مجيد ميفرمايد وَ اللّه‌ُ يَشهَدُ إِن‌َّ المُنافِقِين‌َ لَکاذِبُون‌َ«1» و کذب خود يکي از معاصي بزرگ و جزو کبائر است و آيات و اخبار بسيار در مذمت آن وارد شده:
از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
2» «المؤمن اذا کذب بغير عذر لعنه سبعون الف ملک و خرج من قلبه نتن حتي يبلغ العرش و کتب اللّه عليه بتلک الکذبة سبعين زنية اهونها کمن يزني مع امّه»«
(مؤمن هر گاه بدون عذر دروغ گويد هفتاد هزار فرشته او را لعنت کنند و از دهانش بوي گندي خارج شود و تا عرش برسد و بر او هفتاد زنا نوشته شود که آسانتر آنها زناي با مادر است) و از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده که فرمود
3» «الکذب خراب الايمان»«
(دروغ ويراني ايمان است) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
4» «الکذب شرّ من الشراب»«
(دروغ از شرب خمر بدتر است) و از حضرت عسکري عليه السّلام روايت شده که فرمود
5» «جعلت الخبائث کلّها في بيت و جعل مفتاحها الکذب»«
(پليديها در حجره قرار داده شده و کليد آن دروغ است) و در قرآن مجيد ميفرمايد إِنَّما يَفتَرِي الکَذِب‌َ الَّذِين‌َ لا يُؤمِنُون‌َ«6» (همانا دروغ ميبافند کساني که ايمان ندارند) و نيز ميفرمايد فَأَعقَبَهُم نِفاقاً فِي قُلُوبِهِم إِلي يَوم‌ِ يَلقَونَه‌ُ بِما أَخلَفُوا اللّه‌َ ما وَعَدُوه‌ُ وَ بِما کانُوا يَکذِبُون‌َ«7» (پس اينکه منع الهي در دلهاي آنان ايجاد نفاق نموده تا روزي که خدا را ملاقات کنند، بواسطه اينکه آنچه با خدا وعده نموده بودند وفا
1- سورة المنافقين آيه 1
2 و 3 و 4 و 5 جامع السعادات
6- سوره نحل آيه 107
7- سوره توبه آيه 78
[.....]
جلد 1 - صفحه 309
نکردند و براي اينکه دروغ ميگفتند) و براي کذب اقسام و مراتي است: 1- کذب در گفتار، خواه تصريحا باشد يا تلويحا، بکنايه باشد يا اشاره و نحو اينها 2- کذب در نوشتن، آنهم بهمه اقسامش 3- کذب در نيّت، به اينکه معني که قصد خلوص و قربت ندارد ولي اظهار قربت و خلوص نمايد که همان رياء است.
4- کذب در عزم که در باطن ترديد يا ميل بر خلاف کاري داشته باشد و در ظاهر اظهار عزم آن کار را بنمايد.
5- کذب در وفا بعزم بعد از تنجّز آن. 6- کذب در عمل.
7- کذب در مقام صفات مثل اينکه اظهار خوف از خدا يا رجاء يا محبّت يا خضوع و خشوع کند و حال آنکه از اينکه صفات بي‌بهره باشد.
8- کذب در معاشرت و مراوده و معامله و نصيحت با مردم.
9- کذب در عقائد باين معني که داراي عقيده فاسد باشد و گمان کند عقيده او صحيح و مطابق با واقع است.
10- کذب در وعده که همان خلف وعده است، و اکثر بلکه همه اقسام کذب عين نفاق يا متضمن نفاق است.
و از کذب در گفتار است شهادت دروغ، يمين غموس (قسم دروغ) افتراء و تهمت، و آيات و اخبار در مذمت هر يک از اينها بسيار است، در قرآن مجيد در ذکر صفات عباد الرحمن ميفرمايد وَ الَّذِين‌َ لا يَشهَدُون‌َ الزُّورَ«1» (بنده‌گان خداي رحمن کساني هستند که شهادت دروغ نميدهند) و از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
2» شاهد الزور کعابد الوثن«
(شهادت دهنده بدروغ مانند بت‌پرست است) و در قرآن مجيد ميفرمايد وَ لا تُطِع کُل‌َّ حَلّاف‌ٍ مَهِين‌ٍ«3» (و اطاعت مکن هر بسيار سوگند خورنده سست رأيي را)
1- سوره فرقان آيه 73
2- جامع السعادات
3- سوره القلم آيه 10
جلد 1 - صفحه 310
و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
1» «ما حلف حالف باللّه فادخل فيه جناح بعوضة الّا کانت نکتة في قلبه الي يوم القيامة»«
و نيز از آن حضرت روايت شده که فرمود
2» «ثلاث يشأنهم اللّه: التاجر (البايع) الحلّاف، و الفقير المختال، و البخيل المنّان»«
(سه طايفه را خدا دشمن ميدارد:
تاجر (فروشنده) بسيار قسم خورنده، و فقير متکبّر و بخيل منّت گذار) و نيز از آن حضرت روايت است که فرمود
3» «ثلاث نفر لا يکلّمهم اللّه يوم القيمة و لا ينظر اليهم و لا يزکّيهم: المنّان بالعطيّة و المنفق سلتته بالحلف الفاجر و المسبل ازاره»«
(سه طايفه‌اند که خداوند در روز قيامت با آنها سخن نگويد و نظر رحمت نکند و از پليديها پاک ننمايد: کسي که بعطاي خود منّت گزارد و کسي که متاعش را بقسم دروغ ترويج کند و کسي که از روي تکبّر لباس خود را روي زمين کشد) و نيز فرمود
«التجّار فجّار قيل يا رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم أ ليس اللّه قد احل‌ّ البيع!
