اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
خَتَم‌َ اللّه‌ُ عَلي قُلُوبِهِم وَ عَلي سَمعِهِم وَ عَلي أَبصارِهِم غِشاوَةٌ وَ لَهُم عَذاب‌ٌ عَظِيم‌ٌ «7»
(خداوند بر دلها و گوشهاي ايشان «بواسطه اعمالشان» مهر زده و بر چشمهاي ايشان پرده است و براي آنان عذاب بزرگي است) ختم بمعني شدّ و محکم بستن است چنانچه در مجمع است و از اينمعني است ختم باب بمسمار يعني ميخ کوب نمودن در براي اينکه کسي داخل نشود و ختم کتاب و کاغذ بلاک و موم براي اينکه باز نشود و مراد از ختم قلب اينست که بواسطه اعمال ناشايسته و ملکات رذيله کان‌ّ در قلب بسته شده و ديگر معارف حقّه و ايمان و اخلاق فاضله و مواعظ و نصايح در آن وارد نميشود و کلمة علي که براي استعلاء است استيلاء و احاطه ختم را بر تمام اطراف و جوانب قلب افاده ميدهد و جمع قلوب براي افراد است و گر نه هر فردي يک قلب بيشتر ندارد و اصل قلب در لغت بمعني جسم صنوبري است که در طرف چپ سينه قرار داده شده و منشأ روح بخاري در انسان و حيوان است ولي مراد از قلب در آيات قرآني آن جوهر ملکوتي است که مجرّد از ماده و صورت است که از آن بعقل و روح انساني و نفس ناطقه تعبير ميکنند و اطلاق قلب بر روح انساني يا باعتبار اينست که مرکز ادراکات انسان و محل توجه روح، قلب است چنانچه بلاغي ره در مقدّمه تفسير آلاء الرحمن اينکه مطلب را عنوان فرموده و بر قول مشهور علماي طبيعي که مرکز ادراکات را مغز ميدانند اعتراض نموده و ادلّه بر اينکه مطلب اقامه فرموده است و يا از قبيل استعاره و تشبيه معقول بمحسوس و مجرد بمادي است چنانچه در سمع و بصر و اصم‌ّ و ابکم و اعمي اينکه عنايت بوده است و علي سمعهم عطف بر علي قلوبهم است يعني ختم اللّه علي سمعهم، و باصطلاح
جلد 1 - صفحه 277
عطف مفرد بر مفرد است بر خلاف و علي ابصارهم که خبر مقدّم براي غشاوة ميباشد و جمله علي ابصارهم غشاوة، عطف بر جمله مقدّم است و باصطلاح عطف جمله بر جمله است و از همين جهت «علي سمعهم» بر «علي ابصارهم» مقدم شده چه کلمه اولي جزو جمله اولي، و کلمه ثانيه جزو جمله دوم است و اينکه بعض از مفسرين توهم کرده‌اند که علي ابصارهم معطوف بر علي سمعهم بوده از قبيل عطف خبر بر خبر درست نيست و روي اينکه توهم وجوهي براي تقديم سمع بر بصر ذکر کرده‌اند که «لا يسمن و لا يغني من جوع است» براي اينکه اولا نظير اينکه آيه در سوره جاثيه هست و در آنجا نسبت ختم را بسمع و نسبت غشاوة را ببصر داده ميفرمايد وَ خَتَم‌َ عَلي سَمعِه‌ِ وَ قَلبِه‌ِ وَ جَعَل‌َ عَلي بَصَرِه‌ِ غِشاوَةً«1» و ثانيا مناسب با سمع همان ختم است چنانچه مناسب با بصر غشاوة ميباشد، و شايد نکته اينکه قلوب و ابصار را جمع آورده و سمع را مفرد اينکه باشد که قلب و بصر آلت ادراک و رؤيت است بر خلاف سمع که اصل آن مصدر و بمعني شنيدن و اجابت نمودن است و آلت سمع اذن است و لذا در آيه ديگر آن را نيز جمع استعمال فرموده فِي آذانِهِم وَقرٌ«2» و ختم سمع کنايه از عدم استماع مواعظ و نصايح و تأثير ننمودن در آنهاست و مراد از عدم استماع عدم قبول و اجابت ميباشد، و مقصود از غشاوه بودن بر ابصار عبرت نگرفتن از صنايع و آيات الهي و کور کورانه از آنها گذشتن است و مراد از سمع و بصر گوش و چشم باطن است نه ظاهر چنانچه اخبار بر آن ناطق است، در تفسير صافي«3» از توحيد و خصال صدوق ره از حضرت سجاد عليه السّلام
1- آيه 22
2- سوره فصلت آيه 44
3- در ذيل تفسير آيه فَإِنَّها لا تَعمَي الأَبصارُ وَ لکِن تَعمَي القُلُوب‌ُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ سوره حج آيه 46
جلد 1 - صفحه 278
نقل ميکند که فرمود
ان‌ّ للعبد اربع اعين عينان يبصر بهما امر دينه و دنياه و عينان يبصر بهما امر آخرته فاذا اراد اللّه بعبد خيرا فتح له العينين اللتين في قلبه فابصر بهما الغيب و امر آخرته و اذا اراد اللّه به غير ذلک ترک القلب بما فيه»
بدرستي که براي بنده چهار چشم است، با دو چشم امور دين و دنياي خود را مي‌بيند و با دو چشم امر آخرت را مشاهده ميکند پس هر گاه خدا اراده خير نسبت به بنده‌اش نمايد دو چشم دلش را باز کند پس امور غيبي و امر آخرت را بواسطه آن به‌بيند، و هر گاه غير خير «شرّ» نسبت به بنده اراده کند دلش را بآنچه در اوست واگذارد) و نيز از کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت ميکند که فرمود
«انّما شيعتنا اصحاب الاربعة الاعين عينان في الرأس و عينان في القلب الا و ان‌ّ الخلائق کلهم کذلک الّا ان‌ّ اللّه عزّ و جل‌ّ فتح ابصارکم و اعمي ابصارهم»
(همانا شيعيان ما دارنده‌گان چهار چشمند، دو چشم در سر و دو چشم در دل آگاه باشيد که همه بندگان چنينند ولي خداي عزّ و جل‌ّ چشمهاي باطن شما شيعيان را باز کرده و چشمهاي باطن آنان را کور نموده) و بعضي از محققين را در اينکه مقام تحقيقي است و حاصلش اينست که براي انسان سه قلب است، قلب صنوبري جسماني و قلب مثالي «صورت بدون ماده» که متعلق ببدن مثالي است و در باطن همين بدن است و در عالم برزخ روح انساني بآن تعلق ميگيرد، و دليل بر آن رؤياهاي صادقه است که جزو اضغاث احلام و خيالات نفسانيه نباشد و اينکه قلب مثالي در بدن مثالي است که داراي گوش و چشم و زبان و ساير اعضاء مثالي ميباشد و مراد از سمع و بصر و قلب در آيات قرآني اينکه سمع و قلب مثالي است نه روح مجرد انساني که از آن بعقل تعبير ميشود «انتهي» ولي ما در عين اينکه عالم مثال را قائليم و ادلّه بر طبق آن داريم دليلي بر اينکه نداريم که رؤياي صادقه مستند ببدن مثالي باشد بلکه راجع بسير روح انساني در عوالم ما فوق اينکه عالم طبيعت ميباشد و چشم و گوش باطن راجع بهمان روح انساني است که
جلد 1 - صفحه 279
در عين تجرد جامع جميع شئون وجودي ميباشد، و اللّه العالم بحقايق الامور
(وجه استناد ختم بخداوند چيست!)
