اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يُخادِعُون‌َ اللّه‌َ وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ ما يَخدَعُون‌َ إِلاّ أَنفُسَهُم وَ ما يَشعُرُون‌َ «9»
(با خدا و کساني که ايمان آورده‌اند مخادعه ميکنند و حال آنکه جز با خودشان خدعه نميکنند و نميفهمند) کلام در تفسير اينکه آيه در چند مورد است:
مورد اول
در دفع بعض اشکالات که متوجه بر اينکه آيه است و آنها سه اشکال است:
1- مخادعه از باب مفاعله است و افاده اسناد فعل را بطرفين مينمايد و چگونه ميتوان نسبت خدعه را بخدا داد!
جواب از اينکه اشکال بوجوهي ميتوان داد:
وجه اول: باب مفاعله همه جا بين الاثنين نيست و در بسياري از موارد يک طرفي است مانند عافاک اللّه، و عاينت الشي‌ء، و زاولت الامر، و سافرت و امثال اينها و مخادعه نيز از اينکه قبيل است.
وجه دوم: اطلاق خدعه و مکر بر خداوند در آيات ديگر مانند وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللّه‌ُ وَ اللّه‌ُ خَيرُ الماکِرِين‌َ«1» و إِن‌َّ المُنافِقِين‌َ يُخادِعُون‌َ اللّه‌َ وَ هُوَ خادِعُهُم«2» بنحو حقيقت نيست بلکه از باب مجاز مشاکلة است يعني از جزاء خدعه و مکر، بخدعه و مکر تعبير نموده چنانچه بعضي جمله
«کما تدين تدان»
را نيز از اينکه قبيل گرفته‌اند.
وجه سوم: خداوند در دنيا با آنها طوري رفتار ميکند که گمان ميبرند خير آنها را خواسته و حال آنکه آنان را املاء و استدراج نموده تا هر چه ميخواهند بکنند و روز بروز عذاب خود را زياد نمايند چنانچه ميفرمايد وَ لا يَحسَبَن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا أَنَّما نُملِي لَهُم خَيرٌ لِأَنفُسِهِم إِنَّما نُملِي لَهُم لِيَزدادُوا إِثماً وَ لَهُم عَذاب‌ٌ مُهِين‌ٌ«3» (گمان نبرند کساني که کافر شدند مهلت دادن ما آنان را بر ايشان خوب است همانا مهلت ميدهيم آنان را تا اينکه بر گناه خود بيفزايند و عذاب خوار کننده براي آنان است)
1- سوره نساء آيه 141
2- سوره آل عمران آيه 47
3- سوره آل عمران آيه 172
جلد 1 - صفحه 314
و نيز ميفرمايد وَ الَّذِين‌َ کَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَستَدرِجُهُم مِن حَيث‌ُ لا يَعلَمُون‌َ وَ أُملِي لَهُم إِن‌َّ کَيدِي مَتِين‌ٌ«1» (و کساني که آيات ما را دروغ شمردند کمک کمک آنان را بهلاکت نزديک ميکنيم از جهتي که نميدانند، و مهلت ميدهم ايشان را، محققا کيد من محکم است) بنا بر اينکه رفتاري که خدا نسبت بآنها ميکند چون ظاهرش احسان و باطنش خذلان و غايتش عذاب و هلاکت است از آن بمکر و خدعه و کيد تعبير شده.
2- خدعه بر حسب لغت ابهام نمودن طرفست آنچه را که اراده دارد از مکروه چنانچه بعضي گفته‌اند و بعضي ديگر گفته‌اند اخفاء آنست با اصابة مکروه بنحوي که طرف نداند و با خداوند علام الغيوب چگونه ميتوان خدعه نمود!
و جواب از اينکه اشکال نيز بچند وجه داده ميشود:
وجه اول: مراد از مخادعه با خدا، مخادعه در دين خداست که بحسب گفتار اظهار دينداري ميکنند در حالي که متديّن نيستند و از اينکه جهت نتيجه اينکه خدعه عائد خودشان ميشود.
وجه دوم: ممکن است مراد از مخادعه با خدا، مخادعه با رسول خدا و خلفاء و منصوبين از طرف او باشد که اطاعت آنها اطاعت حق و نافرماني آنها، نافرماني اوست.
وجه سوم: ممکن است مراد از مخادعه صورت مخادعه باشد که بر فرض محال اگر خداوند علم بباطن آنها نداشت مخادعه حقيقت داشت چنانچه در تعبيرات مردم است که ميگويند خدا را گول ميزني يا خودت را، و شاهد بر اينکه معني ذيل آيه است که ميفرمايد وَ ما يَخدَعُون‌َ إِلّا أَنفُسَهُم وَ ما يَشعُرُون‌َ 3- اينکه مخادعين اگر معتقد بوجود خداوند نيستند با که خدعه ميکنند!
و اگر معتقد بوجود او ميباشند و او را عالم و آگاه از همه چيز ميدانند چگونه با او خدعه ميکنند!
1- سوره اعراف آيه 181
جلد 1 - صفحه 315
و جواب اينکه گفتار اينست که مخادعين يا دهري و طبيعي هستند و غرض از مخادعه آنان دفع ضرر مسلمين از خودشان ميباشد و يا معتقد بوجود باري بوده ولي صاحبان مذاهب باطله مانند اهل کتاب و مشرکين‌اند اينان نيز بعقيده فاسد خود، در اينکه مخادعه خود را مأجور و مثاب ميدانند.
مورد دوم
در مراتب مخادعه، مخادعه مراتبي دارد:
مرتبه اول: مخادعه در امور اعتقاديه است مانند مخادعه کفّار و اهل ضلال و ارباب مذاهب باطله در اظهار اسلام و آميزش با مسلمين.
مرتبه دوم: مخادعه در امور نفسانيه مثل اينکه دعوي عدالت و علم و اجتهاد و سخاوت و تواضع و شجاعت و زهد و خوف از خدا و توکّل و انقياد و تسليم و ورع و تقوي و امثال اينها را بنمايد با اينکه متّصف بآنها نباشد.
مرتبه سوم: رياء در عبادت است از واجبات و مستحبّات، چنانچه روايت شده از إبن بابويه باسناد خود از حضرت صادق عليه السّلام که از پدر بزرگوارش سؤال شد موجب نجات فرداي قيامت چيست! فرمود
1» «انّما النجاة في ان لا تخادعوا اللّه فيخدعکم فانّه من يخادع اللّه يخدعه و يخلع منه الايمان و نفسه يخدع لو يشعر فقيل له کيف يخادع اللّه فقال يعمل ما امره اللّه عزّ و جل‌ّ به ثم‌ّ يريد به غيره فاتقوا الرياء فانّه شرک باللّه عزّ و جل، ان‌ّ المرائي يوم القيمة يدعي باربعة اسماء: يا کافر يا فاجر، يا غادر، يا خاسر حبط عملک و بطل اجرک و لاخلاص لک اليوم فالتمس اجرک ممّن کنت تعمل له»«
(همانا رستگاري در اينست که با خدا خدعه نکنيد که با شما خدعه ميکند زيرا هر که با خدا خدعه کند خدا با او خدعه مينمايد و لباس ايمان را از وي ميکند و اگر بفهمد با خود خدعه نموده پس گفته شد چگونه با خدا خدعه ميکند! فرمود عمل ميکند بآنچه خدا امر فرموده و غير خدا را بآن
1-.
جلد 1 - صفحه 316
عمل اراده مينمايد پس بپرهيزيد از رياء زيرا رياء شرک بخداي عزّ و جل است، بدرستي که روز قيامت رياکار بچهار اسم خوانده شود: اي کافر، اي فاجر، اي حيله‌گر، اي زيانکار عمل تو از بين رفت و اجر تو باطل شد و براي تو امروز نجاتي نيست، پس اجر خود را طلب کن از آنکه براي او عمل مينمودي) مرتبه چهارم: خدعه در مقامات ديني است باين معني که پيش خود گمان کند واجد مقامي از مقامات ديني است و حال آنکه فاقد آنست مثل اينکه خيال ميکند داراي قصد قربت و خلوص نيت و اعتماد و توکل بخداست با اينکه در سرّ سرّ آلوده برياء است و در امور نظرش باسباب ظاهري ميباشد و يا جاهل مرکب است و خود را عالم ميداند و يا بي‌خرد است و خود را عقل کل ميداند و يا اعمالش باطل است و خود را صحيح العمل ميشمارد و از اينکه جهت حال انکسار در خود نمي‌بيند و معترف بتقصير يا قصور خود نميباشد و عجب و غرور او را ميگيرد و اينکه بالاترين دامهاي شيطان و وسائل اغواي انسان است که آدمي را از عيوب خود غافل ميکند و وقتي انسان از عيب خود غافل شود در صدد رفع آن برنميآيد.
مورد سوم
در تفسير و الّذين آمنوا:
اينکه منافقان با مؤمنان نيز مخادعه ميکنند و مخادعه با مؤمنين اينست که در ظاهر ابراز برادري و همکاري و مساعدت و دوستي و محبت مينمايند ولي در باطن در مقام ايذاء و ظلم و احتقار و اهانت بآنها و بدگويي و غيبت و نمامي و تهمت بآنها و طلب عورات و عثرات آنها و ترک مساعدت و کمک و همکاري با آنها، و عداوت و دشمني با آنها برمي‌آيند و جامع اينکه صفات نفاق و دورويي و ذو وجهين و ذو لسانين بودن است و مناسب است که در اينجا هر يک از اينکه صفات را متذکر شده و عقوبت آن را گوشزد نمائيم.
1- دورويي و دوزباني:
از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
جلد 1 - صفحه 317
1» «من کان له وجهان کان له لسانان من نار يوم القيمة»«
(کسي که دو رو باشد براي او در روز قيامت دو زبان از آتش باشد) و نيز فرمود
2» «تجدون من شرّ عباد اللّه يوم القيمة ذا الوجهين الّذي يأتي هؤلاء بوجه و هؤلاء بوجه»«
(دو رو را بدترين بنده‌گان خدا در روز قيامت مي يابيد، آن کسي که جمعي را با رويي و جمعي را با روي ديگري ميآيد) و نيز فرمود
3» «يجي‌ء يوم القيمة ذو الوجهين دالعا لسانه في قفاه و اخر من قدامه يلتهبان نارا حتي يلتهبان خدّه ثم‌ّ يقال هذا الّذي کان في الدنيا ذا وجهين و ذا لسانين يعرف بذلک يوم القيمة»«
(دو رو، روز قيامت ميآيد در حالي که زبانش را از پشت سرش بيرون آورده و زبان ديگري از جلو رويش، و از اينکه دو زبان آتش شعله‌ور است بحدي که گونه او را مشتعل مينمايند سپس گفته ميشود اينکه کسي است که در دنيا دورو و دو زبان بوده، باين صفت در قيامت شناخته ميشود و از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده که فرمود
4» «بئس العبد عبد يکون ذا وجهين و ذا لسانين يطري اخاه شاهدا و يأکله غائبا ان اعطي حسده و ان ابتلي خذله»«
(بد بنده‌ايست بنده‌اي که داراي دو رو و دو زبان باشد، در حضور برادرش مدح و ثنا ميکند و در غياب او گوشت او را ميخورد «غيبتش را ميکند» اگر چيزي باو عطا شود حسد ميبرد و اگر بمصيبتي گرفتار شود او را واميگذارد) و در جامع السعادات از تورات نقل ميکند «بطلت الامانة و الرجل مع صاحبه بشفتين مختلفتين يهلک اللّه يوم القيمة کل شفتين مختلفتين» (بواسطه دو زباني دوستي و امانت ميان دو مصاحب از بين ميرود و خداوند هلاک ميکند روز قيامت هر که داراي دو زبان مختلف باشد) و نيز روايت ميکند که
«اوحي اللّه تعالي الي عيسي بن مريم ليکن لسانک في السرّ و العلانية لسانا واحدا و کذلک قلبک اني احذرک نفسک و کفي بک خبيرا، لا يصلح لسانان في فم واحد و لا سيفان في غمد واحد»
(خداي تعالي بعيسي بن
1 و 2 و 3 و 4- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 318
مريم وحي فرمود که بايد زبان تو در پنهان و آشکارا يکي باشد و همچنين دل تو، من ترا از خودت ميترسانم و کافي هستي خودت از حيث آگاهي بضميرت، شايسته نيست دو زبان در يک دهان و دو شمشير در يک غلاف) و غير اينها از اخبار ديگر.
و تقيّه از موارد دورويي خارج ميشود، و تقيّه در جائيست که انسان گرفتار ظالم و صاحب شر و يا مخالف مذهبي شود که اظهار عقيده‌اش بيم بر جان يا مال يا عرض او داشته باشد که در اينجا لازم است از اظهار عقيده‌اش خودداري کند و ظاهرا با او موافقت نمايد با اينکه در باطن مخالف او است و اينکه روش ائمه طاهرين در مقابل خلفاء جور و اتباع آنها بوده و اخبار در مدح آن و مذمّت ترک آن بسيار است:
از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که در تفسير آيه شريفه لا تَستَوِي الحَسَنَةُ وَ لَا السَّيِّئَةُ فرمود
1» «الحسنة التقيّة و السيّئة الاذاعة»«
(مراد از نيکي در اينکه آيه تقيّه و مراد از بدي فاش نمودن است) و نيز در تفسير آيه شريفه ادفَع بِالَّتِي هِي‌َ أَحسَن‌ُ فرمود
2» «الّتي هي احسن التقيّة فاذا الّذي بينک و بينه عداوة کانّه ولي‌ّ حميم«
(آن چيز نيکوتري که امر شده بدي را بآن دفع کن، تقيّه است، پس در اينهنگام آن کسي که بين تو و او دشمني است گويا دوست نزديکي ميشود).
و نيز در تفسير آيه شريفه وَ يَدرَؤُن‌َ بِالحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ فرمود
3» «الحسنة التقيّة و السيّئة الاذاعة»«.
و در خبر ديگر از حضرت صادق عليه السّلام است که فرمود
4» «تسعة اعشار الدين التقيّة و لا دين لمن لا تقيّة له»«
(نه دهم دين تقيّه است، و کسي که تقيّه ندارد دين ندارد) و در خبر ديگر فرمود
5» «التقيّة من دين اللّه قال الراوي من دين اللّه قال اي و اللّه من دين اللّه»«
(تقيّه از دين خداست، راوي گويا از روي استبعاد ميگويد از
1- 2- 3- 4- 5- في باب التقية في اغلب کتب الاخبار مثل البحار و کتب الفقه
[.....]
