اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فِي قُلُوبِهِم مَرَض‌ٌ فَزادَهُم‌ُ اللّه‌ُ مَرَضاً وَ لَهُم عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ بِما کانُوا يَکذِبُون‌َ «10»
(در دلهاي ايشان بيماري است پس خداوند بيماري آنان را افزون کند و براي آنان شکنجه دردناک است بواسطه اينکه دروغ ميگفتند) تفسير اينکه آيه در چند مقام بيان ميشود:
مقام اول
در تفسير «فِي قُلُوبِهِم مَرَض‌ٌ» و بيان مرض قلبي:
انسان مرکّب از دو جنبه است يکي ظاهري که عبارت از بدن اوست و ديگري باطني که عبارت از روح اوست و در لسان قرآن و اخبار از آن بقلب و گاهي بروح و نفس، و در لسان حکاء بجوهر مجرّد و نفس ناطقه و عقل و گاهي بلطيفه ربّاني و جوهر ملکوتي تعبير ميشود و اينکه روح از عالم امر و مجرّد از ماده و صورت و ببقاء الهي باقي است و فنا و زوالي بر آن نيست و در کلم الطيب در اول مبحث معاد در اثبات تجرّد و بقاء آن و ساير مباحث متعلّق آن بحث نموده‌ايم، و همين طور که براي بدن امراضي است که مورث نقص و عيب و فتور در اعضاء و موجب الم و درد ميگردد چشم و گوش و زبان و شامه و دست و پا و ساير اعضاء و جوارح بامراض گوناگون مبتلا ميشوند و انسان بايد در مقام معالجه از آنها برآيد و بطبيب رجوع کند تا مرض را تشخيص و دوا و غذاي مناسب باو دهد و از موجبات مرض امر بپرهيز و جلوگيري کند تا بهبودي حاصل شود، و علم طب‌ّ متکفّل تشخيص اينگونه امراض و تعيين دوا و غذا و طريق معالجه آنهاست براي روح هم امراضي است که عبارت از اخلاق رذيله و صفات خبيثه و ملکات ناپسنديده است و موجب نقص و عيب و فتور آن ميشود، چشم روح حقايق را نمي‌بيند، گوش روح مواعظ را استماع نميکند، زبان روح بحق و حقيقت اقرار
جلد 1 - صفحه 364
و اعتراف نمينمايد، ذائقه روح حلاوت ذکر و مناجات را ادراک نميکند و شامّه روح رائحه ايمان را استشمام نمينمايد و هکذا ساير قواي روحي.
و همچنين موجب آلام روحي از قبيل حسد و کبر و عجب و عناد و عصبيّت ميگردد و بسا منجرّ بهلاکت و شقاوت ابدي و عذاب و عقوبات دائمي اخروي ميشود، و متکفّل تشخيص اينگونه امراض و طريق معالجه آنها علم اخلاق است، و کسي که مبتلاي بچنين امراضي شود بايد باطبّاي روحاني از انبياء و اوصياء و اولياء و دانشمندان روحاني مراجعه کند که مرض او را تشخيص و طريق معالجه آن را علما و عملا بوي ارائه دهند و دستور العمل آنان را اجرا کند تا بهبودي و سلامت نفس براي او حاصل شود و ما در کتاب عمل الصالح قريب به هفتاد مرض از امراض روحي را متذکر شده و معالجه هر يک از آنها را علما و عملا بيان نموديم، که اعظم آنها کفر و نفاق و ضلالت، حب‌ّ جاه و رياست، عناد و عصبيّت، کبر و عجب و حسد، قساوت قلب و حقد و عداوت و امثال اينهاست و منافقين مورد نظر در آيه مبتلاي به اينکه گونه امراض بوده‌اند که خود را مستحق عذاب اليم قرار داده‌اند
مقام دوم
در تفسير جمله «فَزادَهُم‌ُ اللّه‌ُ مَرَضاً»:
ملکات نفساني اعم از ملکات حميده و ملکات ناپسنديده از امور قابل تشکيک«1»
1- در منطق در مبحث کليات کلي را از جهتي بدو قسمت تقسيم ميکنند يکي متواطي و ديگر مشکک:
کلي متواطي آن را گويند که صدق مفهوم آن بر افراد و مصاديقش بنحو تساوي باشد و از افراد آن بافراد عرضيه تعبير ميکنند و بانسان و فرس و غنم و امثال اينها مثال ميزنند که افراد آنها در حقيقت نوعيه با هم مشترکند و امتياز آنها در خصوصيات فرديه و مشخصات خارجيه است و باصطلاح داراي ما به الاشتراکي هستند که همان ذات و حقيقت-
جلد 1 - صفحه 365
است و کمي و فزوني در آنها راه دارد و باصطلاح ذي مراتب است بنا بر اينکه هر صفت زشتي در بشر مراتب بسياري را داراست که در بعضي مراتب ضعيف و در بعضي مراتب متوسط و در بعضي مراتب شديد آنها وجود دارد، مثلا يکي داراي کبر فرعوني است و دعوي «أَنَا رَبُّکُم‌ُ الأَعلي» ميکند و يکي داراي کبر بو جهلي و امثال اوست که بر پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم تکبر ميکند و هکذا مراتب ما دون او، تا برسد بکسي که مثلا در فکر خود خويشتن را از مورچه بالاتر ميپندارد چه اينکه مرتبه نيز کبر است زيرا مورچه فرداي قيامت معذب نيست و اگر انسان با سوء عاقبت از دنيا برود گرفتار عذاب ابدي خواهد بود، و انسان بايد در نفس خود، خود را از مورچه هم بالاتر نداند حضرت سجاد عليه السّلام ميفرمايد
1» «انا اقل الاقلين و اذل الاذلين مثل النملة بل دونها»«
و همچنين است بخل و حسد و عجب و ساير ذمائم اخلاقي که داراي مراتب
- آنها باشد و داراي ما به الامتياز که همان عوارض و خصوصيات فرديه است و ما به الامتياز در آنها غير ما به الاشتراک و خارج از ذات است (اگر چه اينکه مثال در مورد انسان قابل اشکال است و حقيقت انساني را نميتوان کلي متواطي دانست زيرا کجا ميتوان گفت حقيقت محمديه با حقيقت بوجهليه بلکه حقيقت مؤمن با کافر يکسان است) و مشکک آن را گويند که صدق مفهوم آن بر افراد و مصاديقش متفاوت باشد و از افراد آن بافراد طوليه يعني ذي مراتب نه طوليه سلسله علل و معلولات تعبير مينمايند و بوجود و نور و سفيدي و نظائر اينها مثال ميزنند و ما به الامتياز در اينگونه امور عين ما به الاشتراک است مثلا مفهوم نور بر جميع افراد آن صدق ميکند و تفاوت و امتياز بين آنها بشدت و ضعف است و اينکه ما به الامتياز نيز خارج از ما به الاشتراک نيست بلکه همان نور است و مانند مفهوم وجود که اعلا مراتب آن وجود حضرت باري است که عدة و مدة و شدة غير متناهي است و ادني مراتبش هيولي است (مادة المواد) که مجرد قابليت است و تا صورت باو افاضه نشود فعليت پيدا نميکند
1- صحيفه سجاديه
جلد 1 - صفحه 366
بسيار و قابل نقص و ازدياد است بنا بر اينکه مراد از زياد شدن و ازدياد مرض قلبي از مرتبه پائين‌تر بمرتبه بالاتر و بالاتر از آن رفتن است و امّا اينکه نسبت زياد نمودن مرض منافقين را خداوند در آيه بخود داده است براي آن وجوهي ميتوان ذکر نمود:
(وجه اول)