4» فقال نعم و لکنّهم يحلفون فيأثمون و يحدّثون فيکذبون»«
(تاجران نابکارانند گفته شد اي رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مگر خدا بيع و تجارت را حلال نکرده! فرمود بلي ولي تاجران قسم ميخورند پس گناه ميکنند و در گفتار دروغ ميگويند) و درباره خلف وعد از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
5» «من کان يؤمن باللّه و اليوم الاخر فليف اذا وعد»«
(کسي که ايمان بخدا و روز قيامت دارد هر گاه وعده نمايد بايد وفا کند) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
6» «عدة المؤمن اخاه نذر و لا کفّارة له فمن اخلف فبخلف اللّه ابدء و لمقته تعرّض و ذلک قوله تعالي لم تقولون ما لا تفعلون کبر مقتا عند اللّه ان تقولوا ما لا تفعلون»«
وعده نمودن مؤمن با برادر ديني‌اش نذري است که کفاره ندارد پس کسي که خلف وعده کند بخلف وعده
1 و 2 و 3 و 4 و 5 و 6- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 311
خدا آغاز نموده و خود را در معرض دشمني او درآورده و کلام خداي تعالي نظر بهمين دارد که ميفرمايد چرا مي‌گوييد چيزي را که نميکنيد، بزرگ است از حيث دشمني در نزد خدا اينکه بگوئيد چيزي را که عمل نکنيد) و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
1» «اربع من کان فيه کان منافقا و من کانت فيه خلة منهن‌ّ کانت فيه خلة من خلال النفاق حتي يدعها: اذا حدث کذب و اذا وعد اخلف و اذا عاهد غدر و اذا خاصم فجر»«
(چهار خصلت است که در هر که باشد منافق است و کسي که خصلتي از اينکه خصال در او باشد، خصلتي از خصال نفاق در اوست تا آنکه او را رها کند: هر گاه سخن گويد دروغ گويد و هر گاه وعده کند وفا نکند و هر گاه عهد نمايد بشکند و هر گاه مخاصمه نمايد از حق عدول کند) و خداوند در تمجيد ذات مقدّسش ميفرمايد إِن‌َّ اللّه‌َ لا يُخلِف‌ُ المِيعادَ«2» و در مدح حضرت اسمعيل ميفرمايد إِنَّه‌ُ کان‌َ صادِق‌َ الوَعدِ«3» و غير اينها از آيات و اخبار.
جملة ثالثه
در آيه شريفه تنها متعرض ايمان بخدا و روز قيامت شده چنانچه در بسياري از آيات ديگر اينکه دو موضوع (مبدء و معاد) ذکر شده و از اينکه استفاده ميشود که ايمان بمبدء و معاد اهم‌ّ عقائد و مستلزم جميع آنها است بلکه لازمه ايمان بمبدء و معاد، تزکيه اخلاق و اتيان بواجبات و ترک محرمات است، زيرا کسي که ايمان بخدا و روز جزا داشته باشد البته ايمان بانبياء و ائمه و عدل الهي هم دارد و لازمه ايمان بانبياء اخذ دستورها و اوامر و نواهي است که آنان از جانب خدا آورده‌اند از نماز و روزه و انفاق و جهاد و امثال اينها، و همچنين تحصيل اخلاق حميده و تزکيه و تخلّي از اخلاق رذيله است بنا بر اينکه آيه شامل جميع امور ديني ميباشد
1- جامع السعادات
2- سوره آل عمران آيه 7
3- سوره مريم آيه 55
جلد 1 - صفحه 312
جملة رابعه
کلمه من در من النّاس تبعيضيه است و مراد از بعض مردم منافقين هستند و امّا ساير افراد يا کفّارند که آنان بزبان هم نميگويند ما ايمان بخدا و روز جزا آورديم، و يا مؤمنين هستند که اينان بزبان و دل معترف بخدا و روز جزا ميباشند.
بنا بر اينکه مردم سه دسته‌اند: دسته اول مؤمنينند که ذيل آيه وَ ما هُم بِمُؤمِنِين‌َ شامل آنها نميشود، دسته دوم کفّارند که صدر آيه آمَن‌َ بِاللّه‌ِ وَ اليَوم‌ِ الآخِرِ شامل آنها نميگردد، دسته سوم منافقينند که صدر و ذيل آيه شامل آنهاست، و آيات اول سوره درباره طايفه اول، و از آيه إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا تا آيات قبل از اينکه آيه درباره طايفه دوم، و اينکه آيه با 12 آيه ديگر راجع بطايفه سوم است.
و کلمه النّاس اسم جمع است چنانچه انس و انسان اسم جنس است و در مبدء اشتقاق آن بعضي گفتند از انس است و انسان را انسان گفتند براي اينکه مدني بالطبع و اجتماعي است و در زندگي و حيات خود بايد با يکديگر انس گيرند و مجتمع شوند و هر يک قسمتي از احتياجات جامعه را عهده‌دار شود تا نظام اجتماع برقرار شود.
و بعضي گفتند مبدء آن از نسيان است چون انسان داراي نسيان و فراموشي است و درباره انسان و مراتب و درجات انسانيت در مقام انسب از اينجا بحث خواهيم نمود انشاء اللّه.
313