جلد 1 - صفحه 319
دين خداست؟! حضرت قسم ياد ميکند که از دين خداست) و در خبر ديگر فرمود
«سمعت ابي يقول لا و اللّه ما علي وجه الارض شيئي احب‌ّ اليه من تقيّة»
(از پدرم شنيدم که ميگفت قسم بخدا بر روي زمين چيزي نزد خدا محبوبتر از تقيّه نيست) و سپس فرمود
1» «انّه من کانت له تقيّة رفعه اللّه تعالي و من لم يکن له تقيّة وضعه اللّه»«
(بدرستي که هر کس داراي تقيّه باشد خدا او را بلند ميگرداند و هر که تقيّه نداشته باشد خداوند او را پست ميگرداند و در حديث ديگر فرمود
2» «اتّقوا علي دينکم و احجبوه بالتقيّة فانّه لا ايمان لمن لا تقيّة له»«
(دين خود را بواسطه تقيّه نگاهداريد و بپوشانيد، بدرستي که ايمان نيست براي کسي که تقيّه ندارد) و از حضرت باقر عليه السّلام مرويست که فرمود
3» «التقيّة من ديني و دين آبائي و لا ايمان لمن لا تقيّة له»«
(تقيّه از دين من و دين پدران من است و ايمان نيست براي کسي که تقيّه ندارد) و نيز فرمود
4» «التقيّة في کل ضرورة و صاحبها اعلم بها حين تنزل به»«
(تقيّه در هر جايي است که ضرورت ايجاب کند و آنکه برايش چنين امري پيش آيد بموردش داناتر است) و نيز فرمود
5» «التقيّة في کل‌ّ شيئي يضطرّ اليه إبن آدم فقد احل‌ّ اللّه له»«
(تقيّه در هر چيزي است که پسر آدم مضطر شود، پس خداوند براي او در چنين موردي حلال فرموده) و در حديث ديگر فرمود
6» «خالطوهم بالبرانيّة و خالفوهم بالجوانيّة»«
(با اعداء دين معاشرت و موافقت کنيد در ظاهر و مخالفت کنيد در باطن) و در حديث ديگر فرمود
7» «انّما جعلت التقيّة لتحقن به الدم فاذا بلغت الدم فليس تقيّة»«
(تقيه قرار داده شده که بواسطه آن خون حفظ شود، پس هر گاه بحدّ خون رسيد ديگر جاي تقيّه نيست)
1- 2- 3- 4- 5- 6- 7- في باب التقية في اغلب کتب الاخبار مثل البحار و کتب الفقه
جلد 1 - صفحه 320
و در فقه در باب تقيّه گفته شده که تقيّه باختلاف موارد مختلف است، در بعض موارد واجب است و آن در هنگام اضطرار و الجاء براي حفظ جان و عرض و مال معتني به است، و در زمينه که اضطرار نباشد ولي مخالطه و آميزش با مخالفين داراي حسن و موجب ايمني از ضررهاي آنها بر خود و ساير مؤمنين باشد مستحب‌ّ است، و در مورد اظهار برائت از ائمه اطهار مباح است چنانچه در مورد دو نفر از اهل کوفه که آنها را گرفتند و امر کردند و ديگري امتناع نمود وي را کشتند حضرت باقر عليه السّلام فرمود
1» «امّا الّذي برء فرجل فقيه في دينه و امّا الاخر فتعجّل الي الجنّة»«
(آن مردي که برائت جست مردي فقيه در دين بود و امّا آن ديگري بسوي بهشت عجله نمود) و نيز درباره عمّار که مشرکين او و پدر و مادرش را گرفتند و شکنجه نمودند که بر محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بد بگويند و از دين او بيزاري جويند، ياسر و سميّه امتناع کردند و آنها را بسخت‌ترين وضعي کشتند و عمّار اظهار بيزاري نمود و او را رها نمودند، پس از آن خدمت رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مشرف شده و گريه مينمود و گفتند بآن حضرت که او کافر شده، حضرت فرمود
2» «کلّا انّه ملأ ايمانا من قرنه الي قدمه و اختلط بلحمه و دمه و جعل صلّي اللّه عليه و آله و سلّم يمسح عينيه و يقول مالک ان عادوا لک فعدلهم بما قلت فانزل اللّه فيه الّا من اکره و قلبه مطمئن‌ّ بالايمان»«
(نه چنين است، بدرستي که او از سر تا پايش پر از ايمان است و ايمان بگوشت و خونش آميخته شده، و حضرت بر چشمهاي او دست ميماليد و ميفرمود! چه شده است ترا! اگر مشرکين باز ترا گرفتند و اکراه بر ارتداد نمودند آنچه را گفتي اعاده کن، پس درباره عمار خداوند اينکه آيه را نازل فرمود «کسي که کافر شود بعد از ايمان آوردنش مگر آنکه اکراه و اجبار شود و حال آنکه دل او بايمان مطمئن و پابرجا باشد) و همچنين قصّه ميثم تمّار و حجر بن عدي و رشيد هجري و عمرو بن حمق
1 و 2- بحار باب تقيه
جلد 1 - صفحه 321
خزاعي از اصحاب خاص امير المؤمنين عليه السّلام که زياد آنها را گرفت و امر کرد که علي عليه السّلام را سب‌ّ نمايند و امتناع نمودند و آنها را مصلوب و مقتول نمود، و مرحوم مجلسي (ره) شرح مفصل قصه آنها را در نهم بحار ذکر فرموده بآنجا مراجعه شود و حضرت صادق عليه السّلام فرمود
1» «ما منع ميثم من التقيّة فو اللّه لقد علم ان‌ّ هذه الاية نزلت في عمار و اصحابه الّا من اکره و قلبه مطمئن‌ّ بالايمان»«
و نيز در فقه گفته شده که عملي که از روي تقيه واقع شود صحيح است مانند وضوء منکوس و مسح بر خفّين (کفشها) و نماز کتف بسته و وقوف بعرفات و مشعر و امثال اينها در موردي که مندوحه نباشد.
بلکه اخبار بسيار در موضوع مدارات با مردم عموما و مدارات و حسن معاشرت با اهل سنّت و جماعت وارد شده چنانچه از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
«قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم امرني ربّي بمداراة النّاس کما امرني باداء الفرائض»
«2» (رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود که پروردگار من مرا بمدارات با مردم امر فرموده چنانچه باداء واجبات امر فرموده) و نيز فرمود
«قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مداراة النّاس نصف الايمان و الرفق بهم نصف العيش»
(رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود مدارات با مردم نيمي از ايمان و رفق و ملايمت با آنان نيمي از زندگي است) و سپس حضرت صادق عليه السّلام فرمود
3» «خالطوا الأبرار سرّا و خالطوا الفجار جهرا و لا تميلوا عليهم فيظلموکم فانّه سيأتي عليکم زمان لا ينجو فيه من ذوي الدين الّا من ظنّوا انّه ابله و صبر نفسه ان يقال انّه ابله لا عقل له»«
(با نيکان در پنهاني آميزش کنيد و با بدان در آشکارا معاشرت نمائيد و بتندي با آنان برخورد نکنيد که بشما ستم کنند زيرا زماني بر شما ميآيد که از دينداران نجات نمي‌يابد مگر کسي که گمان کنند ابله است و او بردبار و شکيبا باشد به اينکه باو ابله و بي‌خرد گفته شود) و در وافي گفته «مداراة ملاينت با مردم و حسن معاشرت و صحبت با آنان
1- بحار باب تقيه
2- کافي کتاب الايمان و الکفر باب المداراة
3- کافي کتاب الايمان و الکفر باب المداراة
جلد 1 - صفحه 322
و تحمل آزار آنان است براي اينکه از انسان متنفر نشوند»
2- ايذاء
در قرآن مجيد ميفرمايد وَ الَّذِين‌َ يُؤذُون‌َ المُؤمِنِين‌َ وَ المُؤمِنات‌ِ بِغَيرِ مَا اکتَسَبُوا فَقَدِ احتَمَلُوا بُهتاناً وَ إِثماً مُبِيناً«1» (و کساني که مردان و زنان با ايمان را بدون اينکه جرمي مرتکب شده باشند آزار ميرسانند هر آينه بجا آورده‌اند بهتان و گناه آشکارايي را) و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
«من آذي مؤمنا فقد آذاني و من آذاني فقد آذي اللّه و من آذي اللّه فهو ملعون في التورية و الانجيل و الزبور و الفرقان»
و در روايت ديگر فرمود
«فعليه لعنة اللّه و الملائکة و النّاس اجمعين»
«2» (کسي که مؤمني را آزار رساند مرا آزار رسانيده و کسي که مرا آزار رساند خدا را آزار رسانيده و کسي که خدا را آزار رساند در تورات و انجيل و زبور و قرآن لعنت شده است) و بنا بروايت ديگر (بر او باد لعنت خدا و فرشتگان و همه آدميان) و در حديث ديگر فرمود
3» «المسلم من سلّم المسلمون من يده و لسانه»«
(مسلمان کسي است که مسلمانان از دست و زبان او در امان باشند) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
4» «قال اللّه تعالي ليأذن بحرب منّي من آذي عبدي المؤمن»«
(خداي تعالي فرمود (بايد اعلام بجنگ با من دهد هر که بنده مؤمن مرا اذيت نمايد) و در حديث ديگر فرمود
5» «اذا کان يوم القيمة ينادي مناد اينکه المؤذون لاوليائي فيقوم قوم ليس علي وجوههم لحم فيقال هؤلاء الّذين آذوا المؤمنين و نصبوا لهم و غادروهم و عنّفوهم في دينهم فيؤمر بهم الي جهنّم»«
(هر گاه
1- سوره احزاب آيه 58
2- جامع السعادات
3 و 4 و 5- جامع السعادات باب الايذاء
جلد 1 - صفحه 323
روز قيامت واقع شود منادي حق ندا کند که آزار کنندگان دوستان من کجايند!
پس گروهي بپا شوند که بر رويهاي ايشان گوشت نباشد، و گفته شود اينان کساني هستند که مؤمنان را اذيت ميکردند و با آنها دشمني و خدعه و مکر مينمودند و زور و ستم در امور ديني بآنها ميکردند پس بطرف جهنم روانه شوند)
3- ظلم
در قرآن مجيد ميفرمايد إِنَّمَا السَّبِيل‌ُ عَلَي الَّذِين‌َ يَظلِمُون‌َ النّاس‌َ وَ يَبغُون‌َ فِي الأَرض‌ِ بِغَيرِ الحَق‌ِّ أُولئِک‌َ لَهُم عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ«1» (همانا راه عقاب براي کساني است که بر مردم ستم ميکنند و در روي زمين بدون حق تجاوز مينمايند اينان بر ايشان عذاب دردناک است) و نيز در قرآن مجيد ميفرمايد وَ لا تَحسَبَن‌َّ اللّه‌َ غافِلًا عَمّا يَعمَل‌ُ الظّالِمُون‌َ«2» (البته گمان مبر که خدا از آنچه ستمکاران ميکنند بيخبر است) و نيز ميفرمايد وَ سَيَعلَم‌ُ الَّذِين‌َ ظَلَمُوا أَي‌َّ مُنقَلَب‌ٍ يَنقَلِبُون‌َ«3» (زود باشد که بدانند کساني که ستم ميکنند بچه جايي بازگشت ميکنند) و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
4» «اتّقوا الظلم فانّه ظلمات يوم القيمة»«
(از ستم بپرهيزيد که ستم تاريکيهاي روز قيامت است) و در حديث ديگر فرمود
5» «من خاف القصاص کف‌ّ عن ظلم النّاس»«
(کسي که از مکافات ميترسد، از ستم بمردم خودداري ميکند) و از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده که فرمود
6» «ما من احد يظلم بمظلمة الّا اخذه اللّه تعالي بها في نفسه او ماله)«
(هيچکس ستم نکند جز اينکه خداي تعالي او را بواسطه آن ستم در جان يا مالش بگيرد) و در حديث ديگر فرمود
«الظلم ثلاثة ظلم يغفره اللّه تعالي و ظلم لا يغفره اللّه تعالي
1- سوره شوري آيه 41
2- سوره ابراهيم آيه 43
3- سوره شعراء آيه 28
4 و 5 و 6- جامع السعادات باب الظلم
1»
جلد 1 - صفحه 324
الله‌و ظلم لا يدعه اللّه، فامّا الّذي يغفره اللّه تعالي فظلم الرجل نفسه فيما بينه و بين اللّه و امّا الظلم الّذي لا يغفره اللّه فالشرک، و امّا الظلم الّذي لا يدعه اللّه فالمداينة بين العباد»«
(ستم بر سه گونه است: ستمي که خداي تعالي ميآمرزد، و ستمي که نميآمرزد، و ستمي که از آن نميگذرد، اما ستمي که ميآمرزد ستمي است که انسان بخود ميکند نسبت بآنچه بين او و بين خدا است «يعني معصيتهايي که تنها نافرماني خدا در آنها شده و حق النّاس در آنها نباشد» و اما ستمي که نميآمرزد شرک بخدا است، و اما ستمي که از آن نميگذرد مظالم عباد است) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که در تفسير آيه شريفه إِن‌َّ رَبَّک‌َ لَبِالمِرصادِ» فرمود
2» «قنطرة علي الصراط لا يجوزها عبد بمظلمة»«
(ايستگاهي است بر صراط که بنده‌اي که مظلمه بگردن او باشد از آن نميگذرد) و نيز از آن حضرت روايت شده که فرمود
3» «ما من مظلمة اشدّ من مظلمة لا يجد صاحبها عليها عونا الّا اللّه»«
(هيچ ظلمي سخت‌تر از آن ظلمي نيست که مظلوم ياوري جز خدا نداشته باشد) و نيز فرمود
4» «من اکل مال اخيه ظلما و لم يرده اليه اکل جذوة من النار يوم القيمة»«
(کسي که مال برادر ديني خود را از روي ظلم بخورد و باو برنگرداند روز قيامت پاره آتش خواهد خورد) و نيز فرمود
«اما ان‌ّ المظلوم يأخذ من دين الظالم اکثر ممّا يأخذ الظالم من مال المظلوم»
(آگاه باشيد که مظلوم ميگيرد از دين ظالم زيادتر از آنچه ظالم از مال مظلوم گرفته) سپس فرمود
5» «من يفعل الشرّ بالناس فلا ينکر الشرّ اذا فعل به اما انه يحصد إبن آدم ما يزرع و ليس يحصد احد من المرّ حلوا و لا من الحلو مرّا»«
(کسي که بمردم بدي کند، نبايد بدش بيايد اگر باو بدي شود، آگاه باشيد که فرزند آدم درو ميکند آنچه کشت مينمايد، و هيچکس از تلخ شيرين، و از شيرين تلخ درو نميکند)
1 و 2 و 3 و 4 و 5- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 325
و نيز از آن حضرت روايت شده که فرمود«1»
«من ظلم سلط اللّه عليه من يظلمه او علي عقبه او علي عقب عقبه، قال الراوي هو يظلم فيسلط اللّه علي عقبه او علي عقب عقبه قال فان‌ّ اللّه تعالي يقول وَ ليَخش‌َ الَّذِين‌َ لَو تَرَکُوا مِن خَلفِهِم ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيهِم فَليَتَّقُوا اللّه‌َ وَ ليَقُولُوا قَولًا سَدِيداً
«2»
(کسي که ستم کند، خدا بر او مسلّط کند کسي که او را ستم نمايد و يا بر فرزند او يا بر فرزند فرزند او، راوي گفت عرض کردم او ستم نموده خدا بر فرزند او و بر فرزند فرزند او مسلّط مينمايد! فرمود خداي تعالي ميفرمايد بايد بترسند کساني که پس از خود فرزندان خردي ميگذارند و بر آنها ميترسند «يعني بترسند از اينکه بر فرزندان ديگران ستم کنند» پس درباره فرزندان ديگران از خداي بترسند و گفتار صواب و درست درباره آنها بگويند)
سؤال
آيا اينکه منافي با عدل نيست که شخصي ستم کند و از فرزندان و نواده‌گان او انتقام بگيرند با اينکه خداوند در قرآن ميفرمايد وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزرَ أُخري«3» (بردارنده‌اي گناه و بار ديگري را برنميدارد)!
«جواب»
انتقام از اعقاب و فرزندان ظالم از سه وجه ممکن است باشد:
وجه اول اينکه فائده ظلم پدران بآنها رسيده باشد مثل اينکه اموالي را پدر غصب نموده و فرزند ميداند ولي بصاحبش رد نميکند، بلکه مورد استفاده و تصرّف قرار ميدهد وجه دوم اينکه بفعل پدران راضي باشند که بمفاد
«الراضي بفعل قوم کالداخل فيهم»
مورد انتقام قرار خواهند گرفت
1- کفاية الموحدين باب العدل
[.....]
2- سوره نساء آيه 10
3- سوره انعام آيه 164
جلد 1 - صفحه 326
وجه سوم اينکه بآباء خود اقتداء و سنتهاي شوم آنان را مورد عمل قرار دهند و اغلب از اينکه جهت است.
و مثل ظلم است اعانت ظالم و رکون بظالم: در قرآن مجيد ميفرمايد وَ لا تَعاوَنُوا عَلَي الإِثم‌ِ وَ العُدوان‌ِ«1» (بر گناه و تجاوز کمک نکنيد) و نيز ميفرمايد وَ لا تَرکَنُوا إِلَي الَّذِين‌َ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُم‌ُ النّارُ«2» (کمترين ميلي پيدا نکنيد بکساني که ظلم ميکنند که با آتش تماس خواهيد گرفت) و از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
3» «اذا کان يوم القيمة نادي مناد اينکه الظلمة و اينکه اعوان الظلمة! و من لاق لهم دواتا او ربط لهم کيسا او مدهم بمدّة قلم فاحشروهم معهم»«
(وقتي قيامت واقع شود منادي حق ندا کند ستمکاران و ياوران ستمکاران کجايند! و کسي که ليقه در دوات آنها نهاده باشد يا سر کيسه‌اي را براي آنها بسته باشد يا مدّ قلمي بآنها داده باشد، با آنها محشورشان کنيد) و نيز فرمود
4» «من مشي مع ظالم فقد اجرم»«
(کسي که با ستمکاري راه رود مجرم است) از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
5» «العامل بالظلم و المعين له و الراضي به شرکاء ثلاثتهم»«
(عمل کننده ستم و ياري کننده ستمکار و راضي بفعل ستمکار هر سه شريک در ستمند) و نيز فرمود
6» «من اعان ظالما بظلمه سلّط اللّه عليه من يظلمه فان دعا لم يستجب له و لم يأجره اللّه علي ظلامته»«
(کسي که ظالمي را در ظلمش کمک کند، خدا مسلّط کند کسي را که باو ظلم نمايد، و اگر دعا کند، دعاي او مستجاب نشود و خداوند او را بر مظلوميت و ستمديدنش اجر ندهد، و غير اينها از اخبار ديگر و بحث در اينکه اعانت ظالم در جميع مقدمات ظلم است يا در مقدمات
1- سوره مائده آيه 3
2- سوره هود آيه 115
3- مکاسب شيخ قدس سره
4 و 5 و 6- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 327
قريبه يا دائر مدار قصد است در فقه متعرض شده‌اند و تحقيق اينست که موارد اعانت مختلف است و مناط صدق عرفي آن است و مراد از رکون بظالم ظاهرا ميل ببقاء او و حشر و مراوده با او است مگر اينکه از روي اجبار يا تقيه يا غرض مشروعي باشد
4- تحقير
از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
1» «من حقّر مؤمنا مسکينا او غير مسکين لم يزل اللّه تعالي له حاقرا ماقتا حتي يرجع من محقرته ايّاه»«
(کسي که مؤمن مستمند يا غير مستمندي را کوچک شمارد همواره خداوند او را کوچک شمارد و دشمن دارد تا از تحقير آن مؤمن بازگشت کرده توبه نمايد)
5- اهانت
از حضرت صادق عليه السّلام از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
«قال اللّه تعالي من اهان لي وليّا فقد ارصد لمحاربتي»
و في رواية اخري
2» «من اهان لي وليّا فقد ارصد لمحاربتي و انا اسرع شيئي الي نصرة اوليائي»«
(کسي که دوست مرا توهين کند و خوار شمارد براي جنگ من آماده شده و من براي ياري دوستانم از هر چيزي سريعترم) و نيز از آن حضرت از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
3» «قال اللّه عز و جل قد نابذني من اذل‌ّ عبدي المؤمن»«
(بدشمني با من برخواسته کسي که بنده مؤمن مرا خوار سازد)
6- طلب عثرات مؤمنين و تفتيش از عيوب آنان
در قرآن مجيد ميفرمايد إِن‌َّ الَّذِين‌َ يُحِبُّون‌َ أَن تَشِيع‌َ الفاحِشَةُ فِي الَّذِين‌َ آمَنُوا لَهُم عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ«4» (کساني که دوست دارند اينکه فاش کنند کارهاي
1 و 2 و 3- کافي کتاب الايمان و الکفر
4- سوره نور آيه 18
جلد 1 - صفحه 328
زشت را در مؤمنين، براي آنان عذاب دردناک است) و نيز ميفرمايد يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا اجتَنِبُوا کَثِيراً مِن‌َ الظَّن‌ِّ إِن‌َّ بَعض‌َ الظَّن‌ِّ إِثم‌ٌ وَ لا تَجَسَّسُوا«1» (اي کساني که ايمان آورده‌ايد از بسياري از گمانها اجتناب کنيد زيرا بعضي از گمانها گناه است و جستجو از عيوب يکديگر نکنيد) و از حضرت صادق عليه السّلام از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
2» «من اذاع فاحشة کان کمبتدئها و من عيّر مؤمنا بشي‌ء لم يمت حتي يرتکبه»«
(کسي که کار زشتي را فاش کند مانند ابتدا کننده بآن کار زشت است و کسي که مؤمني را بچيزي سرزنش کند نميرد تا خود آن چيز را مرتکب شود) و از حضرت باقر عليه السّلام از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
3» « يا معشر من اسلم بلسانه و لم يسلم بقلبه لا تتبّعوا عثرات المسلمين فانّه من تتبّع عثرات المسلمين تتبع اللّه عثرته و من تتبّع اللّه عثرته يفضحه»«
(اي گروه کساني که بزبان اسلام آورده و بدل تسليم نشده‌ايد پي جويي از لغزشهاي مسلمانان نکنيد، زيرا کسي که پي جويي از لغزشهاي مسلمانان بکند خدا از لغزش او پي جويي نمايد و کسي که خدا از لغزشش پي جويي کرد او را رسوا نمايد) و از حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
4» «کل امّتي معاف الّا المجاهرون»«
(همه امّت من عفو شامل حالشان ميشود مگر مجاهران، و مجاهر کسي است که از اعمال بد ديگران خبر دهد) و نيز از آن حضرت روايت شده که فرمود
5» «من استمع من قوم هم له کارهون صبّت في اذنيه الآنک»«
(کسي که گوش فرا دهد بسخن گروهي که خوش ندارند در گوشهاي او روي گداخته ريخته شود)
1- سوره حجرات آيه 12
2 و 3- کافي کتاب الکفر و الايمان
4 و 5- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 329
7- تعيير و سرزنش نمودن
خدمت حضرت صادق عليه السّلام عرض کردند که مردم ميگويند
«عورة المؤمن علي المؤمن حرام»
فرمود
1» «ليس حيث تذهب انّما عني عورة المؤمن ان يزل‌ّ زلّة او تکلّم بشي‌ء يعاب عليه فتحفظه عليه لتعيّره به يوما»«
(اينچنين که تو گمان برده نيست و همانا عورة مؤمن لغزشي است که از او سر زند يا تکلّم بچيزي است که بر او عيب باشد، پس تو آن را نگاهداري براي اينکه روزي او را سرزنش نمايي) و از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده که فرمود
2» «اقرب ما يکون العبد الي الکفر ان يواخي الرجل علي الدين فيحصي عليه عثراته و زلّاته ليعيّره بها يوما ما»«
(نزديکترين چيزي که بنده را بسوي کفر ميبرد اينست که با مردي مواخات و برادري در دين نمايد، پس لغزشها و خطاهاي او را احصاء نمايد براي اينکه روزي بآنها او را سرزنش کند) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
3» «من انّب مؤمنا انّبه اللّه تعالي في الدنيا و الاخرة»«
(کسي که مؤمني را ملامت و سرزنش کند خداي تعالي او را در دنيا و آخرت سرزنش نمايد) و نيز از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
4» «کفي بالمرء عيبا ان يبصر من النّاس ما يعمي عنه من نفسه او يعيّر النّاس بما لا يستطيع ترکه او يؤدي جليسه بما لا يعنيه»«
(همين عيب براي مرد بس است که از مردم به‌بيند آنچه را که از خود نمي‌بيند يا سرزنش کند مردم را بآنچه خود نميتواند ترک کند يا با همنشين خود سخناني بي‌معني و بيهوده ادا کند)
8- غيبت
و کلام در غيبت در چند مقام واقع ميشود:
1- جامع السعادات
2 و 3- کافي کتاب الايمان و الکفر
4- جامع السعادات
[.....]
جلد 1 - صفحه 330
مقام اول، در معني غيبت: در حديث از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
«هل تدرون ما الغيبة»
اصحاب عرض کردند خدا و رسول بهتر ميدانند فرمود
1» «ذکرک اخاک بما يکره»«
(غيبت ياد نمودن برادر ديني است بآن چيزي که او را بد آيد) کلمه ما موصوله و عام‌ّ است و هر چيزي را که موجب کراهت مؤمن شود شامل ميگردد خواه نقص بدني باشد يا نقص اخلاقي، يا نقص عملي يا نقص مالي يا اموري که باو بستگي داشته باشد از قبيل زن و فرزند و فاميل و امثال اينها و خواه آن نقص اختياري باشد مانند اعمال زشت يا غير اختياري مانند کراهت منظر.
و در حديث است که عايشه بزني اشاره کرد که او کوتاه قد است حضرت فرمودند
«اغتبتها»
(غيبت او را نمودي)«2» و غيبت وقتي است که عيبي درباره برادر ديني بگويي که در او باشد، و اگر در او نباشد تهمت است، چنانچه در حديث است که خدمت رسول خدا درباره مردي گفتند «ما اعجزه» (بسيار عاجز است) حضرت فرمود «اغتبتم» (غيبت نموديد) عرض کردند «قلنا ما فيه» (آنچه در او بود گفتيم) حضرت فرمود
«ان قلتم ما ليس فيه فقد بهتّموه»
(اگر گفته بوديد چيزي را که در او نبود بوي بهتان زده بوديد)«3» و امّا ذکر مدائح شخص هر چند کراهت داشته باشد غيبت نيست مگر اينکه موهم ذم‌ّ شود مثل اينکه مستمع توهّم کند خود او توصيه نموده که مدح وي را نمايند مقام دوم در انحاء غيبت: غيبت بر چند قسم است: 1- تصريح بقول، 2- اظهار بفعل مثل راه رفتن شبيه اعرج يا بچشم و ابرو و حرکت دست و سر و امثال اينها اشاره بنقص کسي کند که اينکه را محاکات گويند.
3- تعريض مثل اينکه بگويد الحمد للّه من مبتلا بفلان چيز و يا فلان عمل نيستم و نظرش گوشه زدن بکسي است که داراي فلان چيز يا فلان عمل است و يا
1- مکاسب شيخ قدس سره
2- جامع السعادات
3- لئالي الاخبار باب غيبت
جلد 1 - صفحه 331
اظهار حزن و دلسوزي براي کسي کند در صورتي که نظرش گوشه زدن باو باشد و امثال اينها بسيار است که هر کسي خودش بهتر ميفهمد که در کلامي که ميگويد تعريض بکسي است يا نه 4- کناية مثل اينکه بگويد فلان کاسب آدم خوش انصاف؟ و ارزان فروشي است؟ و طوري بگويد که کنايه از بي‌انصافي و گران فروشي او باشد و امثال اينکه.