خداوند هر چه در هدايت و بيان و ارشاد مردم تاکيد ميفرمايد بر کفر و نفاق و مرض آنها افزوده ميشود کان‌ّ ارشاد الهي سبب ازدياد مرض آنها ميشود و باين عنايت نسبت ازدياد بخدا داده شده چنانچه خداوند در قرآن از قول نوح عليه السّلام نقل ميفرمايد فَلَم يَزِدهُم دُعائِي إِلّا فِراراً«1» (دعوت من جز فرار از حق براي اينکه مردم زياد نميکند) با اينکه دعوت بمنظور ارشاد و قرب است و در اينها سبب گريز و بعد ميشود و در سوره توبه ميفرمايد وَ إِذا ما أُنزِلَت سُورَةٌ فَمِنهُم مَن يَقُول‌ُ أَيُّکُم زادَته‌ُ هذِه‌ِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِين‌َ آمَنُوا فَزادَتهُم إِيماناً وَ هُم يَستَبشِرُون‌َ وَ أَمَّا الَّذِين‌َ فِي قُلُوبِهِم مَرَض‌ٌ فَزادَتهُم رِجساً إِلَي رِجسِهِم وَ ماتُوا وَ هُم کافِرُون‌َ«2» (هنگامي که سوره‌اي نازل ميشود بعضي ميگويند اينکه سوره ايمان کدام يک از شما را زياد نمود! و امّا کساني که ايمان آورده‌اند اينکه سوره ايمان آنان را زياد نموده و ايشان شادمانند، ولي آنان که در دلهايشان مرض است نزول اينکه سوره بر پليدي آنان افزوده و ميميرند در حالي که کافرند) که نسبت زياد نمودن رجس بسوره داده در صورتي که نزول آن براي ازدياد ايمان بوده نه ازدياد رجس
1- سوره نوح آيه 5
2- سوره توبه آيه 126
جلد 1 - صفحه 367
(وجه دوم)
خداوند هر چه پيغمبر خود را نصرت و تمکين و عزّت و قدرت ميداد بر عناد و عصبيّت منافقين افزوده ميشد، پس گويا نصرت الهي سبب ازدياد مرض آنها بوده است
(وجه سوم)
چون خداوند در قرآن قبائح و اعمال سوء و سرائر و ضمائر آنها را بيان ميفرمود تا مسلمانان فريب آنها را نخورند، اينعمل موجب ازدياد عناد و عصبيت و خباثت آنها ميگرديد
(وجه چهارم)
چنانچه در ذيل آيه «خَتَم‌َ اللّه‌ُ عَلي قُلُوبِهِم» گذشت عبادت و معصيت علاوه بر ثواب و عقاب اخروي داراي مثوبت و عقوبت دنيوي نيز ميباشد و چنانچه عبادت موجب ازدياد توفيق و تأييد و نصرت الهي ميگردد چنانچه ميفرمايد إِن تَنصُرُوا اللّه‌َ يَنصُرکُم وَ يُثَبِّت أَقدامَکُم«1» و نيز ميفرمايد وَ الَّذِين‌َ جاهَدُوا فِينا لَنَهدِيَنَّهُم سُبُلَنا«2» همين طور معصيت سبب خذلان و ترک نصرت الهي و واگذاردن انسان بخود و بالنتيجه موجب توغل در معصيت و ازدياد در خباثت ميشود چنانچه ميفرمايد نَسُوا اللّه‌َ فَنَسِيَهُم«3»
(وجه پنجم)
همه نعمتهاي الهي همين طور که ممکن است صرف در اطاعت شود، ممکن است در معصيت صرف گردد و هر چند خدا نعمت را به بنده عنايت فرموده که در طاعت صرف نمايد ولي بنده ميتواند بحسن اختيار خود در طاعت، و بسوء اختيار
1- سوره محمّد آيه 8
2- سوره عنکبوت آيه 69
3- سوره توبه آيه 68
جلد 1 - صفحه 368
خود در معصيت صرف کند البته اگر خدا نداده بود نميتوانست معصيت بجا آورد پس اعطاء و ابقاء نعمت موجب ازدياد مرض شده از اينکه جهت بخود نسبت داده إِنَّما نُملِي لَهُم لِيَزدادُوا إِثماً«1»
(وجه ششم)