اشاعره روي اصول فاسد خود گفتند خداوند در دلهاي کفار خلق کفر نموده و طابع و مهر کفر بر آنها زده و از اينجهت نميتوانند ايمان بياورند و معتزله در بيان اينکه استناد وجوهي گفته‌اند:
1- ختم حقيقة و اولا و بالذات مستند بعبد است و نسبتش بخداوند بواسطه خلق قدرت در بنده است و در اضافه اذني مناسبت کافي است 2- فعل عصيان و طغيان مستند بعبد است ولي چون اسباب عصيان و طغيان از خلق شهوت و غضب و ساير اسباب و وسائل آن مستند بحق است لذا باو استناد داده ميشود 3- اينکه ختم بمعني مهر و علامت است و چون اينان بواسطه توغل در عصيان و کفر ديگر قبول ايمان نميکنند خداوند بر دلهاي ايشان علامت نهاده تا فرشتگان آنان را بشناسند و براي ايشان استغفار نکنند و تحقيق در اينکه مقام بنا بر آنچه مستفاد از آيات و اخبار ميشود اينست که عقوبات کفر و معاصي بر دو دسته‌اند بعضي در آخرت است که عبارت از انواع عذابهايي است که آيات قرآن و اخبار قطعيّه بآنها تصريح دارد و بعضي در دنياست مانند بسياري از مصائب و بليّاتي که بر انسان وارد ميشود و همچنين سدّ ابواب رحمت و منع از اجابت دعا و سلب توفيق و نزع حلاوت مناجات و ذکر حق، و تغيير نعمت و استيلاء شيطان و قساوت قلب و غير اينها، و از جمله اينکه عقوبات ختم قلب است که ابواب رحمت بر قلب مسدود ميشود و ملائکه داخل نميشوند و اينکه ختم قلب هم علّت تامه بر ادامه کفر و معصيت نيست تا سلب اختيار و تکليف بما لا يطاق لازم آيد بلکه بنحو اقتضاء است که براي آنان بسيار مشکل و دشوار است دست از کفر و معاصي بردارند و بسوي ايمان گرد آيند و بر طبق اينکه معني
جلد 1 - صفحه 280
اخبار بسيار از ائمه اطهار عليهم السلام رسيده:
إبن بابويه ره باسناد خود از حضرت رضا عليه السّلام روايت کرده که فرمود (هنگامي که از تفسير اينکه آيه از آن حضرت سؤال شد) الختم هو الطبع علي قلوب الکفار عقوبة علي کفرهم کما قال اللّه عز و جل طَبَع‌َ اللّه‌ُ عَلَيها بِکُفرِهِم فَلا يُؤمِنُون‌َ إِلّا قَلِيلًا«1» (ختم همان مهر زدن بر دل کافران است از جهت عقوبت بر کفرشان چنانچه خداي عزّ و جل‌ّ ميفرمايد خداوند بر دلهاي ايشان مهر زده بواسطه کفرشان پس ايمان نميآورند مگر کمي از ايشان) و همين استثناء در آيه دليل بر اينست که ختم و طبع علت تامه بر عدم ايمان نيست چه اگر مانع ايمان بود قابل استثناء نبود و از توحيد صدوق ره باسناد خود از حضرت صادق عليه السّلام نقل کرده که فرمود
2» «ان‌ّ اللّه تعالي اذا اراد بعبد خيرا نکت في قلبه نکتة من نور و فتح مسامع قلبه و وکل به ملکا يسدّده، و اذا اراد بعبد سوء نکت في قلبه نکتة سوداء و سدّ مسامع قلبه و وکل به شيطانا يضلّه»«
(بدرستي که خداي تعالي هر گاه نسبت ببنده‌اش اراده خير نمايد در دلش نشانه از نور ميزند و گوشهاي دلش را باز ميکند و فرشته‌اي را بر او موکل ميسازد که او را تاييد نموده و براه راست وادارد، و هر گاه نسبت ببنده‌اي اراده سوء کند در دلش نقطه سياهي ميزند و گوشهاي دلش را مسدود نمايد و شيطاني را بر او موکل کند که او را گمراه نمايد) سپس حضرت اينکه آيه را تلاوت فرمودند (در بعض نسخ بجاي نکت، يکتب ضبط شده است) و شيخ صدوق عليه الرحمة بعد از ذکر حديث و آيه فرموده «همانا خدا به بنده‌اش اراده سوء مينمايد براي گناهي که مرتکب شده پس مستوجب شده که بر دلش مهر زده شود و شيطاني بر او موکل شود که او را گمراه کند و اينکه امور در باره او نميشود مگر بواسطه استحقاق، و بتحقيق خداي عزّ و جل‌ّ موکل ميسازد براي بنده‌اش (که اراده خير نسبت باو کند) فرشته را که وي را تسديد و تأييد کند
1- سوره نساء آيه 154
[.....]
2- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 281
بواسطه استحقاق يا تفضّل) و سپس استشهاد نموده بآيه يَختَص‌ُّ بِرَحمَتِه‌ِ مَن يَشاءُ«1» «و آيه وَ مَن يَعش‌ُ عَن ذِکرِ الرَّحمن‌ِ نُقَيِّض لَه‌ُ شَيطاناً فَهُوَ لَه‌ُ قَرِين‌ٌ«2» (و کسي که از ياد خداوند رحمن اعراض کند، شيطاني را براي او مقدر ميکنيم که قرين او باشد) و از امير المؤمنين عليه السّلام در بيان آيه روايت شده که فرمود
3» سبق في علمه انّهم لا يؤمنون فختم علي قلوبهم و سمعهم ليوافق قضائه عليهم علمه فيهم الا تسمع الي قوله تعالي و لو علم اللّه فيهم خيرا لا سمعهم«
(در علم خدا گذشته که اينان ايمان نميآورند پس در دلهاي ايشان و گوششان مهر زده براي اينکه قضاي الهي بر ايشان با علم او درباره ايشان موافقت کند، آيا قول خداي تعالي را نشنيدي که فرمود (اگر خداوند خيري در ايشان ميدانست آنان را شنوا ميگردانيد) و بالجمله ختم و طبع قلب و سمع و غشاوت بصر از امراض قلبي و قابل معالجه است و در علم اخلاق سه طريق براي معالجه آن ذکر کرده‌اند:
1- ذکر خدا قلبا و لسانا، چنانچه در آيه شريفه إِن‌َّ الَّذِين‌َ اتَّقَوا إِذا مَسَّهُم طائِف‌ٌ مِن‌َ الشَّيطان‌ِ تَذَکَّرُوا فَإِذا هُم مُبصِرُون‌َ«4» ابصار و بينايي دل را متفرع بر ذکر خدا نموده و در آيه سابق الذکر نيز تسلط شيطان را مولد اعراض از ذکر حق شمرده و البته اگر متوجه و متذکر حق شود تسلط شيطان بر او، قطع گردد 2- سدّ ابواب شيطان بر قلب از شهوت و غضب و متابعت هواي نفس و حب‌ّ دنيا و حرص و حسد و حقد و عداوت و عجب و کبر و طمع و بخل و عصبيّت و سوء ظن بخالق و خلق و غير اينها از اخلاق رذيله که همه آنها ابواب شيطان است 3- آراستن دل را باضداد اينکه صفات از تقوي و ورع و اخلاص و محبّت و غير اينها از اخلاق فاضله که مانع تسلط شيطان است چنانچه ميفرمايد
1- سوره بقره آيه 99
2- سوره زخرف آيه 35
3- تفسير مجمع البيان
4- سوره اعراف آيه 200
جلد 1 - صفحه 282
إِن‌َّ عِبادِي لَيس‌َ لَک‌َ عَلَيهِم سُلطان‌ٌ إِلّا مَن‌ِ اتَّبَعَک‌َ مِن‌َ الغاوِين‌َ«1» و از قول شيطان ميفرمايد فَبِعِزَّتِک‌َ لَأُغوِيَنَّهُم أَجمَعِين‌َ إِلّا عِبادَک‌َ مِنهُم‌ُ المُخلَصِين‌َ«2» «وَ لَهُم عَذاب‌ٌ عَظِيم‌ٌ» کلام در بيان اينکه آيه در سه مقام ذکر ميشود:
«مقام اول»
در شرح الفاظ آن: اينکه جمله عطف بر جمله قبل است «خَتَم‌َ اللّه‌ُ عَلي قُلُوبِهِم» و همين دليل بر اينکه است که ختم بر دل و گوش و غشاوة بصرهم يک نوع از عذاب است جز اينکه آنها عذاب دنيوي کفار است و عذاب عظيم عذاب اخروي آنهاست، و کلمه لام در لهم براي اختصاص و متعلق بعامل مقدر است يعني کان لهم، يا ثابت لهم، و لهم خبر مقدم براي عذاب است و اينکه تقديم خبر افاده حصر ميکند بنا بر اينکه معني چنين ميشود «عذاب عظيم مختص و منحصر باين طايفه است که انذار در آنها تأثير ندارد» و توهم اينکه لام براي نفع است و مناسب در مقام تعبير بعلي است توهم فاسدي است زيرا اينکه تعبير راجع بالفاظيست که تاب هر دو معني (نفع و ضرر) را داشته باشد مانند فعل دعا که اگر بلام متعدي شود افاده دعا و طلب خير، و اگر بعلي متعدي شود افاده نفرين ميکند ولي جايي که چنين احتمالي در ميان نباشد تعبير بلام در مورد ضرر و تعبير بعلي در مورد نفع مانعي ندارد مانند «اللّهم صل علي محمّد و آل محمّد» بلکه در اينمورد تعبير بعلي از جهت افاده احاطه بهتر است و همچنين در جمله «وَ لَهُم عَذاب‌ٌ عَظِيم‌ٌ» اختصاص ارجح است.