5- کتابت، که عيوب مسلماني را بنويسند و يا در مجلّه و روزنامه منتشر کنند مقام سوم در حرمت غيبت: غيبت از معاصي کبيره و حرمتش بادلّه اربعه ثابت است:
اما کتاب: در قرآن مجيد ميفرمايد وَ لا يَغتَب بَعضُکُم بَعضاً أَ يُحِب‌ُّ أَحَدُکُم أَن يَأکُل‌َ لَحم‌َ أَخِيه‌ِ مَيتاً فَکَرِهتُمُوه‌ُ«1» (و غيبت نکند بعضي از شما بعضي را آيا دوست ميدارد يکي از شما که گوشت برادر خود را در حالي که مرده است بخورد پس کراهت داريد از اينکه کار، يعني غيبت بمنزله خوردن گوشت مرده برادر ديني است و در آيه ديگر ميفرمايد لا يُحِب‌ُّ اللّه‌ُ الجَهرَ بِالسُّوءِ مِن‌َ القَول‌ِ إِلّا مَن ظُلِم‌َ«2» (خداوند دوست ندارد بدي کسي را گفتن مگر کسي که باو ستم شده باشد و بخواهد رفع ظلم از خود بکند) بلکه عموم بعض آيات شامل غيبت ميشود و شايد اظهر مصاديق آن باشد مانند آيه شريفه ما يَلفِظُ مِن قَول‌ٍ إِلّا لَدَيه‌ِ رَقِيب‌ٌ عَتِيدٌ«3» و آيه شريفه إِن‌َّ الَّذِين‌َ يُحِبُّون‌َ أَن تَشِيع‌َ الفاحِشَةُ فِي الَّذِين‌َ آمَنُوا لَهُم عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ«4» اما اخبار: در مذمت و عقوبت غيبت اخبار بسيار وارد شده که بشمّه از آنها اشاره ميشود:
از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
«المسلم علي المسلم حرم دمه
«1» سوره حجرات آيه 12
«2» سوره نساء آيه 147
«3» سوره ق آيه 17
«4» سوره نور آيه 18
1»
جلد 1 - صفحه 332
الله‌و ماله و عرضه»«
(هر مسلماني بر مسلمان ديگر خون و مال و آبرويش محترم (حرام) است) و نيز فرمود
2» «ايّاکم و الغيبة فان الغيبة اشد من الزنا فان الرجل قد يزني و يتوب و يتوب اللّه عليه و ان صاحب الغيبة لا يغفر له حتّي يغفر له صاحبه»«
(بر حذر باشيد از غيبت، زيرا غيبت سخت‌تر از زنا است، چه آنکه مرد زنا ميکند و توبه مينمايد و خدا توبه او را ميپذيرد ولي غيبت کننده آمرزيده نميشود تا آنکه کسي که غيبتش را نموده او را ببخشد) و نيز فرمود
3» «مررت ليلة المعراج علي قوم يحشمون وجوههم باظافرهم فقال جبرئيل هم الّذين يغتابون النّاس»«
(در شب معراج بگروهي گذشتم که روي هاي خود را بناخنها ميخراشيدند پس جبرئيل عرضکرد اينان کساني هستند که غيبت مردم را مينمودند) و نيز فرمود
4» «درهم يصيبه الرجل من الربوا اعظم عند اللّه في الخطيئة من ست و ثلاثين زنية و اربي الربا عرض الرجل المسلم»«
(درهمي که از ربا بانسان برسد بزرگتر است از جهت گناه نزد خدا از سي و شش زنا، و بزرگترين ربا آبروي مرد مسلمان است.)
و نيز فرمود
5» «من مشي في غيبة اخيه و کشف عورته کانت اول خطوة خطاها وضعها في جهنّم و کشف اللّه عورته علي رؤس الخلائق و من اغتاب مسلما بطل صومه و نقض وضوئه»«
(کسي که در غيبت برادر ديني و ظاهر کردن عيب او راه رود اول قدمي که برميدارد در جهنّم ميگذارد و خداوند عيوب او را نزد خلايق ظاهر کند، و کسي که غيبت مسلماني را بنمايد روزه او باطل و وضوي او شکسته شود) و نيز فرمود
6» «من اغتاب مسلما او مسلمة لم يقبل اللّه صلوته و صيامه اربعين ليلة و من اغتاب مسلما في شهر رمضان لم يوجر علي صيامه»«
(هر که غيبت
1 و 2 و 3 و 4 و 5 و 6 جامع السعادات باب الغيبة
جلد 1 - صفحه 333
مرد يا زن مسلماني را بنمايد، خداوند نماز و روزه او را تا چهل شب نپذيرد و کسي که مسلماني را در شهر رمضان غيبت کند بر روزه‌اش اجر داده نشود) و نيز فرمود
1» «ما النار في التبن اسرع من الغيبة في حسنة العبد»«
(سرعت سوزانيدن آتش کاه را بيشتر نيست از نابود کردن غيبت حسنات بنده را) و نيز فرمود
2» «کذب من زعم انّه ولد من حلال و هو يأکل لحوم النّاس بالغيبة فاجتنب الغيبة فانّها ادام کلاب النار»«
(دروغ ميگويد کسي که گمان ميبرد از حلال زائيده شده و حال آنکه بواسطه غيبت گوشت مردم را ميخورد پس دوري کن از غيبت زيرا غيبت نان خورش سگهاي دوزخ است) و در حديث است که خداوند بر حضرت موسي عليه السّلام وحي فرستاد
3» «انّه من مات تائبا عن الغيبة فهو آخر من يدخل الجنّة و من مات مصرا عليها فهو اول من يدخل النّار»«)
محققا کسي که بميرد در حالي که از غيبت توبه کرده باشد، آخر کسي است که داخل بهشت شود و کسي که بميرد در حالي که اصرار بر غيبت داشته باشد، اول کسي است که داخل دوزخ شود) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
«فهو شرک الشيطان»
(غيبت کننده شيطان در نطفه او شرکت کرده) و غير اينها از اخبار ديگر) و اما عقل: واضح است که هر کس مفاسد و مضار مترتبه بر غيبت را در نظر بگيرد عقلا قبح و بدي آن را درک ميکند.
و اما اجماع: جميع طبقات مسلمين از صدر اول تا اينکه زمان بر حرمت آن متّفقند بلکه حرمت آن از ضروريات دين اسلام است.
مقام چهارم- در موجبات غيبت: چيزهايي که سبب غيبت ميشود بطور فهرست عبارت از: 1- غضب 2- حقد 3- حسد 4- سخريه و استهزاء 5 مطايبه 6- لعب 7- هزل 8- افتخار 9- مباهات 10- رفع نسبت 11- اثبات
1 و 2 و 3 و جامع السعادات باب الغيبة
جلد 1 - صفحه 334
شريک براي عمل زشت خويش 12- مرافقه با دوستان 13- مساعدت نمودن آنها را در سخن براي اينکه از او متنفّر نشوند 14- تخيل اينکه در مقام غيبت او بوده مبادرت بغيبت او مينمايد 15- نظر داشتن به اينکه سخن کسي را تکذيب کند، نخست غيبت او را مينمايد تا مستمع تکذيب او را تصديق نمايد 16- ترحّم 17- حزن 18- اغتمام 19- تعجب از صدور معصيت از او 20- غضب از براي خدا، و اينکه امور پنجگانه اخير در اصل ممدوح است ولي اگر اسم شخص مورد نظر برده شود غيبت او ميشود.
مقام پنجم در حرمت استماع غيبت: گوش دادن بغيبت مانند خود آن حرام است بلکه اشدّ از غيبت است هر گاه باعث بر غيبت شود چون اعانت بر معصيت ميشود و در حديث است که
1» «السامع احد المغتابين»«
و بسا شنونده مرغّباتي ذکر ميکند يا اظهار تعجب مينمايد يا انکار ميکند تا او اصرار نمايد يا از باب ريا و تزهد رد ميکند در صورتي که باطنا ميل دارد که او غيبت نمايد و همه اينها حرام و از استماع غيبت محسوب ميشود.
مقام ششم در وجوب رد غيبت: ردّ نمودن غيبت بر کسي که متمکن باشد واجب است و بايد بنحوي ردّ کند که موجب تکذيب او هم نشود زيرا او هم مسلمان است و تکذيب او اهانت باوست، بلکه اولا اگر چيزي که باو نسبت ميدهد قابل محمل صحيحي هست آن را حمل بر صحت کند و اگر واقعا عيب نيست و گوينده تخيّل نموده نفي عيب نمايد و اگر قابل محمل صحيح نيست گوينده را موعظه کند که گناه غيبت تو بيش از معصيت اوست و عيبش اشدّ از عيب اوست و اگر اينهم ممکن نباشد کلام او را قطع نموده بجاي ديگر برود و اگر اينکه نيز نميشود از مجلس بيرون رود يا خود را مشغول بکاري کند که نشنود و اگر اينکه هم ميسّر نيست لا اقل قلبا انکار کند و راغب بشنيدن غيبت نباشد
1- مکاسب شيخ
جلد 1 - صفحه 335
از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
1» «من تطوّل علي اخيه في غيبة سمعها عنه في مجلس فردّها ردّ اللّه عنه الف الف باب من الشرّ في الدنيا و الاخرة و ان لم يردها و هو قادر علي ردّها کان له کوزر من اغتابه سبعين مرّة»«
(کسي که احسان کند بر برادر ديني خود، در غيبتي که از او در مجلسي ميشنود و آن را ردّ کند، خداوند هزار هزار در از بديهاي دنيا و آخرت را از او برگرداند و اگر ردّ نکند و حال آنکه قادر بر ردّ آن باشد براي او مانند هفتاد برابر گناه غيبت کننده است) و نيز فرمود
2» «من حمي عرض اخيه المسلم في الدنيا بعث اللّه له ملکا يحميه يوم القيمة من النار»«
(کسي که آبروي برادر مسلمانش را در دنيا حفظ کند خداوند فرشته را برانگيزد که او را در قيامت از آتش حفظ نمايد) و نيز فرمود
3» «من ذب‌ّ عن عرض اخيه بالغيبة کان حقا علي اللّه ان يعتقه من النّار»«
(کسي که آبروي برادر ديني خود را برد نمودن غيبت حفظ کند بر خدا سزاوار است که او را از آتش آزاد سازد) و در حديث ديگر فرمود
4» «کان له حجابا من النّار»«
ردّ غيبت مانع از آتش ميشود.
و نيز فرمود
5» «ما من رجل ذکر عنده اخوه المسلم و هو يستطيع نصره و لو بکلمة و لم ينصره اذلّه اللّه عزّ و جل في الدنيا و الاخرة و من ذکر عنده اخوه المسلم فينصره نصره اللّه في الدنيا و الاخرة»«
(هر مردي که برادر مسلمانش نزد او ذکر شود «غيبت او شود» و او بر ياري او قدرت داشته باشد هر چند بکلمه باشد و او را ياري نکند، خدا او را در دنيا و آخرت خوار سازد و هر که برادر مسلمانش نزد او ياد شود و او را ياري کند، خداوند او را در دنيا و آخرت ياري نمايد.
مقام هفتم: نقل غيبت مانند خود غيبت حرام بلکه اشد از غيبت است زيرا هم غيبت غيبت کننده و هم غيبت کسي است که از او غيبت شده و لذا عقوبت آن
1 و 2 و 3 و 4 و 5- بحار کتاب الروضه ص 43
جلد 1 - صفحه 336
مضاعف ميگردد.
مقام هشتم در مستثنيات غيبت: مواردي را علماء از غيبت استثناء نموده که بعضي از آن موارد واجب و بعضي جايز و بعضي خالي از اشکال نيست و مجموع آنها پانزده مورد ميشود:
1- غيبت کفّار و مخالفين و ساير فرق باطله و اهل بدعت جايز است در صورتي که امن از ضرر يا از مفاسد ديگري باشد و حرمت غيبت مخصوص باهل ايمان است 2- در مقام تظلّم نزد کسي که قادر بر رفع ظلم باشد و لو بچند واسطه، يا قادر بر اعانت مظلوم باشد چنانچه در قرآن مجيد ميفرمايد لا يُحِب‌ُّ اللّه‌ُ الجَهرَ بِالسُّوءِ مِن‌َ القَول‌ِ إِلّا مَن ظُلِم‌َ«1» و از رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
2» «لصاحب الحق مقال»«
(براي صاحب حق، حق گفتن هست) و نيز فرمود
3» «لي‌ّ الواجد يحل‌ّ عرضه و عقوبته»«
(بخل ورزيدن دارا عرض و عقوبتش را حلال ميکند) و وقتي هند از ابي سفيان شکايت کرد که او آدم بخيلي است و نفقه باندازه‌اي که کفايت من و اولاد مرا بکند نميدهد آيا جايز است از مالش بردارم حضرت فرمود
4» «خذي ما يکفيک و لولدک بالمعروف»«
(بگير آنچه ترا و اولادت را کفايت کند بمقدار متعارف) 3- استعانت بر رفع منکر و ردع از معاصي که در اينصورت واجب است 4- نصح مستشير يعني خيرخواهي کسي که در امر تزويج يا امانت و امثال اينها با انسان مشورت کند.
5- جرح شاهد يا مفتي يا قاضي باين معني که بگويد اينکه شاهد عادل نيست يا اينکه مفتي مجتهد نيست و يا اينکه قاضي اهليّت ندارد ولي در صورتي که قصد صحيح و اراده هدايت داشته باشد نه از جهت حسد و تلبيس شيطان باشد.
6- توفّي (حفظ نمودن) از شر صاحب شر، به اينکه ديگران را متوجه سازد که صرر يا فسق يا بدعت او دامنگير آنان نشود، از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت
1- سوره نساء آيه 147
2 و 3 و 4- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 337
شده که فرمود
1» «أ ترعون عن ذکر الفاجر حتي لا يعرفه النّاس اذکروه بما فيه يحذره النّاس»«
(آيا رعايت و خودداري ميکنيد از ياد کردن فاجر تا مردم او را نشناسند، او را بآنچه در اوست ياد کنيد تا مردم از او بر حذر باشند) 7- اظهار عيب در مبيع اگر چه بايع کراهت داشته باشد، که مشتري متضرر نشود 8- ردّ کسي که ادّعاي نسبي بکند که ندارد مخصوصا دعوي سيادت 9- ردّ مقاله باطله يا دعوي باطله 10- شهادت بر فعل حرام حسبة 11- ضرورت تعريف مثل کلمه اعرج يا اعمش يا اعمي و امثال اينها چنانچه در لسان اخبار وارد است در صورتي که صاحبش کراهت نداشته باشد 12- غيبت متجاهر بفسق در همان فسقي که متجاهر است و بعضي بطور مطلق گفته‌اند مخصوصا در مورد ظلمه (ستمگران) و صاحبان فواحش، از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
2» «من القي جلباب الحياء عن وجهه فلا غيبة له»«
(کسي که حجاب حياء را از روي خود انداخت غيبت براي او نيست) و نيز فرمود
3» «ليس لفاسق غيبة»«
و بعضي اينکه مورد را از غيبت خارج دانسته‌اند باعتبار اينکه در مفهوم غيبت ستر مأخوذ است 13- تحاکي (بازگويي نمودن) نزد کسي که ميداند ولي در اينکه مورد خلاف احتياط است 14- بمنظور نهي از منکر باشد يعني قصدش اينست که باو برسد و عمل زشتي را که مرتکب ميشود ترک کند.
15- اسم طرف را نبرد حتي در عدد محصوري، مثل اينکه بگويد در فلان شهر يا قبيله و امثال اينها، و خلاصه حرمت غيبت اقتضايي است نه ذاتي و از جهت مفاسدي است که در بردارد، از اينجهت اگر مصلحتي در او باشد که اقوي از مفسده آن است يا اصلا مفسده ندارد ثبوت حرمت معلوم نيست و بسا واجب يا مستحب‌ّ و يا مباح و يا مکروه ميشود.
1 و 2 و 3- جامع السعادات
[.....]