و عذاب مانند نکال بمعني شکنجه است و آتش و انواع و انحاء عقوبات و شکنجه‌ها را شامل ميشود و عظيم صفت چيزي است که نتوان توصيف و ادراک نمود و هر جا در قرآن
1- سوره حجر آيه 42
2- سوره ص آيه 83
جلد 1 - صفحه 283
باين لفظ تعبير شود اينکه معني بوجهي استفاده ميشود مانند إِنَّک‌َ لَعَلي خُلُق‌ٍ عَظِيم‌ٍ«1» که عظمت خلق پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم از جهت اينست که بنده‌گان نميتوانند کنه و غايت آن را درک کنند و مانند کلام هدهد وَ لَها عَرش‌ٌ عَظِيم‌ٌ«2» که عظمت تخت بلقيس از اينجهت بود که هدهد نميتوانست توصيف کند و مانند اللّه‌ُ لا إِله‌َ إِلّا هُوَ رَب‌ُّ العَرش‌ِ العَظِيم‌ِ«3» و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
ان‌ّ اللّه عظيم رفيع لا يقدر العباد علي صفته و لا يبلغون کنه عظمته الخبر
«4» بدرستي که خداوند بزرگ و بلند مرتبه است که بنده‌گان قدرت بر توصيف او ندارند و بکنه عظمت او نميرسند)
«مقام دوم»
در اثبات اصل عذاب و خلود و تسرمد آن: عذاب در قيامت از ضروريات دين اسلام و ادلّه اربعه (کتاب، اخبار متواتره، عقل، اجماع) بر طبق آن قائم است امّا کتاب، متجاوز از صد آيه در قرآن درباره عذاب آخرت و بعض خصوصيات آن نازل شده که بطور فهرست بقسمتي از آنها اشاره ميشود:
إِن‌َّ جَهَنَّم‌َ لَمَوعِدُهُم أَجمَعِين‌َ لَها سَبعَةُ أَبواب‌ٍ لِکُل‌ِّ باب‌ٍ مِنهُم جُزءٌ مَقسُوم‌ٌ«5» (بدرستي که دوزخ وعده‌گاه همه ايشان است، براي جهنم هفت در است که براي هر دري قسمتي از ايشان اختصاص داده شده) إِن‌َّ لَدَينا أَنکالًا وَ جَحِيماً وَ طَعاماً ذا غُصَّةٍ وَ عَذاباً أَلِيماً«6» (همانا نزد ما قيدهاي گران و دوزخ و طعام گلوگير و عذاب دردناک است) خُذُوه‌ُ فَغُلُّوه‌ُ ثُم‌َّ الجَحِيم‌َ صَلُّوه‌ُ«7» (خزنه جهنم را بگويند اينکه کسي را که نامه‌اش بدست چپش داده
1- سوره قلم آيه 4
2- سوره نمل آيه 23
3- سوره النمل آيه 26
4- توحيد صدوق ره
5- سوره حجر آيه 44
6- سوره مزمل آيه 13
7- سوره الحاقه آيه 31
[.....]
جلد 1 - صفحه 284
شده او را در غل و زنجير کنيد و سپس در دوزخ او را بيندازيد و بسوزانيد) ثُم‌َّ إِنَّکُم أَيُّهَا الضّالُّون‌َ المُکَذِّبُون‌َ لَآکِلُون‌َ مِن شَجَرٍ مِن زَقُّوم‌ٍ فَمالِؤُن‌َ مِنهَا البُطُون‌َ«1» (سپس شما اي گروه گمراهان و تکذيب کنندگان هر آينه از درخت زقوم ميخوريد و از آن شکمها را پر ميکنيد) إِن‌َّ شَجَرَةَ الزَّقُّوم‌ِ طَعام‌ُ الأَثِيم‌ِ کَالمُهل‌ِ يَغلِي فِي البُطُون‌ِ کَغَلي‌ِ الحَمِيم‌ِ«2» (بدرستي که درخت زقوم خوراک گناهکار است مانند روي گداخته در شکمها ميجوشد مانند جوشيدن آب گرم) فَلَيس‌َ لَه‌ُ اليَوم‌َ هاهُنا حَمِيم‌ٌ وَ لا طَعام‌ٌ إِلّا مِن غِسلِين‌ٍ لا يَأکُلُه‌ُ إِلَّا الخاطِؤُن‌َ«3» (پس براي کسي که نامه‌اش بدست چپش داده شده در آن روز خويشي که او را حمايت کند نيست و خوراکي هم براي او نيست مگر غساله و صديد و چرکي اهل آتش، از اينکه طعام نميخورند مگر گناهکاران) لَهُم شَراب‌ٌ مِن حَمِيم‌ٍ وَ عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ«4» (براي آنان آشاميدني از آب گرم و عذاب دردناک است) کَمَن هُوَ خالِدٌ فِي النّارِ وَ سُقُوا ماءً حَمِيماً فَقَطَّع‌َ أَمعاءَهُم«5» (آيا اهل تقوي در بهشتهايي هستند مانند کساني‌اند که جاودان در آتش ميباشند و آشاميده ميشوند از آب حارّ پس روده‌هاي آنان را پاره پاره ميکند) مِن وَرائِه‌ِ جَهَنَّم‌ُ وَ يُسقي مِن ماءٍ صَدِيدٍ يَتَجَرَّعُه‌ُ وَ لا يَکادُ يُسِيغُه‌ُ وَ يَأتِيه‌ِ المَوت‌ُ مِن کُل‌ِّ مَکان‌ٍ وَ ما هُوَ بِمَيِّت‌ٍ وَ مِن وَرائِه‌ِ عَذاب‌ٌ غَلِيظٌ«6» (از پي اينکه جبار عنيد آتش دوزخ است و آشامانيده ميشود آبي که از چرک و خون دوزخيان است، فرو ميريزد آن را و حال آنکه نزديک نيست که گوارا باشد او را، و مرگ از هر جهتي او را ميآيد و حال آنکه نمي‌ميرد و از پس او عذاب سخت است)
1- سوره الواقعه آيه 53
2- سوره دخان آيه 43
3- سوره الحاقه آيه 53
4- سوره انعام آيه 69
5- سوره محمّد آيه 26
6- سوره ابراهيم آيه 19
جلد 1 - صفحه 285
إِنّا أَعتَدنا لِلظّالِمِين‌َ ناراً أَحاطَ بِهِم سُرادِقُها وَ إِن يَستَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ کَالمُهل‌ِ يَشوِي الوُجُوه‌َ بِئس‌َ الشَّراب‌ُ وَ ساءَت مُرتَفَقاً«1» (بدرستي که براي ستمکاران آتش آماده کرده‌ايم که خيمه‌هاي آن برايشان احاطه نموده و اگر طلب فريادرسي کنند بفرياد آنها ميرسند با آبي که مانند روي گداخته است که صورتهاي ايشان را بريان ميکند، بد آشاميدني است که روي گداخته شود و بد تکيه‌گاهي است آتش) إِن‌َّ جَهَنَّم‌َ کانَت مِرصاداً لِلطّاغِين‌َ مَآباً لابِثِين‌َ فِيها أَحقاباً لا يَذُوقُون‌َ فِيها بَرداً وَ لا شَراباً إِلّا حَمِيماً وَ غَسّاقاً«2» بدرستي که جهنم کمينگاه براي سرکشان و تجاوز کننده‌گان محل بازگشت است در آن دوزخ سالهاي بسيار درنک ميکنند و نميچشند چيز خنکي که رفع حرارت آتش را بکند و نه آشاميدني مگر آب و چرک و خون دوزخيان) إِن‌َّ لِلطّاغِين‌َ لَشَرَّ مَآب‌ٍ جَهَنَّم‌َ يَصلَونَها فَبِئس‌َ المِهادُ هذا فَليَذُوقُوه‌ُ حَمِيم‌ٌ وَ غَسّاق‌ٌ«3» (بدرستي که براي متجاوزين بد محل بازگشتي است که داخل ميشوند و بد آرامگاهي است، اينکه آب گرم و چرک و خون است پس بايد بچشند آن را) تَصلي ناراً حامِيَةً، تُسقي مِن عَين‌ٍ آنِيَةٍ، لَيس‌َ لَهُم طَعام‌ٌ إِلّا مِن ضَرِيع‌ٍ«4» (داخل ميشوند آتش بشدّت گرم، آشامانيده ميشوند از چشمه بسيار گرم، نيست براي ايشان خوراکي مگر از عرق و چرک و خون دوزخيان) إِن‌َّ المُنافِقِين‌َ فِي الدَّرک‌ِ الأَسفَل‌ِ مِن‌َ النّارِ«5» (بدرستي که دورويان در پائينترين طبقات آتشند) وَ تَرَي المُجرِمِين‌َ يَومَئِذٍ مُقَرَّنِين‌َ فِي الأَصفادِ سَرابِيلُهُم مِن قَطِران‌ٍ وَ تَغشي وُجُوهَهُم‌ُ النّارُ«6» (و مي‌بيني گناهکاران را در آن روز که مجتمع و بسته شده‌اند در بندها، پيراهنهاي ايشان از قطران «روغني است که بشتر جرب‌دار ميمالند که جرب
1- سوره کهف آيه 28
2- سوره النبأ آيه 22- 25
3- سوره ص آيه 57
4- سوره غاشيه آيه 4
5- سوره نساء آيه 144
6- سوره ابراهيم آيه 50
جلد 1 - صفحه 286
و پوست را بسوزاند و آن سياه و متعفّن است که آتش در آن مشتعل ميشود» است و رويهاي ايشان را آتش فرو ميگيرد) إِذِ الأَغلال‌ُ فِي أَعناقِهِم وَ السَّلاسِل‌ُ يُسحَبُون‌َ فِي الحَمِيم‌ِ ثُم‌َّ فِي النّارِ يُسجَرُون‌َ«1» (هنگامي که غلها در گردنهاي ايشان است و با زنجيرها کشيده ميشوند در آب بسيار گرم و سپس در آتش سوخته ميشوند و شکمهايشان مانند تنور پر از آتش ميشود) وَ جَعَلنَا الأَغلال‌َ فِي أَعناق‌ِ الَّذِين‌َ کَفَرُوا«2» (و قرار داديم غلها را در گردنهاي کساني که کافر شدند) يُعرَف‌ُ المُجرِمُون‌َ بِسِيماهُم فَيُؤخَذُ بِالنَّواصِي وَ الأَقدام‌ِ«3» گناهکاران بچهره خود شناخته ميشوند پس بموي پيشاني و قدمها گرفته شوند) وَ لَهُم مَقامِع‌ُ مِن حَدِيدٍ کُلَّما أَرادُوا أَن يَخرُجُوا مِنها مِن غَم‌ٍّ أُعِيدُوا فِيها وَ ذُوقُوا عَذاب‌َ الحَرِيق‌ِ«4» (براي کافران است گرزهايي از آهن که هر گاه بخواهند از آتش خارج شوند آنها را در آتش برميگردانند و ميگويند بچشيد عذاب سوزان را) وَ مَن يَعش‌ُ عَن ذِکرِ الرَّحمن‌ِ نُقَيِّض لَه‌ُ شَيطاناً فَهُوَ لَه‌ُ قَرِين‌ٌ وَ إِنَّهُم لَيَصُدُّونَهُم عَن‌ِ السَّبِيل‌ِ وَ يَحسَبُون‌َ أَنَّهُم مُهتَدُون‌َ حَتّي إِذا جاءَنا قال‌َ يا لَيت‌َ بَينِي وَ بَينَک‌َ بُعدَ المَشرِقَين‌ِ فَبِئس‌َ القَرِين‌ُ«5» (و کسي که از ياد خداي رحمن اعراض کند براي او شيطاني را مقدر ميکنيم که قرين او باشد و اينکه شياطين آن اعراض کننده‌گان را از راه حق بازميدارند و اعراض کننده‌گان گمان ميکنند راه حق را يافته‌اند، تا وقتي که بر ما وارد شود بقرين خود گويد اي کاش بين من و تو مسافت مشرق و مغرب بود، چه بدهمنشيني هستي)
1- سوره مؤمن آيه 73
2- سوره سبأ آيه 32
[.....]
3- سورة الرحمن آيه 41
4- سورة الحج آيه 35
5- سورة الزخرف آيه 35
جلد 1 - صفحه 287
تَرَي الَّذِين‌َ کَذَبُوا عَلَي اللّه‌ِ وُجُوهُهُم مُسوَدَّةٌ أَ لَيس‌َ فِي جَهَنَّم‌َ مَثوي‌ً لِلمُتَکَبِّرِين‌َ«1» (مي‌بيني کساني را که بر خدا دروغ گفتند رويهاي ايشان سياه است، آيا در دوزخ جايگاه متکبران نيست!) وَ الَّذِين‌َ کَسَبُوا السَّيِّئات‌ِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثلِها وَ تَرهَقُهُم ذِلَّةٌ ما لَهُم مِن‌َ اللّه‌ِ مِن عاصِم‌ٍ کَأَنَّما أُغشِيَت وُجُوهُهُم قِطَعاً مِن‌َ اللَّيل‌ِ مُظلِماً أُولئِک‌َ أَصحاب‌ُ النّارِ هُم فِيها خالِدُون‌َ«2» (و کساني که سيئات را پيشه خود ساختند هر سيئه‌اي را بمثل آن جزا ميدهيم و ايشان را خواري ميرسد و حافظي براي ايشان از عذاب و سخط الهي نيست، گويا رويهاي ايشان پارهاي شب تاريک فرو گرفته است، اينان ياران آتش و در آن جاودانند) وَ مَن خَفَّت مَوازِينُه‌ُ فَأُولئِک‌َ الَّذِين‌َ خَسِرُوا أَنفُسَهُم فِي جَهَنَّم‌َ خالِدُون‌َ تَلفَح‌ُ وُجُوهَهُم‌ُ النّارُ وَ هُم فِيها کالِحُون‌َ«3» (و کساني که ميزانهايشان سبک باشد پس آنان کساني هستند که خود را بزيان افکنده و در جهنم جاودانند ميسوزاند رويهاي ايشان را آتش و آنان در آتش عبوسند) إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا بِآياتِنا سَوف‌َ نُصلِيهِم ناراً کُلَّما نَضِجَت جُلُودُهُم بَدَّلناهُم جُلُوداً غَيرَها لِيَذُوقُوا العَذاب‌َ«4» (بدرستي که آنان که بآيات ما کافر شدند بزودي ايشان را در آتش داخل کنيم و بسوزانيم و هر گاه پوستهاي آنان پخته شود پوست ديگري بجاي آن تبديل کنيم تا عذاب را بچشند) يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا قُوا أَنفُسَکُم وَ أَهلِيکُم ناراً وَقُودُهَا النّاس‌ُ وَ الحِجارَةُ عَلَيها مَلائِکَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا يَعصُون‌َ اللّه‌َ ما أَمَرَهُم وَ يَفعَلُون‌َ ما يُؤمَرُون‌َ«5» (اي کساني که ايمان آورده‌ايد حفظ کنيد خود را و کسان خود را از آتش که گيرانه آن مردم و سنگ است، بر آن آتش فرشتگان تند و سخت که نافرماني نميکنند آنچه
1- سوره زمر آيه 61
2- سوره يونس آيه 28
3- سوره مؤمنون آيه 105
4- سوره نساء آيه 65
5- سوره تحريم آيه 6