جلد 1 - صفحه 338
مقام نهم در معالجه غيبت: معالجه غيبت بمتذکّر شدن آيات و اخباري است که در عقوبت آن ذکر شد اگر بآنها معتقد باشد، و معالجه شخصي آن قطع اسباب و موجبات غيبت است که در مقام چهارم متذکر شديم و در اينجا براي قطع و دفع آنها اشاره بمذمّت هر يک ميشود:
اما غضب: در حديث از رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
1» «الغضب يفسد الايمان کما يفسد الخل‌ّ العسل»«
(خشم ايمان را تباه ميکند چنان که سرکه عسل را تباه مينمايد) و نيز از آن حضرت است که فرمود
2» «من کف غضبه عن النّاس کف اللّه تعالي عنه عذاب يوم القيمة»«
(هر که غضبش را از مردم بازدارد خداوند عذاب قيامت را از او منع کند.
و از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده که فرمود
3» «هي جمرة الشيطان و دخل- الشّيطان فيه»«
(غضب آتش شيطان است و داخل شدن شيطان است در جوف انسان) و غضب بسا موجب جنون و حرکات زشت از قبيل مزق ثياب و لطم بر خد و سقوط بر زمين ميشود و نيز موجب شماتت دشمن و مسخره نمودن اراذل و عداوت دوستان و ارتکاب بسياري از محرمات از قبيل زدن و سب‌ّ و فحش دادن و جرح و قتل و مانند اينها ميگردد.
اما حقد: در حديث از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است که فرمود
4» «المؤمن ليس بحقود»«
(مؤمن کينه توز نيست) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
5» «من زرع العداوة حصد ما بذر«
(کسي که تخم دشمني بکارد حاصل همان را درو ميکند) علاوه بر اينکه حقد موجب هم‌ّ و غم‌ّ در دنيا و عذاب و الم در آخرت است.
و اما حسد: در حديث از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
(الحسد
1 و 2 و 3 و 4 و 5- جامع السعادات
1»
جلد 1 - صفحه 339
الله‌يأکل الحسنات کما يأکل النار الحطب»«
(حسد کارهاي خوب را ميخورد و از ميان ميبرد چنانچه آتش هيزم را ميخورد) و حسود معترض بقضاء الهي است و بقسمت او راضي نيست و هميشه محزون و متألّم است و حسد او علاوه بر اينکه ضرري بمحسود نميرساند موجب ازدياد حسنات محسود هم ميشود.
اما سخريه و استهزاء: در قرآن مجيد ميفرمايد لا يَسخَر قَوم‌ٌ مِن قَوم‌ٍ عَسي أَن يَکُونُوا خَيراً مِنهُم«2» (گروهي گروه ديگر را مسخره نکنند چه شايد آنان بهتر از ايشان باشند) و رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود
3» «ان‌ّ المستهزئين بين النّاس يفتح لاحدهم باب من الجنّة فقال هلم‌ّ هلم فيجي‌ء بکربه و غمه فاذا اتي اغلق دونه و هکذا باب آخر و لا يزال کذلک حتي يفتح له الباب فيقال له هلم هلم فما يأتيه»«
(بدرستي که استهزاء کننده‌گان در ميان مردم فرداي قيامت دري از بهشت بروي هر يک از ايشان بازميگردد پس گفته ميشود که بيا بيا، پس با غم و اندوه ميآيد وقتي بدر ميرسد بروي او بسته ميشود و همچنين در ديگري باز ميشود وقتي بآن ميرسد بسته ميشود و همواره چنين است تا وقتي که دري باز شود و باو گفته شود بيا بيا و او ديگر نميآيد اما مزاح: اگر موجب کذب و ايذاء و غيبت و ساير معاصي نشود حرام نيست و از فضول کلام است بلکه مقدار کمي که موجب انبساط و طيب خاطر باشد ممدوح است چنانچه از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و أمير المؤمنين عليه السّلام از اينکه قبيل مزاحها نقل شده و اگر موجب امر حرامي بشود حرام است بلکه بذر عداوت و تخم دشمني است از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
4» «ان‌ّ الرجل يتکلّم بکلمة فيضحک بها جلسائه يهوي بها ابعد من ثريا»«
(همانا مردي بکلمه «باطل و بيهوده که مشتمل بر معصيت خدا باشد» سخن ميگويد که همنشينان خود را بخنداند بواسطه آن کلمه باندازه مسافتي دورتر از فاصله زمين تا ثريّا از حق دور ميافتد)
1- جامع السعادات
2- سوره حجرات
3- جامع السعادات
4- لالي الاخبار
جلد 1 - صفحه 340
و مثل مزاح است مطايبه و لعب و هزل که تماما از فضول کلام، و اگر مشتمل بر معصيت باشد حرام است و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
1» «من وقي شر قبقبه و ذبذبه و لقلقه فقد وقي»«
(کسي که از شر شکم و عورت و زبان خود جلوگيري کند بتحقيق خود را نجات داده و حفظ نموده است) و نيز سؤال شد نجات در چيست! فرمود
2» «املک عليک لسانک»«
(اختيار زبانت را داشته باشي) و نيز فرمود
3» «لا يستقيم ايمان عبد حتي يستقيم قلبه و لا يستقيم قلبه حتي يستقيم لسانه»«
(ايمان بنده داراي استقامت نباشد تا دل او مستقيم شود و دل مستقيم و راست نشود تا وقتي که زبان مستقيم گردد) و نيز فرمود
4» «اذا اصبح إبن آدم اصبحت الاعضاء کلّها مستکفي اللسان اي تقول اتّق اللّه فينا فانک ان استقمت استقمنا و ان اعوجت اعوجنا»«
(پسر آدم هر روز که صبح ميکند همه اعضاء از زبان طلب کفايت ميکنند يعني ميگويند بترس از خدا درباره ما، چه آنکه اگر تو راست رفتي همه ما راست ميرويم و اگر تو کج رفتي همه ما کج ميرويم) اما افتخار و مباهات: از شعب کبر و عجب است و هر دو از بزرگترين اخلاق رذيله ميباشد و انساني که ديروز نطفه گنديده بود و امروز حامل قاذورات و فردا مردار متعفّني است جاي افتخار و مباهات براي او نيست و اگر به اينکه مسلمان و مؤمن است افتخار ميکند بايد در نظر داشته باشد که عواقب امور را کسي نميداند که آيا مسلمان و با ايمان از دنيا ميرود يا خداي ناکرده کافر و فاسق ميميرد و چه بسا اشخاصي که در طريق سعداء بودند و عاقبت شقي از دنيا رفتند و چه بسا کساني که در طريق اشقياء بودند و عاقبت آنها بسعادت خاتمت يافت.
اما دفع نسبت از خود: براي قطع اينکه سبب اولا ممکن است بگويد من نبوده‌ام و ديگري بوده و او را معرفي و تعيين نکند و ثانيا متوجه باشد که اينکه عمل
1 و 2 و 3 و 4 جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 341
موجب سخط خالق است و چنين کسي سخط خالق را برضاي مخلوق ميخرد.
اما اثبات شريک: بعضي از مردم چون بسياري از معاصي را مرتکب شده و اموال مردم را از راه حرام ميخورند و از طرفي چون و جدان آنها ناراحت و از زبان مردم نيز در امان نيستند براي خود عذر و مجوز ميتراشند مثلا ميگويند علماء و آنها که با کتاب و قرآن سر و کار دارند، اينکه کارها را مرتکب ميشوند، ما که جا دارد و از اينکه قبيل اقاويل و گفتارهاي بي‌پايه و باطل بهم بافته و اعمال زشت خويش را توجيه ميکنند، ولي اينکه اعتذاري بيهوده و باطل است زيرا کفر کافر و فسق فاسق هر که باشد مجوز کفر و فسق کسي نميشود و اگر غرض اقتداء و تأسّي بديگران است چرا باعمال خوب صلحاء و نيکان و پيشوايان دين از انبياء و ائمه طاهرين اقتداء نميکنند. چنانچه در قرآن کريم ميفرمايد لَقَد کان‌َ لَکُم فِي رَسُول‌ِ اللّه‌ِ أُسوَةٌ حَسَنَةٌ«1» و در آيه ديگر ميفرمايد فَبِهُداهُم‌ُ اقتَدِه«2» بلکه يکي از حکمتهاي اينکه خداوند پيشوايان دين را معصوم قرار داده براي همين است که نقطه ضعفي که ديگران مجوز اعمال زشت خود قرار دهند در آنها نباشد اما مرافقه اقران: آنهم خريدن رضاي مخلوق بسخط و غضب خالق است.
اما مبادرت بغيبت کسي نمودن بتخيّل اينکه او ميخواهد غيبت وي را بکند اينهم درست نيست زيرا از کجا معلوم است که او غيبت وي را بکند، و اگر غيبت نمود از کجا که در مستمع تأثير کند و بر فرض تأثير از کجا که اينکه غيبت تو رفع تأثير آن را بکند، و با تمام اينها معصيت او مجوز معصيت تو نخواهد شد.
اما غيبت نمودن بمنظور تکذيب گفتاري که ممکن است بعد از اينکه درباره تو بگويد، اينکه نيز خطاست چه آنکه شايد او نگويد تا احتياج بتکذيب تو پيدا کند و بر فرض گفتن اگر غيبت نکني و بعد از گفتن او تکذيب نمايي در قلب سامع اوقع باشد زيرا ديگر حمل بر غرض و عداوت نميشود.
اما پنج سبب اخير که عبارت از رحمت و حزن و اغتمام و تعجّب و غضب باشد
«1» سوره احزاب آيه 21
«2» سوره انعام آيه 90
جلد 1 - صفحه 342
اگر از روي قوه ايمان است نبايد مرتکب غيبت و ساير محرمات شد، و اگر از روي ريا و مکر است علاوه بر غيبت معاصي ديگر را هم مرتکب شده.
مقام دهم در توبه از غيبت: توبه از غيبت از دو جنبه است: يکي از جنبه حق خدايي و ديگر از جنبه حق النّاس، توبه از جنبه اول پشيمان شدن و طلب عفو و مغفرت نمودن است، و از جنبه دوم اگر بشخصي که غيبت او را نموده خبر نرسيده باشد و در اظهارش مظنّه ضرر و فساد باشد و ايجاد عداوت شود يا آن شخص مرده باشد و يا غايب شده بطوري که دسترسي باو ممکن نباشد، براي او استغفار کند و در ثواب بعض عباداتش او را شريک گرداند و محبت و احسان باو نمايد تا جبران حقّش شود.
و اگر باو خبر رسيده باشد و ميتواند برود از او طلب حلّيت کند بايد برود و بهر زباني که ممکن است بنحو اجمال يا تفصيل، طيب خاطر او را فراهم نمايد و جمع بين اخبار راجع بتوبه از غيبت باين بيان ممکن است: از حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
1» «کفارة من اغتبته ان تستغفر له»«
(کفاره کسي که غيبت او را نموده‌اي اينست که براي او استغفار کني) و نيز فرمود
2» «من کانت لاخيه عنده مظلمة في مال او عرض فليستحلّها منه من قبل ان يأتي يوم ليس هناک دينار و لا درهم يؤخذ من حسناته فان لم يکن له حسنة اخذ من سيئات صاحبه فزيدت علي سيئاته»«
(کسي که مظلمه‌اي از مال يا آبرو از برادر ديني او نزدش باشد پس بايد طلب حليت از او کند پيش از آنکه روزي بيايد که در آن روز دينار و درهمي نباشد، در آن روز از حسنات او بگيرند و اگر حسنه‌اي نداشته باشد از سيئات برادر ديني او گرفته شود و بر سيئات او افزوده گردد) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
3» «انّک ان اغتبت فبلغ المغتاب فاستحل‌ّ منه و ان لم تلحقه فاستغفر اللّه»«
(اگر غيبت نمودي و بکسي که از او
1 و 2 و 3 جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 343
غيبت نموده‌اي خبر رسيده، از او طلب حلّيت نما و اگر باو نرسيده باشد براي او از خدا طلب مغفرت کن)
9- بهتان
بهتان، نسبت دادن چيزي است ببرادر ديني که از او صادر نشده و با او نباشد که شامل دروغ و غيبت ميشود.
و در قرآن مجيد ميفرمايد وَ مَن يَکسِب خَطِيئَةً أَو إِثماً ثُم‌َّ يَرم‌ِ بِه‌ِ بَرِيئاً فَقَدِ احتَمَل‌َ بُهتاناً وَ إِثماً مُبِيناً«1» (و کسي که لغزش و گناهي را مرتکب شود و بيگناهي را بآن نسبت دهد بتحقيق بهتان و گناه آشکارايي را مرتکب شده) و رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود
2» «من بهّت مؤمنا او مؤمنة و قال فيه ما ليس فيه اقامه اللّه علي تل من النّار حتي يخرج ممّا قال فيه»«
(کسي که مرد يا زن مؤمني را بهتان زند و بگويد درباره او چيزي را که در او نباشد، خداوند او را بر تپه از آتش بپا دارد تا از عهده آنچه گفته بيرون بيايد) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
3» «من بهّت مؤمنان او مؤمنة بما ليس فيه بعثه اللّه في طينة خبال حتي يخرج ممّا قال، قلت و ما طينة خبال قال عليه السّلام صديد يخرج من فروج المؤمسات»«
(کسي که مرد يا زن باايماني را بهتان زند بآنچه در او نباشد خداوند او را در قطعه گل هلاک کننده برانگيزاند تا از عهده آنچه گفته بيرون آيد، راوي گويد عرضکردم گل هلاک کننده چيست! فرمود چرکي است که از فرجهاي زنان بدکار بيرون آيد)
«1» سوره نساء آيه 112
2 و 3 جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 344
تنبيه
ضدّ غيبت و بهتان مدح مؤمن در حضور و غياب و در حال حيات و ممات است و در خبر است که رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بر جماعتي وارد شدند که بعض اموات را مدح مينمودند فرمود
1» «وجبت لکم الجنّة و انتم شهداء في الارض»«
و در خبر ديگر وارد شده که
اذا ذکر إبن آدم اخاه المسلم بخير قالت الملائکة و لک مثله و اذا ذکره بسوء قالت الملائکة اربع علي نفسک و احمد اللّه اذ ستر عورتک»
هر گاه فرزند آدم برادر مسلمانش را بخوبي ياد کند فرشتگان گويند مانند آن براي تو باشد و هر گاه ببدي ياد کند گويند بر خودت توقف کن و خدا را سپاس‌گزار که عيب تو را پوشانيده است) و مدح مؤمن موجب ازدياد محبت و ادخال سرور و رغبت ديگران باعمال نيک ميشود ولي حسن مدح مشروط بشش شرط است:
1- کذب و اغراق در آن نباشد 2- موجب مذمّت و توهين ديگران که در رديف ممدوح يا بهتر از او هستند نشود 3- مدح کننده مرائي و منافق و متملّق نباشد 4- ممدوح مستحق ذم و نکوهش نباشد مانند فاسق و ظالم و مبدع، و در حديث از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
«ان اللّه ليغضب اذا مدح الفاسق»
«2» (خداوند هر آينه غضب ميکند هر گاه فاسق مدح شود) 5- مدح راجع به اموري که بثبوت آنها مطمئن نيست نباشد مانند امور باطنيّه از زهد و ورع و تقوي و نحو اينها 6- مدح نمودن او موجب عجب يا کبر يا سستي و فتور در عمل ممدوح نشود، و لذا در بعض اخبار مدح نمودن در حضور کسي را بقطع عنق «گردن زدن» و امرار موسي بر حلق «تيغ بر گلو گذراندن» و عقر رجل «قطع پا» تشبيه نموده و با کارد بطرف او رفتن را بهتر از مدح نمودن او دانسته‌اند.
10- نمامي
نمّامي و سخن‌چيني از کارهاي بسيار ناپسنديده و آيات و اخبار و و جدان بر
1 و 2 و جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 345
قبح و زشتي آن ناطق و شاهد است در قرآن کريم ميفرمايد وَ لا تُطِع کُل‌َّ حَلّاف‌ٍ مَهِين‌ٍ، هَمّازٍ مَشّاءٍ بِنَمِيم‌ٍ، مَنّاع‌ٍ لِلخَيرِ مُعتَدٍ أَثِيم‌ٍ«1» (و اطاعت مکن هر بسيار سوگند خورنده سست رايي را که عيبگويي ميکند و بسخن‌چيني راه ميرود و منع خير مينمايد و متجاوز و گناهکار است) و نيز ميفرمايد وَيل‌ٌ لِکُل‌ِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ«2» (واي بر هر عيبگو و سخن‌چيني و نيز فساد در ارض که در بسياري از آيات ذکر شده مصداق اظهرش همين نمّامي و سخن‌چيني است و در حديث از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
3» «لا يدخل الجنة النمّام«
(سخن‌چين وارد بهشت نميشود، و در حديث ديگر فرمود
«لا يدخل الجنّة القتات»
و قتات نيز همان نمّام است و نيز فرمود
4» «احبّکم الي اللّه احسنکم اخلاقا المواطؤن اکنافا الّذين يألفون و يؤلفون و ان‌ّ ابغضکم الي اللّه المشّائون بالنّميمة بين الاحبة المفرّقون بين الاخوان الملتمسون للبراء العثرات»«
(محبوبترين شما نزد خدا کساني هستند که اخلاقشان بهتر است و با مردم سازگار هستند و با آنها الفت ميگيرند و آنها هم با اينان ايجاد الفت ميکنند و مبغوض‌ترين شما نزد خدا کساني هستند که بين دوستان سخن‌چيني ميکنند و ميان برادران جدايي مياندازند و براي کساني که بري و پاک از عيبند عيب ميبندند) و نيز فرمود
5» «الا اخبرکم بشرارکم قالوا بلي يا رسول اللّه قال المشّائون بالنّميمة المفسدون بين الاحبة الباغون للبراء العيب»«
آيا خبر دهم شما را ببدترين شما! عرضکردند آري اي پيغمبر خدا، فرمود سخن‌چينان و فساد کنندگان بين دوستان و عيب‌جويان دامن پاکان) و در حديث ديگر فرمود
«ان‌ّ اللّه لما خلق الجنّة قال لها تکلّمي قالت سعد من دخلني قال الجبار جل‌ّ جلاله و عزّتي و جلالي لا يسکن فيک ثمانية نفر بين النّاس
1- سوره قلم آيه 11 و 12 و 13
2- سوره همزه آيه 1
[.....]
3 و 4 و 5- جامع السعادات
1»
جلد 1 - صفحه 346
الله‌مدمن خمر و لا مصرّ علي الزنا و لا قتّات و لا ديوث و لا شرطي‌ّ و لا محدث و لا قاطع رحم و لا الّذي يقول علي عهد اللّه ان افعل کذا ثم‌ّ لم يف به»«
(بدرستي که خداوند وقتي بهشت را آفريد، باو گفت سخن بگو، بهشت گفت سعادتمند کسي است که در من داخل شود، خداوند جبار فرمود بعزت و جلالم قسم 8 دسته مردم در تو ساکن نشوند، کسي که ميگساري را ادامه دهد و کسي که بر زنا اصرار کند، و سخن‌چين و ديّوث و راه دار گمرک‌چي و مردي که خود را زن کند و قطع کننده رحم و کسي که با خدا عهد کند که کاري انجام دهد و وفاي بعهد نکند) و از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده که فرمود
2» «الجنة محرمة علي المغتابين المشائين بالنميمه»«
(بهشت بر غيبت کنندگان سخن‌چين حرام است) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
3» «من روي علي مؤمن رواية يريد بها شينه و هدم مروئته ليسقط من اعين النّاس اخرجه اللّه من ولايته الي ولاية الشيطان و لا يقبله الشيطان»«
(کسي که نقل کند بر مؤمني روايتي را که زشت نمودن و لطمه زدن بمردانگي او را اراده کند براي اينکه از چشم مردم بيفتد خداوند از ولايت خود او را بولايت شيطان بيرون کند و شيطان نيز او را نپذيرد و سخن‌چين بسياري از معاصي ديگر را نيز مرتکب ميشود مانند کذب و غيبت و غدر و خيانت و غل‌ّ و حسد و نفاق و افساد و خدعه و ظلم و ايذاء و اشاعه فحشاء و قطع آنچه مأمور بوصل آن است و امثال اينها بلکه مشمول فرمايش پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است که فرمود
4» «شر النّاس من اتقاه النّاس شره»«
(بدترين مردم کسي است که مردم از شرّش در حذر باشند) و لازم است که انسان مؤمن نسبت بنمام و سخن‌چين امور ذيل را انجام دهد:
1- قول او را قبول نکند زيرا بواسطه همين عملش فاسق است و خداوند ميفرمايد إِن جاءَکُم فاسِق‌ٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا«5» اگر فاسقي خبري براي شما آورد ثابت باشيد) 2- نهيش کند چون فعل منکري را مرتکب شده و نهي از منکر واجب
1 و 2 و 3 و 4 جامع السعادات
5- سوره حجرات آيه 6
جلد 1 - صفحه 347
است خدا ميفرمايد وَ أمُر بِالمَعرُوف‌ِ وَ انه‌َ عَن‌ِ المُنکَرِ«1» 3- گمان بد در حق برادر ديني خود نبرد زيرا خدا ميفرمايد اجتَنِبُوا کَثِيراً مِن‌َ الظَّن‌ِّ«2» 4- تجسّس نکند، زيرا خداوند ميفرمايد وَ لا تَجَسَّسُوا«3» 5- کلام نمّام را نقل نکند چه آنکه هم غيبت نمّام است و هم غيبت کسي که سخن‌چيني او شده.
6- اگر کسي که سخن‌چيني او شده انکار و تکذيب نمود بپذيرد چنانچه روايت شده از حضرت کاظم عليه السّلام سؤال کردند
جعلت فداک الرّجل من اخواني يبلّغني عنه الشّي‌ء الّذي اکرهه و اسئله عن ذلک فتنکره ذلک و قد اخبرني عنه قوم ثقات فقال کذب سمعک و بصرک عن اخيک فان شهدک عندک خمسون قسامة انه قال قولا و قال لم اقله فصدّقه و کذبهم لا تذيعن‌ّ عليه شيئا تشينه و تهدم مروئته فتکون من الّذين قال اللّه تعالي في کتابه إِن‌َّ الَّذِين‌َ يُحِبُّون‌َ أَن تَشِيع‌َ الفاحِشَةُ
الاية»«4»
(فداي تو گردم مردي از برادران من از وي چيزي بمن ميرسد که از او خوش ندارم، و از وي که جويا ميشوم آن را انکار ميکند و حال آنکه اشخاص معتمدي بمن خبر داده‌اند، حضرت فرمود گوش و چشمت را از برادرت تکذيب کن پس اگر پنجاه نفر نزد تو شهادت دهند و سوگند ياد کنند که او سخني را گفته و خودش بگويد من نگفته‌ام او را تصديق کن و آن پنجاه نفر را تکذيب نماي، فاش مکن بر وي چيزي را که او را زشت ميکند و بمردانگي او لطمه ميزند تا از کساني نباشي که خداوند در کتابش ميفرمايد «کساني که دوست دارند که کار زشت مؤمنين را فاش کنند براي آنان عذاب دردناک است) و بدترين و سخت‌ترين انواع نمامي سعايت است که نزد صاحب نفوذي درباره برادر ديني خود سخني بگويد که موجب اضرار و آزار او شود که از آن در فارسي بمايه زدن تعبير ميکنند.
1- سوره لقمان آيه 16
2 و 3 سوره حجرات آيه 12
4- فرائد شيخ
جلد 1 - صفحه 348
11- سوء ظن
خداوند در قرآن مجيد ميفرمايد يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا اجتَنِبُوا کَثِيراً مِن‌َ الظَّن‌ِّ إِن‌َّ بَعض‌َ الظَّن‌ِّ إِثم‌ٌ«1» (اي کساني که ايمان آورديد از بسياري از گمانها بپرهيزيد زيرا بعضي از گمانها گناه است) و نيز ميفرمايد وَ ظَنَنتُم ظَن‌َّ السَّوءِ وَ کُنتُم قَوماً بُوراً«2» (و گمان بد برديد و گروه هلاک شونده گرديديد) و از أمير المؤمنين عليه السّلام روايت شده که فرمود
3» «ضع امر اخيک علي احسنه حتي يأتيک ما يغلبک عنه و لا تظنن بکلمة خرجت من اخيک سوءا و انت تجد لها في الخير محملا»«
(کار برادرت را بر بهترين وجه حمل کن تا وقتي که بيايد ترا چيزي که غالب شود يعني يقين کني، و گمان بد مبر بگفتاري و کرداري که از برادرت صادر ميشود و حال آنکه محمل صحيح و خوبي براي آن مييابي) و سوء ظن‌ّ منشأ بسياري از مفاسد ميشود مانند غيبت و سستي در اکرام و احترام طرف و کوتاهي در اداء حقوق او و بنظر تحقير نظر نمودن باو و خود را بهتر از او دانستن، علاوه بر اينکه کاشف از خبث سريرت و باطن است زيرا اغلب کساني که مرتکب کبائر و اعمال زشت ميشوند و داراي اخلاق رذيله هستند گمان ميکنند ديگران نيز چنين ميباشند پس سزاوار است اگر سوء ظنّي نسبت ببرادرت پيدا نمودي بر آن ترتيب اثر ندهي و در دل نگيري بلکه بر خلاف آن با وي رفتار نمايي تا از اينکه صفت نکوهيده بر کنار شوي اهل ايمان هم نبايد کاري کنند که مورد سوء ظن ديگران واقع شوند، از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
4» «اتّقوا من مواقع التهم»«
از جاهايي که
1- سوره حجرات آيه 12
2- سوره نساء آيه 12
3- فرائد شيخ قده
4- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 349
مورد تهمت واقع ميشويد بپرهيزيد) و از أمير المؤمنين عليه السّلام روايت شده که فرمود
1» «من عرض نفسه للتهمة فلا تلومن‌ّ من اساء به الظن‌ّ»«
(کسي که خودش را در معرض تهمت قرار دهد نبايد کسي را که باو گمان بد ميبرد ملامت کند) و در خبر است که روزي رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم با صفيه زوجه خود صحبت ميداشت مرد انصاري از آن طرف عبور نمود، حضرت وي را خواست و فرمود اينکه صفيه زوجه من است، عرض کرد يا رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم آيا بشما جز گمان خوب برده ميشود!