جلد 1 - صفحه 288
بآنان امر شده و بجا ميآورند آنچه بآن مأمورند) سَأُصلِيه‌ِ سَقَرَ وَ ما أَدراک‌َ ما سَقَرُ لا تُبقِي وَ لا تَذَرُ لَوّاحَةٌ لِلبَشَرِ عَلَيها تِسعَةَ عَشَرَ«1» (بزودي او را در دوزخ داخل نموده و جاي دهيم و چه چيز دانا کرد ترا که سقر چيست! رحم و شفقت ندارد بر کسي که در آن افکنده شود و او را رها نميکند و سياه کننده پوست است و بر آن دوزخ نوزده ملک متصديند) أُولئِک‌َ لا خَلاق‌َ لَهُم فِي الآخِرَةِ وَ لا يُکَلِّمُهُم‌ُ اللّه‌ُ وَ لا يَنظُرُ إِلَيهِم يَوم‌َ القِيامَةِ وَ لا يُزَکِّيهِم وَ لَهُم عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ«2» (کساني که پيمان الهي را ببهاي کم ميفروشند نصيبي در آخرت براي آنان نيست و خدا در روز قيامت با آنها سخن نگويد و نظر مرحمت بآنها نکند و آنان را از پليديها پاک ننمايد و براي آنان عذاب دردناک باشد) وَ قِيل‌َ اليَوم‌َ نَنساکُم کَما نَسِيتُم لِقاءَ يَومِکُم هذا وَ مَأواکُم‌ُ النّارُ وَ ما لَکُم مِن ناصِرِين‌َ«3» (و گفته ميشود امروز شما را فراموش ميکنيم چنان که شما ملاقات چنين روزي را فراموش کرديد و جايگاه شما آتش است و براي شما ياري کننده نيست) فَذُوقُوا بِما نَسِيتُم لِقاءَ يَومِکُم هذا إِنّا نَسِيناکُم وَ ذُوقُوا عَذاب‌َ الخُلدِ بِما کُنتُم تَعمَلُون‌َ«4» پس بچشيد طعم آتش دوزخ را بواسطه فراموش کردن شما لقاء اينکه روز را، بدرستي که ما فراموش کرديم و واگذارديم شما را و بچشيد عذاب هميشگي را بواسطه آنچه بجاي مي‌آوريد) کَذلِک‌َ يُرِيهِم‌ُ اللّه‌ُ أَعمالَهُم حَسَرات‌ٍ عَلَيهِم وَ ما هُم بِخارِجِين‌َ مِن‌َ النّارِ«5» (باين چنين ارائه ميدهيم کارهاي ايشان را که موجب حسرت است براي آنها، و ايشان بيرون رونده‌گان از آتش نيستند)
1- سورة المدثر آيه 25
2- آل عمران 71
3- سوره جاثيه 33
4- سوره سجده آيه 14
5- سوره بقره آيه 162
جلد 1 - صفحه 289
يَوم‌َ يَعَض‌ُّ الظّالِم‌ُ عَلي يَدَيه‌ِ يَقُول‌ُ يا لَيتَنِي اتَّخَذت‌ُ مَع‌َ الرَّسُول‌ِ سَبِيلًا«1» (روزي که ستمکار دستهاي خود را بدندان ميگزد و ميگويد کاش با پيغمبر راهي اتخاذ نموده بودم) وَ نادَوا يا مالِک‌ُ لِيَقض‌ِ عَلَينا رَبُّک‌َ قال‌َ إِنَّکُم ماکِثُون‌َ«2» (و ندا ميکنند که اي مالک دوزخ بخواه از پروردگارت که ما را بميراند، گويد بدرستي که شما از درنگ کننده‌گانيد) وَ نادي أَصحاب‌ُ النّارِ أَصحاب‌َ الجَنَّةِ أَن أَفِيضُوا عَلَينا مِن‌َ الماءِ أَو مِمّا رَزَقَکُم‌ُ اللّه‌ُ قالُوا إِن‌َّ اللّه‌َ حَرَّمَهُما عَلَي الکافِرِين‌َ«3» (و صدا ميزنند ياران آتش ياران بهشت را که از آب يا از آنچه خدا بشما روزي نموده بر ما افاضه کنيد، گويند بدرستي که خدا اينها را بر کافران حرام نموده است) قالُوا رَبَّنا غَلَبَت عَلَينا شِقوَتُنا وَ کُنّا قَوماً ضالِّين‌َ رَبَّنا أَخرِجنا مِنها فَإِن عُدنا فَإِنّا ظالِمُون‌َ قال‌َ اخسَؤُا فِيها وَ لا تُکَلِّمُون‌ِ«4» (و گفتند پروردگارا شقاوت ما بر ما چيره شده و بوديم ما گروه گمراهان، پروردگارا ما را از آتش بيرون کن پس اگر باز باعمال زشت برگشتيم آن گاه ستمکاريم، خداي فرمايد ساکت شويد (خفه شويد) و تکلم نکنيد)عليه‌‌به وَ قال‌َ الَّذِين‌َ فِي النّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّم‌َ ادعُوا رَبَّکُم يُخَفِّف عَنّا يَوماً مِن‌َ العَذاب‌ِ قالُوا أَ وَ لَم تَک‌ُ تَأتِيکُم رُسُلُکُم بِالبَيِّنات‌ِ قالُوا بَلي قالُوا فَادعُوا وَ ما دُعاءُ الکافِرِين‌َ إِلّا فِي ضَلال‌ٍ«5» (و گفتند کساني که در آتشند بخزنه دوزخ که پروردگارتان را بخوانيد که روزي از عذاب را بر ما تخفيف دهد، خازنان دوزخ گويند آيا پيغمبران شما با بيّنات براي شما نيامدند! گويند بلي، گويند دعا کنيد، و نيست دعاي کافران مگر در تباهي و عدم اجابت)
1- سوره فرقان آيه 18
[.....]
2- سوره زخرف آيه 77
3- سوره اعراف آيه 18
4- سوره مؤمنون آيه 108
5- سوره مؤمن آيه 52
جلد 1 - صفحه 290
کُلَّما أُلقِي‌َ فِيها فَوج‌ٌ سَأَلَهُم خَزَنَتُها أَ لَم يَأتِکُم نَذِيرٌ قالُوا بَلي قَد جاءَنا نَذِيرٌ فَکَذَّبنا وَ قُلنا ما نَزَّل‌َ اللّه‌ُ مِن شَي‌ءٍ«1» (هر گاه گروهي در دوزخ افکنده شوند خازنان دوزخ از آنها پرسند که آيا ترساننده براي شما نيامد! گويند چرا ترساننده ما را آمد ولي آنان را تکذيب نموديم و گفتيم خدا بر ما چيزي نازل نکرده) سَواءٌ عَلَينا أَ جَزِعنا أَم صَبَرنا ما لَنا مِن مَحِيص‌ٍ«2» (برابر است بر ما که بيتابي کنيم يا شکيبايي نمائيم براي ما چاره و راه گريزي نيست) و غير اينها از آيات ديگر.
و اخبار در اينکه باره نيز بسيار است و ما ببعضي از خطب امير المؤمنين در نهج البلاغة و غير آن اکتفاء ميکنم:
1- در ضمن خطبه مفصّلي ميفرمايد
«و اعلموا انّه ليس لهذا الجلد الرقيق صبر علي النار فارحموا نفوسکم فانّکم قد جرّبتموها في مصائب الدنيا، أ فرأيتم جزع احدکم من الشوکة تصيبه، و العمرة تدميه، و الرمضاء تحرقه! فکيف اذا کان بين طابقين من، ضجيج حجر و قرين شيطان! اعلمتم ان‌ّ مالکا اذا غضب علي النار حطم بعضها بعضا لغضبه و اذا زجرها توثّبت بين ابوابها جزعا من زجرته!
3» ايّها اليفن الکبير الّذي قد لهزه القتير کيف انت اذا التحمت اطواق النار بعظام الاعناق، و نشبت الجوامع حتي اکلت لحوم السواعد! فاللّه اللّه معشر العباد و انتم سالمون في الصحة قبل السقم و في الفسحة قبل الضيق، فاسعوا في فکاک رقابکم من قبل ان تغلق رهائنها»«
(بدانيد که براي اينکه پوست نازک صبر بر آتش نيست، پس بر خودتان رحم کنيد زيرا شما خودتان را در مصائب دنيا تجربه کرده‌ايد، آيا ديده‌ايد بيتابي يکي از خودتان را از خاري که ببدن او بخلد يا از زمين خوردني و افتادني که خون از وي بيرون رود و يا از زمين گرمي که او را بسوزاند! پس چگونه خواهد بود هنگامي
1- سورة الملک آيه 80
2- سوره ابراهيم آيه 25
3- نهج البلاغة جزء دوم خطبه 178
جلد 1 - صفحه 291
که ميان دو تاوه از آتش باشد، همخوابه سنگ و همنشين شيطان«1» آيا ميدانيد که مالک دوزخ وقتي بر آتش خشم کند بواسطه خشم او بعض از آتش بعض ديگر را بخورد (آتش در هم ريزد و متلاطم و ملتهب شود) و هر گاه بر آتش بانک زند در اثر بانک او آتش در ميان ابواب دوزخ بهيجان درآيد و بجهد، اي پير مسن‌ّ که سفيد مويي با او آميخته است؟ چگونه‌اي تو هنگامي که طوقهاي آتش بر استخوانهاي گردن بچسبد و غلهاي جامعه بر بدن آويخته شود بحدي که گوشتهاي ساعدها را بخورد، پس اي گروه مردم خدا را در نظر داشته باشيد و حال آنکه در سلامت و صحت هستيد پيش از آن گه بيمار شويد و در وسعت و گشادگي هستيد پيش از آنکه در تنگي قرار گيريد، پس کوشش کنيد در رها نمودن گردنهاي خود پيش از آنکه گروهاي شما از موقع فک‌ّ نگذشته باشد و قابل فک‌ّ باشد) 2- در ضمن خطبه ديگر ميفرمايد
2» «و امّا اهل المعصية فانزلهم شرّ دار و غل‌ّ الايدي الي الاعناق و قرن النواصي بالاقدام و البسهم سرابيل القطران و مقطعات النيران في عذاب قد اشتدّ حرّه و باب قد اطبق علي اهله في نار لها کلب و لجب و لهب ساطع و قصيف هائل لا يظعن مقيمها و لا يفادي اسيرها و لا تفصم کبولها لا مدة للدار فتفني و لا اجل للقوم فيقضي»«
(و امّا گناهکاران، پس خدا آنان را در بدترين سراي فرود آورد و دستهايشان را بگردنها غل کند و مويهاي پيشانيشان را بپاها نزديک کند و پيراهنهاي قطران و جامه‌هاي آتشين بر آنان بپوشاند، و آنان را در شکنجه و عذابي قرار دهد که حرارت آن بسيار سخت و درهاي آن بر اهلش بسته شده، در آتشي که داراي هيجان و صداي اضطراب‌آور و شعله مرتفع، و صوت شديد و مهيب است، اقامه کنندگان آن آتش کوچ نکنند و اسير آن فديه داده نشوند و قيد و بندهاي آن از هم جدا نشود،
1- اشاره بآيه شريفه فَاتَّقُوا النّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النّاس‌ُ وَ الحِجارَةُو آيه شريفه وَ مَن يَعش‌ُ عَن ذِکرِ الرَّحمن‌ِ نُقَيِّض لَه‌ُ شَيطاناً فَهُوَ لَه‌ُ قَرِين‌ٌميباشد
2- نهج البلاغة جزء الاول خطبه 105
جلد 1 - صفحه 292
و مدتي براي آن نيست تا فاني شود و اجلي براي اهل آن نيست تا بميرند) 3- و نيز ميفرمايد
1» «لتترکن‌ّ في سرابيل القطران و لتطوقن‌ّ بينها و بين حميم آن و لتسقين شرابا حار الغليان فکم يومئذ في النار من صلب محطوم و وجه مشهوم و مشوّه مضروب علي الخرطوم قد اکلت الجامعة کتفه و التحم الطوق بعنقه، فلو رأيتهم يا احنف ينحدرون في اوديتها و يصعدون جبالها قد البسوا المقطّعات من القطران و اقرنوا مع فجارها و شياطينها فاذا استغاثوا من حريق شدّت عليهم عقاربها و حيّاتها و لو رأيت مناديا «ينادي يا اهل الجنة و نعيمها و يا اهل حلّتها و حللها خلّدوا فلا موت فعندها ينقطع رجائهم و ينغلق الأبواب و ينقطع بهم الاسباب، فکم يومئذ من شيخ ينادي واشيباه و کم من شاب ينادي واشباباه و کم من امراة تنادي وا فضيحتاه هتکت عنهم الستور فکم يومئذ من مغموس بين اطباقها محبوس يا لک غمسة البستک بعد لباس الکتان و الماء المبرد علي الجدران و اکل الطعام الوانا بعد الوان، هذا ما اعدّ اللّه للمجرمين»«
(هر آينه البته در پيراهنهاي قطران گذارده شويد در ميان دوزخ و ميان آب بسيار گرم طواف کنيد و از آشاميدني گرم جوشيده بياشاميد، پس چه بسيار استخوانهاي گرده در هم شکسته، و صورتهاي هولناک ناهنجار بر بيني زده شده در آن روز باشد که غل جامعه بازوهاي آن را خورده و طوق آتشين بر گردن او چسبيده است، پس اگر آنان را ميديدي اي احنف که در واديهاي جهنم سرازير ميشوند و از کوه‌هاي آن بالا ميروند و جامه‌هاي قطران در بر کرده و با فجار و شياطين مقرون شده‌اند، هر گاه از سوزش آتش استغاثه کنند، عقربها و مارهاي دوزخ بر آنها سخت گيرند، و اگر ميديدي منادي حق را که ندا ميکند اي اهل بهشت و نعمتهاي آن و اي اهل زيور و زينتهاي بهشت جاودان باشيد که مردني نيست، در آن هنگام اميد اهل دوزخ از رهايي از آتش بريده شود و درهاي جهنم بسته گردد
1- کفاية الموحدين ص 168
جلد 1 - صفحه 293
و اسباب نجات منقطع شود، پس چه بسيار است در آن روز پيري که فرياد و داد از پيري ميزند و جواني که از دست جواني مينالد، و زني که شيون از رسوايي ميکند، پرده‌هاي آنها در آن روز برداشته و پاره شده است، و چه بسيار است فرو رونده در دوزخ که در ميان طبقه‌هاي آن زنداني شده و اي براي تو از اينکه فرو رفتن بپوشانند تو را بعد از لباس کتان که در دنيا ميپوشيدي از لباس‌هاي جهنم و بنوشانند تو را بعد از آب سرد که سر ديوارها ميگذاردي که از نسيم سحر خنک شود مينوشيدي از آبهاي جهنم مثل حميم و غساق و بخورانند تو را بعد از آنکه در دنيا الوان طعام‌هاي لذيذ يکي بعد از ديگري ميخوردي از غذاهاي جهنم مثل زقوم و نحو آن اينست آنچه خدا مهيا کرده براي گنه‌کاران) و در دعاي کميل ميفرمايد
«فکيف احتمالي لبلاء الاخرة و جليل وقوع المکاره فيها و هو بلاء تطول مدته و يدوم مقامه و لا يخفف عن اهله لانّه لا يکون الا عن غضبک و انتقامک و سخطک و هذا ما لا تقوم له السموات و الارض»
(پس چگونه است صبر و طاقت من نسبت ببلاء آخرت و سختيها و ناملايمات بزرگي که در آنجا واقع ميشود و حال آنکه آن بلائي است که مدت آن طولاني و اقامت در آن دائمي است و نسبت باهل آن عذاب تخفيفي نيست، براي اينکه آن عذاب نيست جز از غضب و انتقام و سخط تو و در مقابل غضب تو آسمانها و زمين قيام نتوانند نمود) و نيز ميفرمايد
«لکنّک تقدّست اسمائک اقسمت ان تملأها من الکافرين من الجنة و النّاس اجمعين و ان تخلّد فيها المعاندين»
(و لکن اسمهاي تو مقدّس و منزّه است، قسم ياد فرموده‌اي که دوزخ را از کافران جن‌ّ و انس پر کني و معاندين را در آن جاودان گرداني) و غير اينها از اخبار ديگر.
(اما دليل عقل بر اثبات عذاب)
اينست که عذاب لازمه عمل عبد و مترتب بر سوء اختيار اوست و اگر در مقابل شخص
جلد 1 - صفحه 294
عاقلي دو ظرف از شراب يکي سم‌ّ مهلک و ديگري شربت گوارا است بنهند و مضار و مفاسد آن سم‌ّ را بوي گوشزد نموده و وي را از خوردن آن نهي کنند و منافع و خواص آن شربت گوارا را نيز براي وي تشريح و او را بآشاميدن آن ترغيب کنند و آن شخص با اختيار خود شربت گوارا را رها نموده و سم‌ّ مهلک را بياشامد آيا هلاکت لازمه عمل او و مترتب بر فعل او نخواهد بود! و آيا نتيجه سويي که عايد او ميشود بر خلاف عدل خواهد بود! البته چنين نيست؟ علاوه بر اينکه ثابت و محقق است که خداوند داراي جميع صفات کمال و جمال است و صفات کماليه او عين ذات او و غير متناهي است و منشأ صفات جماليه او که از آنها بصفات فعليه تعبير ميشود نيز صفات کماليه است و لذا آنها هم غير متناهي است و معلوم است که تعذيب و انتقام در موضع خود صلاح و شايسته و ترک آن بسا خلاف مصلحت و موجب فساد است و بمقتضاي عدل کاري که در فعلش مصلحت و در ترکش مفسده باشد لازم است از خداوند صادر شود و در دعاي افتتاح است
«و ايقنت انک انت ارحم الراحمين في موضع العفو و الرحمة و اشدّ المعاقبين في موضع النکال و النقمة»
(و اما اجماع)
همين قدر کافي است که تمام مسلمين با طبقات مختلف و مذاهب متشتّتي که دارند بمعاد و لوازم آن که در رأس آنها ثواب و عقاب است قائلند بلکه آن را از اصول دين ميشمارند.