فرمود
2» «ان‌ّ الشيطان يجري من إبن آدم مجري الدم فخشيت ان يدخل عليک»«
(شيطان نسبت باولاد آدم مانند خون در جريان است، ترسيدم که چيزي بر تو داخل شود) و مخصوصا کساني که بيشتر مورد توجه مردمند و بنظر ديگري بآنها مينگرند مانند علماء و وعّاظ و واليان امور و مربّيان و معلّمان و امثال اينها بيشتر از ديگران بايد متوجه باشند که در درجه اول خود را از زشتيها و آلودگيها دور دارند و در ثاني از مواضعي که ممکن است مورد تهمت واقع شوند و اعتماد مردم نسبت بآنها سست شود، و بالنتيجه سخن آنها و تعليم و تربيت آنها مؤثر واقع نشود خودداري کنند
12- ترک نصيحت مؤمنين
از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
3» «من مشي في حاجة اخيه ثم لم يناصحه فقد خان اللّه و رسوله»«
(کسي که دنبال حاجت برادر دينيش برود و خير خواهي او را ننمايد، با خدا و رسول خيانت نموده است) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
«من مشي في حاجة اخيه ثم‌ّ لم يناصحه فيها کان کمن خان اللّه و رسوله و کان اللّه تعالي خصمه»
(کسي که دنبال حاجت برادر دينيش برود و خير خواهي او را ننمايد مثل کسي است که با خدا و
1 و 2 و 3- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 350
رسول او خيانت نموده باشد و خداوند تعالي دشمن اوست) و اصل نصح بمعني خلوص است و هر جا معناي آن مناسب با همان مقام است مثلا «نصح للّه» بمعني خالص نمودن اعتقاد نسبت بمقام ربوبي است يعني در مقام ذات و صفات و افعال و عبادت باري تعالي شريکي قرار ندهد و اعتقاد و کردار و گفتار او مشوب بشائبه‌اي از شرک و ريا نباشد، و نصح للرسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و للائمة عليهم السلام، بمعني اطاعت آنان و تصديق بسخنان ايشان است در مقام کردار و گفتار و نصح للمؤمن بمعني خالص بودن نسبت باو و در همه جا خير او را خواستن» غل‌ّ و غش و خدعه و خيانت و امثال اينها را درباره او روا نداشتن است و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
1» «اعظم النّاس منزلة عند اللّه يوم القيمة امشاهم في الارض بالنصيحة لخلقه»«
(بزرگترين مردم نزد خدا از جهت منزلت در روز قيامت کسي است که بيشتر در روي زمين دنبال خيرخواهي مردم برود) و نيز از آن حضرت روايت شده که فرمود
2» «لينصح الرجل منکم اخاه کنصيحته لنفسه»«
(بايد هر کدام از شما خير برادرش را بخواهد چنانچه خير خودش را ميخواهد) از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
3» «يجب للمؤمن علي المؤمن النصيحة له في المشهد و المغيب»«
(نصيحت، بر هر مؤمني نسبت ببرادر مؤمنش در حضور او و غيبت او واجب است) و نيز فرمود
4» «عليک بالنصح للّه في خلقه فلن تلقاه بعمل افضل منه»«
(بر تو باد بخير خواهي در ميان خلق خدا براي خدا، چه آنکه بعملي افضل از آن برخورد نخواهي کرد) و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
5» «المؤمن يحب‌ّ للمؤمن ما يحب‌ّ لنفسه»«
(مؤمن براي برادر مؤمنش دوست ميدارد آنچه را براي خودش دوست ميدارد) و نيز فرمود
6» «لا يؤمن احدکم حتّي يحب‌ّ لاخيه ما يحب‌ّ لنفسه»«
1 و 2 و 3 و 4 و 5 و 6- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 351
(هيچيک از شما ايمان نياورده تا وقتي که دوست دارد براي برادرش آنچه براي خودش دوست ميدارد) و نيز فرمود
1» «ان‌ّ احدکم مرآت اخيه، فاذا رأي به شيئا فليمط عنه»«
(هر يک از شما آينه برادرتان ميباشيد پس اگر در آينه عيبي از او ديد بايد دور کنيد)
13- ترک اعانت مؤمنين
از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
2» «من لم يهتم بامور المسلمين فليس بمسلم»«
کسي که اهتمام بکار مسلمانان نداشته باشد مسلمان نيست) و نيز فرمود
3» «من اصبح و لم يهتم‌ّ بامور المسلمين فليس منهم»«
(کسي که صبح کند و اهتمام بامور مسلمانان نداشته باشد از آنان نيست) و نيز فرمود
4» «من سمع رجلا ينادي يا للمسلمين فلم يجبه فليس بمسلم»«
(کسي که بشنود مردي را که استغاثه و طلب فرياد رسي از مسلمانان ميکند و او را اجابت نکند مسلمان نيست) و از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده که فرمود
5» «من بخل بمعونة اخيه المسلم و القيام له في حاجته ابتلي بالقيام بمعونة من يأثم عليه و لا يوجر»«
(کسي که نسبت بکمک نمودن برادر مسلمانش و قيام نمودن بحاجت او بخل ورزد، مبتلي شود بقيام نمودن بحاجت کسي که باو ظلم و تعدي کند و اجري هم ندارد) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
6» «ايّما رجل من شيعتنا اتاه رجل من اخوانه فاستعان به في حاجته فلم يعنه و هو يقدر ابتلاه اللّه تعالي بان يقضي حوائج غيره (عدّة) من اعدائنا يعذبه اللّه عليها يوم القيامة»«
(هر مردي از شيعيان ما که مردي از برادران ديني او نزدش بيايد و از او در کاري طلب کمک کند و او را کمک نکند و حال آنکه ميتواند، خداوند تعالي او را مبتلا کند به اينکه حوائج دشمنان ما را برآورد و او را بواسطه اينکه اعمال معذّب دارد)
1 و 2 و 3 و 4 و 5 و 6- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 352
و نيز فرمود
«ايّما مؤمن منع مؤمنا شيئا ممّا يحتاج اليه و هو قادر عليه من عنده او من عند غيره اقامه اللّه تعالي يوم القيمة مسودّا وجهه مزرقة عيناه مغلولة يداه الي عنقه فيقال هذا الخائن الّذي خان اللّه تعالي و رسوله ثم‌ّ يؤمر به الي النار»
«1» (هر مؤمني منع کند از مؤمني چيزي را از آنچه بآن احتياج دارد و حال آنکه قادر باشد چه از نزد خودش يا از نزد غير خودش، خداي تعالي او را در قيامت بپادارد در حالي که روي او سياه و چشمهاي او سفيد شده و دستهاي او بگردنش بسته شده، پس گفته شود اينست خائني که بخدا و رسول او خيانت کرده، سپس امر شود که او را بطرف آتش برند) و نيز فرمود
2» «من کانت له دار و احتاج مؤمن الي سکنها فمنعه ايّاها قال اللّه تعالي يا ملائکتي ابخل عبدي علي عبدي بسکني الدنيا بعزّتي و جلالي لا يسکن جناني ابدا»«
(کسي که براي او خانه‌اي باشد و مؤمني بسکونت آن محتاج باشد و از وي منع کند، خداي تعالي فرمايد اي فرشتگان من بنده من بسکونت خانه دنيا بر بنده من بخل ورزيد، قسم بعزّت و جلالم که او را در بهشتهايم هيچگاه سکونت نخواهم داد) و نيز در خبر است که حضرت صادق عليه السّلام بجماعتي که نزد او مشرف بودند فرمود
3» «ما لکم تستخفّون بنا فقام رجل من اهل خراسان فقال معاذا لوجه اللّه ان نستخف‌ّ بک او بشي‌ء من اوامرک فقال انک احد من استخف بي فقال معاذا لوجه اللّه ان استخف‌ّ بک فقال عليه السّلام ويحک الم تسمع فلانا و نحن بقرب الجحفه و هو يقول احملني قدر ميل فقد و اللّه اعييت و اللّه ما رفعت به رأسا لقد استخففت به و من استخف‌ّ بمؤمن فبنا استخف و ضيّع حرمة اللّه عزّ و جل»«
(چه شد است شما را که بما استخفاف ميکنيد! پس مردي از اهل خراسان بپا شد و عرض کرد پناه ميبريم بخدا از اينکه بتو يا بچيزي از اوامر تو استخفاف کنيم، حضرت فرمود بدرستي که تو يکي از کساني هستي که بمن استخفاف نموده‌اند، گفت پناه ميبرم بخدا از اينکه بتو
1 و 2 و 3- جامع السعادات
[.....]
جلد 1 - صفحه 353
استخفاف نموده باشم، حضرت فرمود واي بر تو آيا نشنيدي صداي فلان را و حال آنکه ما نزديک جحفه بوديم و او ميگفت مرا باندازه يک ميل سوار کنيد قسم بخدا وامنده‌ام، بخدا قسم براي او سرت را بلند نکردي، البته باو استخفاف نمودي و کسي که بمؤمني استخفاف کند بما استخفاف نموده و حرمت خداي عز و جل را ضايع کرده است) و نيز فرمود
1» «من اتاه اخوه في حاجة يقدر علي قضائها فلم يقضها له سلّط اللّه عليه شجاعا ينهش ابهامه في قبره الي يوم القيمة مغفورا له او معذبا»«
(کسي که برادرش براي حاجتي نزد او بيايد و او بر انجام آن قادر باشد و حاجت او را برنياورد خداوند بر او ماري را مسلط کند که در قبر او تا روز قيامت انگشت ابهام او را بگزد، خواه آمرزيده شود و خواه معذّب گردد) و از حضرت ابي الحسن عليه السّلام روايت شده که فرمود
2» «من قصد اليه رجل من اخوانه مستجيرا به في بعض احواله فلم يجره بعد ان يقدر عليه فقد قطع ولاية اللّه»«
(کسي که مردي از برادرانش بجانب او بيايد در حالي که در پاره از احوالش باو پناه آورده باشد و او را پناه ندهد با اينکه قدرت داشته باشد، بتحقيق رشته ولايت خداوندي را قطع نموده است) و چنانچه از ترک اعانت مسلمين و بر نياوردن حاجات آنها اينقدر مذمّت شده و براي آن عذاب مقرر گرديده براي قضاء حوائج آنها و اهتمام بامورشان فضيلت و اجر بسيار ذکر کرده‌اند بلکه از اعظم عبادات شمرده شده است از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
3» «من قضي حاجة لاخيه فکانّما خدم اللّه عمره»«
(کسي که حاجتي براي برادر دينيش انجام دهد، گويا عمرش در خدمت خداوند گذرانيده است) و نيز فرمود
4» «من مشي في حاجة اخيه ساعة من ليل او نهار قضاها او لم يقضها کان خيرا له من اعتکاف شهرين»«
(کسي که ساعتي از شب يا روز در پي حاجت برادرش
1 و 2 و 3 و 4- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 354
برود خواه انجام دهد يا ندهد براي او از اعتکاف دو ماه بهتر است) و از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده که فرمود
1» «من مشي في حاجت اخيه المسلم اظلّه اللّه بخمس و سبعين الف ملک و لم يرفع قدما الا کتب اللّه له حسنة و حطّ عنه سيّئة و يرفع له درجة فاذا فرغ من حاجته کتب اللّه له بها اجر حاج‌ّ و معتمر»«
(کسي که در پي حاجت برادر مسلمانش برود خداوند او را به هفتاد و پنجهزار فرشته سايه اندازد و بهر قدمي که برميدارد حسنه براي او نوشته و سيئه‌اي از او محو و درجه‌اي براي او افزوده شود و وقتي از انجام حاجتش فارغ شود اجر حج کننده و عمره کننده براي او نوشته شود) و نيز فرمود
2» «ان‌ّ المؤمن لترد عليه الحاجة لاخيه فلا يکون عنده فيهتم‌ّ بها قلبه فيدخله اللّه تعالي بهمّه الجنّة»«
(بدرستي که مؤمن حاجتي از برادرش بر او وارد ميشود و انجامش نزد او ميسّر نيست، پس به اينکه جهت دلش اندوهگين ميشود و خداوند بواسطه اندوهش او را داخل بهشت کند) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
3» «من قضي لاخيه المؤمن حاجة قضي اللّه تعالي له يوم القيمة مائة الف حاجة اوّلها الجنّة و من ذلک ان يدخل قراباته و معارفه و اخوانه الجنّة بعد ان لا يکونوا نصّابا»«
(کسي که حاجتي از برادر مؤمنش انجام دهد خداي تعالي در روز قيامت صد هزار حاجت او را برآورد که اوّلي آنها بهشت است و از آن جمله است اينکه خويشان و آشنايان و برادران او را داخل بهشت کند بعد از آنکه ناصبي نباشند) و نيز فرمود
4» «ان‌ّ اللّه خلق خلقا من خلقه انتجبهم لقضاء حوائج فقراء شيعتنا ليثيبهم علي ذلک الجنّة فان استطعت ان تکون منهم فکن»«
(بدرستي که براي خداي تعالي گروهي از مخلوقاتش هستند که آنان را براي قضاي حوائج فقراء از شيعيان برگزيده است براي اينکه خداوند بواسطه اينکه عمل بهشت را ثواب آنها قرار دهد، پس اگر ميتواني از آنها باشي پس باش)
1 و 2 و 3 و 4- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 355
و نيز فرمود
1» «قضاء حاجة المؤمن خير من عتق الف رقبة و خير من حملان الف فرس في سبيل اللّه»«
(برآوردن حاجت مؤمن بهتر از آزاد کردن هزار بنده و بهتر از بار بستن هزار اسب در راه خداست) و نيز فرمود
2» «لقضاء حاجة امر مؤمن احب‌ّ الي اللّه تعالي من عشرين حجة کل حجة ينفق صاحبها مائة الف»«
(هر آينه قضاء حاجت مؤمن محبوبتر است نزد خداي تعالي از بيست حج که در هر حجّي صاحب آن صد هزار درهم انفاق کرده باشد) و نيز فرمود
3» «من طاف هذا البيت طوافا واحدا کتب اللّه له ستّة آلاف حسنة و محي عنه ستّة آلاف سيّئة و رفع له ستّة آلاف درجة [و في رواية اخري و قضي له ستّة آلاف حاجة] حتي اذا کان عند الملتزم فتح له سبعة ابواب الجنّة قلت جعلت فداک هذا الفضل کلّه في الطواف! قال نعم و اخبرک بافضل من ذلک قضاء حاجة مسلم افضل من طواف و طواف و طواف حتي بلغ عشرا»«
(کسي که يک مرتبه طواف خانه خدا کند، خداوند براي او شش هزار حسنه بنويسد و شش هزار سيئه از او محو نمايد و شش هزار درجه براي او بالا برد [و در روايت ديگر و شش هزار حاجت او را برآورد] تا وقتي که نزد ملتزم«4» برسد براي او هفت در بهشت باز شود، گفتم فداي تو شوم همه اينکه ثوابها در طواف است! فرمود آري، و خبر دهم ترا بچيزي که بهتر از آن باشد، برآوردن حاجت مسلمان بهتر از طواف و طواف و طواف است، و طواف را تکرار نمودند تا بده مرتبه رسيد) و نيز فرمود
«تنافسوا في المعروف لاخوانکم و کونوا من اهله فان‌ّ للجنّة بابا يقال له المعروف لا يدخله الا من اصطنع المعروف في الدنيا فان‌ّ العبد ليمشي في حاجة اخيه المؤمن فيوکل اللّه تعالي به ملکين واحدا عن يمينه و آخر من شماله يستغفران له ربّه و يدعوان بقضاء حاجته ثم قال و اللّه لرسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم اسرّ بقضاء
1 و 2 و 3- جامع السعادات
4- ملتزم مستجار مقابل در کعبه است و باين نام ناميده شده است براي اينکه مستحب‌ّ است التزام و الصاق بآن
1»
جلد 1 - صفحه 356
الله‌حاجة المؤمن اذا وصلت اليه من صاحب الحاجة»«
رغبت کنيد در احسان کردن نسبت ببرادرانتان و از اهل احسان باشيد، بدرستي که دري براي بهشت است که بآن باب معروف گفته ميشود و از آن در وارد نشود مگر کسي که در دنيا معروف (احسان) بجا آورد، همانا بنده در پي حاجت برادر مؤمنش ميرود پس خداوند دو فرشته، يکي از طرف راست و ديگري از طرف چپ بر او موکل ميکند که براي او از پروردگارش طلب مغفرت نمايند و دعا کنند که خداوند حاجت او را برآورد، سپس فرمود قسم بخدا، البته رسول خدا بواسطه قضاء حاجت مؤمن وقتي بحاجتش ميرسد، از خود صاحب حاجت مسرورتر ميشود) و نيز فرمود
2» «ما قضي مسلم لمسلم حاجة الا ناداه اللّه تعالي علي‌ّ ثوابک و لا ارضي لک بدون الجنّة»«
(مسلماني حاجت مسلماني را برنميآورد جز اينکه خداي تعالي ندا ميکند ثواب تو بر من است و جز بهشت براي تو نمي‌پسندم) و نيز فرمود
3» «لئن امشي في حاجة اخ لي مسلم احب‌ّ الي‌ّ من ان اعتق الف نسمة و احمل في سبيل اللّه علي الف فرس مسرجة ملجمة»«
(البته اينکه در پي حاجت برادر مسلمانم بروم محبوبتر است نزد من از اينکه هزار بنده را آزاد کنم و هزار مجاهد را بر هزار اسب زين کرده و لجام نموده سوار نمايم) و نيز فرمود
4» «من سعي في حاجة اخيه المسلم طلب وجه اللّه کتب اللّه تعالي له الف الف حسنة يغفر فيها لاقاربه و جيرانه و اخوانه و معارفه و من صنع اليه معروفا في الدنيا فاذا کان يوم القيمة قيل له ادخل النار فمن وجدته فيها صنع اليک معروفا في الدنيا فاخرجه باذن اللّه عزّ و جل الّا ان يکون ناصبا»«
(کسي که در حاجت برادر مسلمانش سعي کند براي طلب رضاي حق، خداي تعالي براي او هزار حسنه بنويسد و بيامرزد در اثر اينکه حاجت نزديکان و همسايگان و برادران و آشنايان او را، و کسي که در دنيا احساني باو کرده و فرداي قيامت باو گفته ميشود داخل آتش شو و هر که را يافتي که بتو احسان نموده باذن خدا از آتش بيرون آور مگر اينکه
1 و 2 و 3 و 4- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 357
مخالف معاند باشد) و از حضرت کاظم عليه السّلام روايت شده که فرمود
1» «ان‌ّ للّه عبادا في الارض يسعون في حوائج النّاس هم الآمنون يوم القيمة و من ادخل علي مؤمن سرورا فرح اللّه قلبه يوم القيامة»«
(بدرستي که براي خدا بنده‌گاني در زمين است که در انجام حوائج مردم سعي ميکنند، ايشان کساني هستند که روز قيامت در امن و امانند و کسي که بر دل مؤمني سرور داخل کند خداوند روز قيامت دل او را شاد گرداند) و در خصوص اعانت بذريّه رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و اکرام آنان اخبار بسياري نيز وارد شده است:
از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
2» «حقّت شفاعتي لمن اعان ذريّتي بيده و لسانه و ماله»«
(شفاعت من ثابت و سزاوار است براي کسي که ذريّه مرا بدست و زبان و مالش ياري نمايد) و نيز فرمود
3» «اربعة انا لهم شفيع يوم القيامة و لو جاءوا بذنوب اهل الدنيا، المکرم لذريتي و القاضي لهم حوائجهم و الساعي لهم عند اضطرارهم و المحب‌ّ لهم بقلبه و لسانه»«
(چهار طايفه را در روز قيامت شفاعت ميکنم اگر چه با گناه اهل دنيا بيايند، کسي که ذريّه مرا اکرام کند و کسي که حوائج آنان را برآورد و کسي که در هنگام اضطرار سعي در رفع اضطرار آنها کند، و کسي که بدل و زبان آنان را دوست دارد) و نيز فرمود
4» «اکرموا اولادي و حسّنوا آدابي»«
(اولاد مرا اکرام کنيد و آداب مرا نيکو فرا گيريد) و نيز فرمود
5» «اکرموا اولادي الصالحون للّه و الطالحون لي»«
(اولاد مرا اکرام کنيد، شايستگان و خوبان آنان را براي خدا اکرام کنيد، و بدان آنان را براي من)
1 و 2 و 3 و 4 و 5- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 358
14- منع حقوق مؤمنين
حق مؤمن بر مؤمن پنج قسم است: حق مالي، حق جاني، حق ديني، حق عرضي، حق حريم.