(مقام سوم در رد شبهات منکرين عذاب و خلود)
چنانچه قبلا متذکر شديم عذاب قيامت و خلود کفار و معاندين در آن از ضروريات مسلّمه دين اسلام است ولي بعضي از حکماء و عرفاء بر خلاف اينکه عقيده
جلد 1 - صفحه 295
رفته‌اند و آنها سه دسته‌اند:
(دسته اول)
منکر اصل عذاب شده و بوجوه ذيل بر گفتار خود استدلال نموده‌اند 1- وجود کفار و فساق بمقتضاي نظام جملي عالم لازم است و همين طور که نور و ظلمت و خير و شر و نعمت و بلاء و خوشي و ناخوشي در عالم وجود دارد کافر و مؤمن فاسق و متقي نيز بايد باشد و اگر در عالم جز مؤمن و متقي نباشد اختلال در نظام لازم آيد، لذا خداوند دواعي کفر و فسق را در آنها ايجاد نموده و آنان را بواسطه آن دواعي رو بکفر و فسق ميکشاند و اگر آنها را عذاب کند خلاف عدل است.
«جواب»
اينکه گفتار همان مقاله جبريه است که قبلا متذکر شديم و بطور خلاصه مي‌گوييم در نظام جملي عالم اگر چه اضداد هست حتي اينکه هر چيزي بضدّ خود شناخته ميشود ولي کافر و فاسق باختيار خود بطرف کفر و فسق ميروند و الجاء و اضطراري در کار نيست زيرا همانطور که خداوند غرائز و قوايي در انسان آفريده که آدمي را بطرف امور شهواني و حيواني سوق ميدهد عقل را در داخل انسان و انبياء و راهنمايان را نيز در خارج قرار داده که تا قوا و غرائز انسان را تعديل نموده و آن قدر که بصلاح و نفع دنيا و آخرت اوست از آنها استفاده کند و از غير آن مقدار اجتناب ورزد و اينمعني اختيار و لازمه اختيار است و در غير اينصورت اختيار تحقق نمي‌پذيرد.
2- عذاب آخرت ضرريست خالي از نفع، زيرا نفعي براي خداوند ندارد چون او غني بالذات و از تعذيب گناهکاران فايده‌اي عايد او نخواهد شد و بواسطه کفر و فسق خلايق بر دامن کبريائيش گردي نمي‌نشيند تا از جهت تعذيب آنان برطرف سازد، و پيداست که براي بنده هم نفعي ندارد، بنا بر اينکه فعلي است لغو و قبيح
جلد 1 - صفحه 296
و از خدا صادر نميشود، و نفع داشتن براي ديگران هم قبيح است زيرا اضرار يکي براي نفع ديگري ترجيح بلا مرجح است.
«جواب»
اولا اينکه استدلال بعقوبات وارده بر امم سابقه از حرق و غرق و خسف و نحو اينها بلکه مطلق بليات و مصائب بر کساني که متنبه نميشوند منقوض است و ثانيا بحکم و مصالح افعال الهي هر کسي نميتواند پي برد و چه بسيار از افعال الهي که حکمش بر ما پوشيده است و ثالثا اگر عبد مستحق عقوبت باشد تعذيب او عدل است چون عدل عبارت از اعطاء حق هر صاحب حقي است و حق چنين بندهاي عذاب است 3- کفر و معصيت مستعقب تکليف است و تکليفي که بر ضرر بدون نفع مترتب باشد قبيح است، بنا بر اينکه يا بايد انکار تکليف نمود و يا بايد قائل شد تکليف مستعقب ضرر نيست، و چون تکليف را نميتوان انکار نمود بايد گفت که بر تکليف ضرري مترتب نخواهد شد و هو المطلوب.
«جواب»
در مبحث عدل و نبوت بيان نموده‌ايم که تکليف بمقتضاي عدل و از باب لطف است و اگر ارسال رسل و انزال کتب و جعل تکليف نمي‌بود خلقت بشر لغو و بيهوده بود، و تکليف بعث مکلف بمنافع دنيوي و اخروي و زجر و منع او از مضارّ دنيوي و اخروي است، و عقوبت و عذاب در اثر سوء اختيار عبد است چنانچه ثواب اخروي مترتب بر حسن اختيار اوست، و اينکه کلام عينا نظير اينست که کسي درهمي بفقيري بدهد که اصلاح امر معاش کند و او باختيار خود سمّي بخرد و بخورد و هلاک شود و گويند اعطاء درهم موجب هلاکت او باشد، و يا کسي محض احسان و لطف ضيافتي
جلد 1 - صفحه 297
بکند و انواع اطعمه و اشربه فراهم سازد و ميهماني آن قدر بخورد که هلاک گردد سپس گويند ضيافت سبب هلاکت او شد، و لذا اعطاء درهم و ضيافت قبيح است؟؟؟ 4- کافر و عاصي بواسطه کفر و معصيت خود را از منافع دنيوي و اخروي ايمان و طاعت محروم ساخته و کسي که نفعي را از خود سلب کند مستحق عقوبت نخواهد بود، چنانچه اگر کسي درهمي را از دست داد، نبايد او را مضروب يا مقتول نمود بلکه همان تفويت درهم براي او کافي است
«جواب»
منافع و مصالح و مضار و مفاسد بر دو قسم است، يک قسم مصلحت غير ملزمه و مفسده غير ملزمه است که از اولي تعبير بمندوب و از دوّمي تعبير بمکروه ميکنند و تفويت چنين مصلحتي يا اکتساب چنين مفسده‌اي اي مستلزم عقوبت نيست و قسم ديگر مصلحت ملزمه است که از آن بواجب تعبير ميکنند و در ترکش مفسده و ضرر است و همچنين مفسده ملزمه که از آن بحرام تعبير ميشود و در فعلش ضرر و زيان است.
و عقوبت و عذاب اخروي همان ضرري است بر ترک واجب و فعل حرام دامنگير انسان ميشود
دسته دوم:
عذاب را اعتراف نموده و منکر خلود شدند و اينان نيز بوجوه ذيل تمسّک نموده‌اند:
1- سنگدل‌ترين مردم هر گاه کسي را بواسطه مخالفت تعذيب کند، مدّتي که گذشت خسته و سير ميشود و اگر بخواهد مدت مديدي او را تعذيب کند ديگران او را ملامت ميکنند و ميگويند تا چه اندازه او را شکنجه مي‌نمايي يا او را بکش و يا رها کن، پس چگونه خداوند عادل حکيم و رءوف و رحيم بنده‌گان را براي معاصي چند روزه دنيا و کفر ابد الاباد تعذيب مينمايد!
جلد 1 - صفحه 298
«جواب»
قياس تعذيب مردم با تعذيب الهي قياس مع الفارق است، زيرا غرض مردم از شکنجه تشفي دل و يا منافع ديگري است و وقتي غرضشان حاصل شد سير يا خسته ميشوند و ملامت ديگران براي اينست که شخص معذب را مستحق اينکه مقدار عذاب نميدانند، ولي خداوند براي تشفي يا منافع ديگري بنده را عذاب نميکند زيرا او غني بالذات و از اينکه حالات و عوارض منزّه و مبراست و تعذيب او هم بمقدار استحقاق بنده است، بنا بر اينکه اگر بنده مستحق عذاب ابدي باشد عذابش عين عدل و موافق حکمت خواهد بود.
2- خداوند در دنيا دعاء را اجابت و توبه را قبول ميکند چگونه در آخرت که مقام ظهور رحمت است دعا را اجابت نکند و توبه را نپذيرد!
«جواب»
اولا در قرآن مجيد ميفرمايد وَ لَيسَت‌ِ التَّوبَةُ لِلَّذِين‌َ يَعمَلُون‌َ السَّيِّئات‌ِ حَتّي إِذا حَضَرَ أَحَدَهُم‌ُ المَوت‌ُ قال‌َ إِنِّي تُبت‌ُ الآن‌َ وَ لَا الَّذِين‌َ يَمُوتُون‌َ وَ هُم کُفّارٌ«1» (توبه نيست براي کساني که اعمال بد را مرتکب ميشوند و هنگامي که يکي از آنها را مرگ حاضر شد گويد اکنون توبه کردم، و همچنين توبه نيست براي کساني که ميميرند در حالي که کافرند) و ثانيا قبول توبه وجوب عقلي ندارد بلکه وعده الهي است که توبه را قبول ميفرمايد و اينکه وعده مربوط بدنيا است نه آخرت.
و ثالثا اعمال سيّئه که انسان با آنها از دنيا ميرود ملکه او ميگردد و ديگر قابل تغيير نيست و از اينجهت خداوند ميفرمايد وَ لَو رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنه‌ُ«2» (و اگر برگردند البته بطرف همان چيزهايي که از آنها نهي شده بودند بازگشت ميکنند)
1- سوره نساء آيه 22
2- سوره انعام آيه 28
جلد 1 - صفحه 299
3- خداوند در قرآن مجيد ميفرمايد جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثلُها«1» و از اينکه زياده بر آنچه مجرم گناه نموده او را مکافات کنند نهي فرموده، و چگونه خودش کسي را که مدتي معصيت کرده (و لو يک عمر و يک دهر باشد) در عذاب مخلّد ميدارد!
(جواب)
عذاب مترتب بر ملکات رذيله و صورت شقاوتي است که انسان بواسطه اعمال زشت و طغيان در نافرماني و کفر و شرک و عناد براي وي حاصل و ثابت ميشود و چون اينکه ملکه و صورت عاريتي و قابل زوال نيست بلکه اگر فرض شود تا ابد چنين انساني ادامه حيات دهد، اينکه ملکه ثابت و مستدام خواهد بود لذا عذاب آنها دائم و هميشگي است.
4- دلالت آيات و اخبار بر خلود مورد اعتراف ما است ولي خلف وعيد قبيح نيست و خداوند با آن سعه رحمت، و سبقت رحمتش بر غضب از مخلّد نمودن اهل دوزخ در عذاب درميگذرد، بخلاف خلف وعد که قبيح است،
(جواب)
اولا در بسياري از آيات و اخبار، از خلود خبر ميدهد نه اينکه توعيد و تهديد نمايد و اگر خلود نباشد کذب لازم آيد «و من اصدق من اللّه قيلا» و ثانيا خلف وعيد حسن است در موردي که قابليت رحمت باشد ولي اگر قابليت نباشد خلف وعيد هم بجا نخواهد بود.
5- آياتي که دلالت بر خلود دارد مقيّد است مانند آيه شريفه فَأَمَّا الَّذِين‌َ شَقُوا فَفِي النّارِ لَهُم فِيها زَفِيرٌ وَ شَهِيق‌ٌ خالِدِين‌َ فِيها ما دامَت‌ِ السَّماوات‌ُ وَ الأَرض‌ُ«2» (و اما کساني که شقاوت را اختيار کردند پس در آتش براي آنها بانک و فرياد است در حالي که جاودانند در آن مادامي که آسمان و زمين برقرار است) و اينکه آيه آيات
1- سوره شوري آيه 38
2- سوره هود آيه 109
[.....]
جلد 1 - صفحه 300
مطلقه را هم مقيّد ميکند.
«جواب»
اولا مورد اطلاق و تقييدي در متنافيين است مانند اعتق رقبة و لا تعتق الکافرة که جمله دوم، جمله اول را مقيّد ميکند، ولي مثبتين مانند اکرم الفقهاء، و اکرم کل عالم، جمله اول جمله دوم را مقيد نميکند بلکه در اينگونه موارد اعم العنوانين را بايد اخذ نمود و آيه مورد نظر از اينکه قبيل است و ثانيا خود اينکه عبارت کنايه از خلود است زيرا قرآن مطابق عرف لغت عرب نازل شده و عرب از دوام و خلود باين عبارت تعبير ميکند و ثالثا اگر مراد از آسمان و زمين همين آسمان و زمين بهمين نحو باشد لازم آيد عدم دخول اهل دوزخ در آتش، بلکه عدم دخول اهل بهشت در بهشت، زيرا بنص‌ّ قرآن روز قيامت آسمان در هم پيچيده شود يَوم‌َ نَطوِي السَّماءَ کَطَي‌ِّ السِّجِل‌ِّ لِلکُتُب‌ِ«1» و در زمين تغيير و تبديل حاصل شود يَوم‌َ تُبَدَّل‌ُ الأَرض‌ُ غَيرَ الأَرض‌ِ«2» و لذا در بعض اخبار تفسير ببهشت و دوزخ عالم برزخ شده و اگر مراد مواد آسمان و زمين است دليل بر فنا و انعدامش نداريم و رابعا آسمان و زمين مطلق است و در دار آخرت نيز زمين و آسماني مناسب آن عالم خواهد بود چون دار دار ثبات و بقاء است همه چيز آن ثابت و دائم خواهد بود و خامسا اگر اينکه عبارت خلود اهل نار را مقيّد کند خلود اهل بهشت را نيز مقيّد ميکند چون در آيه بعد بهمين عبارت نسبت بخلود بهشتيان تعبير شده وَ أَمَّا الَّذِين‌َ سُعِدُوا فَفِي الجَنَّةِ خالِدِين‌َ فِيها ما دامَت‌ِ السَّماوات‌ُ وَ الأَرض‌ُ«3» و حال آنکه خلود اهل بهشت مورد اعتراف خصم است.
دسته سوم:
خلود را اعتراف نموده ولي تسرمد عذاب را انکار کرده‌اند و
1- سوره انبياء آيه 104
2- سوره ابراهيم آيه 49
3- سوره هود آيه 110
جلد 1 - صفحه 301
گفته‌اند طبع دوزخيان پس از مدتي آتشي ميشود و مانند ملائکه عذاب ديگر از آتش متأذّي نميشوند.
ولي اينکه گفتار هم پايه و اساسي ندارد و نصوص آيات شريفه قرآن و اخبار کثيره بر خلاف آن قائم است مانند آيه شريفه کُلَّما نَضِجَت جُلُودُهُم بَدَّلناهُم جُلُوداً غَيرَها لِيَذُوقُوا العَذاب‌َ«1» و غير ذلک از آيات و اخبار که در محل خود ذکر خواهيم نمود.
سؤال
با اينکه نصوص آيات و اخبار که در مورد عذاب و خلود و تسرمد دوزخيان وارد شده چرا بعضي از حکماء و عرفاء منکر عذاب قيامت يا خلود و تسرمد آن شده‌اند!
جواب
آنچه بنظر ميرسد اينست که اينان يک اصل موضوعي نزد خود مسلّم داشته و هر چه منافي آن باشد تأويل و توجيه ميکنند و آن قول بوحدت وجود غلطي است که ميگويند وجود موجودات متکثره منشعب از وجود حقند و بالاخره باصل خود برميگردند و روي اينکه اصل براي اصل عذاب يا خلود و تسرمد آن توجيهاتي ميکنند ولي اينکه نوع وحدت وجود که مستند بطايفه از صوفيه است گفتاري بسيار سخيف و نابجاست و امّا کلام در وحدت حقيقت وجود و مقول بتشکيک بودن آن بحث وسيع و دامنه‌داري است که در حکمت الهي مورد تحقيق و تدقيق قرار داده شده و شايد در محل مناسبي بتوانيم در اطراف آن بيان مختصري بنمائيم.
سؤال
تعذيب و انتقام از افعال الهي است و فعل لا بد بايد محدود باشد و اول و آخري داشته باشد و اينکه با خلود نميسازد!
1- سورة نساء آيه 59
جلد 1 - صفحه 302
جواب
افعال الهي از روي قدرت و اختيار و موافق حکمت و مصلحت و البته حادث است ولي لازم نيست انتهاء داشته باشد زيرا اگر حکمت و مصلحت دائمي شد فعل که تابع آنست نيز دائمي خواهد بود، بنا بر اينکه اگر امري اقتضاء دوام ثواب يا دوام عقاب داشته باشد ثواب يا عقاب دائمي مترتب بر آن خواهد بود، و اينکه مطلب در محل خود ثابت شده که عقايد و اخلاق انسان در دار دنيا قابل تغيير و تبديل است مادامي که بحدّ ملکه راسخه نرسد ولي پس از مردن ديگر قابل تغيير نيست و با همان ملکه‌اي که از دنيا رفته ثابت و مستدام ميماند وَ مَن کان‌َ فِي هذِه‌ِ أَعمي فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعمي«1» و لذا ثواب يا عقاب او هم دائمي خواهد بود و از اينجهت فرمودند
اليوم عمل و لا حساب و غدا حساب و لا عمل
و فرمودند
(الدنيا مزرعة الاخرة)
يعني دنيا کشتزاري است که هر بذري در آن بپاشي در آخرت درو خواهي کرد و هر چيزي که از مرحله قابليت بفعليت رسيد ديگر قابل تغيير نخواهد بود، اعاذنا اللّه من هوان الدنيا و عذاب الاخرة
1- سوره بني اسرائيل آيه 72
303