اما حق مالي: آن نيز داراي اقسامي است از قبيل حق نفقات، خمس، زکاة، کفّارات، ديون، نذورات و ديات و همچنين حقوقي که ممکن است از راه اخذ مال غير، بغير وجه شرعي بر انسان تعلق گيرد که ردّ همه آنها واجب و منع آن از گناهان بزرگ است و بپاره از اخبار در عقوبت منع خمس و زکاة و غصب مال غير و کسب حرام در ذيل تفسير آيه وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقُون‌َ تذکر داديم«1» و درباره ردّ حقوق و ديون و افراغ ذمّه نيز اخباري وارد شده و از عبادات بزرگ شمرده شده است:
از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
2» «درهم يردّه العبد الي الخصماء خير له من عبادة الف سنة و خير له من عتق الف رقبة و خير له من الف حجة و عمرة»«
(درهمي را که بنده بطلبکارانش ردّ ميکند بهتر از عبادت هزار سال و بهتر از آزاد کردن هزار بنده و بهتر از هزار حج و عمره است) و در خبر ديگر فرمود
3» «من ردّ درهما الي الخصماء اعتق اللّه رقبته من النار»«
(کسي که يک درهم دين خود را بطلب کار ردّ کند خداوند رقبه او را از آتش آزاد کند) و نيز فرمود
4» «فان العبد اذا رد درهما الي الخصماء اکرمه کرامة سبعين شهيدا و خير له من صيام النهار و قيام الليل و ناداه ملک من تحت العرش استأنف العمل فقد غفر لک ما تقدم من ذنبک»«
(پس بنده زماني که رد کند درهمي بطلب کار خداوند باو اکرام کند مانند اکرام هفتاد شهيد و بهتر است براي او از روزه روز و قيام در شب و فرشته‌اي از زير عرش او را ندا کند که عملت را از سر بگير که خداوند
1- صفحه 212 تا 216
2 و 3 و 4- لالي الاخبار صفحه 307
جلد 1 - صفحه 359
گناهان گذشته ترا آمرزيد) اما حق جاني: عبارت از حق حياتي هر فرد نسبت بفرد ديگر است مثل اينکه اگر مؤمني مريض شود و احتياج بطبيب و دارو داشته و متمکن نباشد بر ديگران واجب است که براي او فراهم کنند، و همچنين احتياجات حياتي ديگر و بطور کلي حفظ نفس محترمه واجب است و از اينکه قبيل است حقّي که بواسطه قتل (عمدا يا خطاء) يا قطع بعض اجزاء يا جرح يا ضرب مؤمن بر انسان تعلق ميگيرد و ردّ اينکه قسم حقوق تمکين ذي الحق است که خواست قصاص کند يا ديه بگيرد يا عفو کند و در قتل خطا بايد بنده‌اي آزاد کند و ديه هم بدهد و تفصيل هر يک از اينها در کتب فقهيه ذکر شده است اما حق ديني: حق ديني برادر تو بر تو اينست که تا مادامي که امر واضح و روشني بر خلاف دين از او نه بيني نسبت کفر و ضلالت و بدعت و بي‌ديني باو ندهي در قرآن کريم ميفرمايد وَ لا تَقُولُوا لِمَن أَلقي إِلَيکُم‌ُ السَّلام‌َ لَست‌َ مُؤمِناً«1» (و نگوئيد درباره کسي که القاء سلام و اقرار باسلام ميکند، مؤمن نيستي) و اگر چنين نسبتي ببرادر ديني خود دادي واجب است بر تو که رضايت او را حاصل و طلب عفو و بخشش از او نمايي اما حق عرضي: عبارت از حفظ آبروي برادر ديني در غياب و حضور اوست و اينکه اهانت و احتقار و ايذاء و ظلم و غيبت او را نکند و تهمت باو نزند و اگر کسي نسبت باو چنين اموري را مرتکب شد ردّ کند و حرمت او را نگاهدارد و فحش باو ندهد و سب‌ّ و لعن نکند که در خبر از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
2» «الجنّة حرام علي کل فاحش ان يدخلها»«
(بهشت حرام است بر هر- فحش دهنده از اينکه در آن وارد شود) و نيز فرمود
3» «ان‌ّ اللّه تعالي حرّم الجنّة علي کل‌ّ فحّاش بذي‌ّ قليل الحياء لا يبالي ما قال و لا ما قيل فيه فانک ان فتشته لم تجده الا لغية او شرک شيطان»«
1- سوره نساء آيه 96
2 و 3- مکاسب شيخ قده
جلد 1 - صفحه 360
(بدرستي که خداي متعال بهشت را حرام نموده بر هر فحش دهنده زشتگو و بي‌شرمي که باک ندارد از آنچه ميگويد و از آنچه درباره او گفته ميشود پس اگر تفتيش کني نمييابي او را مگر حرام زاده يا شيطان در نطفه او شرکت کرده) و درباره سب مؤمن فرمود
1» «سباب المؤمن فسوق و قتاله کفر و اکل لحمه معصية و حرمة ماله کحرمة دمه»«
(سب‌ّ نمودن مؤمن فسق و جنگ با او کفر و خوردن گوشت او معصيت است و حرمت مال او مانند حرمت خون اوست) و درباره لعن فرمود
2» «الا اخبرکم بشرارکم قالوا بلي يا رسول اللّه قال الّذي يمنع رفده و يضرب عبده و يتردد وحده ثم قال الا اخبرکم بمن هو شرّ من ذلک قالوا بلي يا رسول اللّه، قال المتفحش اللّعان الّذي اذا ذکر عنده المؤمنون لعنهم و اذا ذکروه لعنوه»«
(آيا خبر دهم شما را ببدان شما! گفتند آري اي رسول خدا فرمود کسي که عطايش را منع کند و بنده‌اش را بزند و بتنهايي رفت و شد ميکند، سپس فرمود آيا خبر دهم شما را ببدتر از اينها! عرض کردند آري اي رسول خدا، فرمود فحش دهنده و لعن کننده که وقتي مؤمنين نزد او ياد شوند آنان را لعن کند و وقتي او نزد مؤمنين ياد شود او را لعن کنند) و پوشيده نماند که مراد از لعن که اينقدر مذمت شده لعن مؤمن است ولي لعن کفار و معاندين از عبادات است و در لسان پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه اطهار در ضمن خطب و ادعيه و زيارات وارد شده و از آثار تبري است اما حق حريم: عبارت از اينست که نظر بد يا دست خيانت بناموس برادر مؤمنت دراز نکني و اگر چنين عملي کردي تدارک آن بسيار مشکل است زيرا ساير حقوق قابل عفو و تدارک، و عفو و گذشت از آنها پسنديده است ولي اينکه حق نه قابل عفو و نه قابل تدارک است زيرا گذشت از آن منافي با غيرت، بلکه مورث دياثت است
1 و 2- مکاسب شيخ قده
جلد 1 - صفحه 361
15- عداوت مؤمن
از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
1» «المؤمن ليس بحقود»«
(مؤمن کينه‌توز نيست) و نيز فرمود
2» «ما کان جبرئيل يأتيني الّا قال يا محمّد اتّق شهناء الرجال و عداوتهم»«
(جبريل بر من نازل نميشد مگر اينکه ميگفت اي محمّد از دشمني با مردم بپرهيز) و نيز فرمود
3» «ما عهد الي‌ّ جبرئيل قط في شي‌ء مثل ما عهد الي‌ّ في معادات الرجال»«
(جبرئيل هرگز مرا بچيزي سفارش نکرد باندازه که باجتناب از دشمني با مردم سفارش نمود) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
4» «من زرع العداوة حصد ما بذر»«
(کسي که تخم عداوت بکارد همان را درو کند) و حاصل بذر عداوت عبارت از اموريست: 1- عداوت مردم، زيرا عداوت ايجاد عداوت، و محبّت ايجاد محبّت ميکند 2- بغض باطني که موجب الم نفس و اشتغال قلب و اضطراب فکر و عدم فراغت بال و راحتي خيال و بسا موجب هلاکت يا جنون ميگردد 3- ترک مراعات حقوق برادر ديني و قضاء حوائج او و احترام و مجالست و معاشرت با او 4- ارتکاب بسياري از معاصي مانند ظلم، ايذاء، غيبت، تهمت، هتک حرمت و افشاء سرّ و امثال اينها، هذا تمام الکلام في المخادعة مع الّذين آمنوا.
مورد چهارم در بيان «وَ ما يَخدَعُون‌َ إِلّا أَنفُسَهُم وَ ما يَشعُرُون‌َ»
منافقين گمان ميکنند که با مخادعه نمودن با خدا و مؤمنين ضرر متوجّه اينان و نفعي عايد خودشان ميشود ولي در حقيقت ضرري متوجّه خدا و مؤمنين نشده
1 و 2 و 3 و 4- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 362
بلکه تمام ضرر متوجّه خودشان شده لکن درک نکرده‌اند، امّا مخادعه با خدا چه در عقيده و چه در اخلاق و چه در عمل، پيداست که ضرر و زياني بخدا نميرساند زيرا خداوند غني بالذات است و تغيير و عارضه در ساحت قدسش راه نيابد و اگر همه مردم کافر شوند بر دامن کبريايي او غباري ننشيند، بلکه منافقين بواسطه اينگونه اخلاق و اعمال خود را زيانکار دنيا و آخرت نموده و در آخرين درجات دوزخ جاي داده‌اند إِن‌َّ المُنافِقِين‌َ فِي الدَّرک‌ِ الأَسفَل‌ِ مِن‌َ النّارِ«1» (و هنگامي که بواسطه مرگ غطاء و پرده غفلت و شهوات و هواهاي نفساني پاره ميشود ملتفت ميشوند که خود را فريب داده و با خود مکر کرده و خويش را گرفتار سخط و غضب الهي و عذاب ابدي نموده‌اند و امّا مخادعه با مؤمنين، اگر چه بحسب ظاهر ممکن است ضرري متوجّه آنان بنمايند و نفعي نيز عايدشان شود ولي اگر اينکه نفع ناپايدار را با عذاب ابدي و پايدار قيامت بسنجند ارزشي براي آن تصور نخواهند نمود لکن چون پاي بند باين حيات دنيوي بوده و در اعماق قلبشان باين مقال ما هِي‌َ إِلّا حَياتُنَا الدُّنيا نَمُوت‌ُ وَ نَحيا وَ ما يُهلِکُنا إِلَّا الدَّهرُ وَ ما نَحن‌ُ بِمَبعُوثِين‌َ«2» معتقدند و باور نميکنند که روز جزاء و پاداشي در پيش است اينکه نفع عاجل را بر ضرر آجل ترجيح داده‌اند و از آن طرف ضرري که در دنيا از قبل اينگونه افراد متوجّه مؤمنين ميشود و نميتوانند در مقام دفع آن برآيند، موجب اجر و ثواب اخروي و ارتفاع درجات آنها خواهد بود، زيرا مؤمنين در دنيا مأمور بظاهر بوده و موظّفند با کسي که اظهار اسلام و ايمان کند و چيزي که در ظاهر بر خلاف اظهار اوست از وي سر نزند معامله مسلماني نمايند و هر گاه باين دستور عمل نموده و آن ظاهر نماها خيانت نموده و از پشت خنجر بر اينان زدند البته ايشان مثاب و مأجور و از آنان باشدّ انتقام، خداوند انتقام خواهد کشيد.
1- سوره نساء آيه 144
2- سوره جاثيه آيه 23
[.....]
363