چنانچه در بيان جبر و تفويض گذشت انسان نه در افعال خود مجبور است که نشود فعل را باو اسناد داد و نه مستقل است که اراده حق در آن مؤثر نباشد بلکه تحت مشيت حق و از روي اختيار عبد است پس هم اسناد بعبد صحيح است و هم اسناد بحق، و توضيح آن گذشت امّا وجوهي که در کلمات بعض مفسّرين است مثل اينکه گفتند در آيه مضاف حذف شده و تقدير چنين است زادهم عداوة اللّه مرضا، مثل فَوَيل‌ٌ لِلقاسِيَةِ قُلُوبُهُم مِن ذِکرِ اللّه‌ِ«2» يعني من ترک ذکر اللّه و مثل اينکه گفتند آيه در مقام نفرين است مثل آيه شريفه ثُم‌َّ انصَرَفُوا صَرَف‌َ اللّه‌ُ قُلُوبَهُم«3» يعني خدا دلهاي آنان را برگرداند، تمام نيست، براي اينکه اولا ظاهر بلکه صريح آيه نسبت ازدياد بخداست و تقدير خلاف ظاهر است و در آيه که استشهاد کرده‌اند تقدير لازم ندارد و قساوت از ذکر خدا بمعني عدم تأثير آنست و ثانيا در مقام دعا بودن آيه رفع اشکال اشکال کننده را نميکند.
«مقام سوم»
در بيان جمله «وَ لَهُم عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ»:
لام در لهم براي اختصاص است يعني عذاب دردناک اختصاص بمنافقين دارد و
1- سوره آل عمران آيه 172
2- سوره زمر آيه 23
3- سوره توبه آيه 128
جلد 1 - صفحه 369
ممکن است براي استحقاق باشد يعني بسبب کذبشان مستحق عذاب دردناک شدند و عذاب و ثواب هر دو نتيجه عمل است و بحکم عقل اطاعت و فرمانبرداري استحقاق ثواب و معصيت و نافرماني استحقاق عذاب دارد، و استحقاق ثواب نه بمعنايي است که بعضي توهم کرده‌اند که بنده بواسطه اطاعت از خداوند طلبکار باشد و حقّي بر او پيدا کند که اگر ندهد منع حق کرده باشد بلکه بنده بواسطه طاعت و عبادت قابليّت رحمت و ثواب پيدا ميکند و اعطاء ثواب باو در محل قابل، و حسن است و البته از خداوند صادر شود و مراد از تفضل همين است.
و جهت اينکه بنده با فرض اينکه عبادت او جامع شرايط صحت و قبول باشد طلبکار نميشود اينست که:
اولا عبادت وظيفه بنده است و ثانيا عبادت يک عمر با کوچکترين نعمتهاي الهي مقابله نميکند، و ثالثا با توفيق و تاييد خداوند است و رابعا اداء شکر پروردگار است و اداء شکر بحکم عقل واجب ميباشد و ممکن است استحقاق ثواب را اينطور بيان نمود که چون خداوند در کلام مجيد و لسان انبياء و اوصياء بشخص مطيع وعده ثواب داده و خلف وعده قبيح است البته بنده از اينجهت مورد مثوبت واقع ميشود.
و استحقاق عذاب باين معني است که بنده بواسطه هر معصيتي که از وي صادر شود مستحق و سزاوار عقوبت ميگردد زيرا معصيت مخالفت امر مولي است و از براي او حق مؤاخذه ثابت و مسلّم است و اگر عقوبت کند بر وفق عدل رفتار نموده ولي اگر شخص عاصي قابليت رحمت داشته و معصيت او را از قابليت ساقط ننموده بطوري که ديگر رحمت و عفو او بيمورد باشد، عفو او قبيح نيست و خلف وعيدهم مانعي ندارد مگر وقتي که بطور خبر باشد و خلف آن موجب کذب شود چنانچه در ذيل آيه وَ لَهُم عَذاب‌ٌ عَظِيم‌ٌ تذکر داديم.
و اليم بمعني مولم است و باصطلاح فعيل بمعني مفعل است مانند نذير بمعني
جلد 1 - صفحه 370
منذر و بديع بمعني مبدع و الم بمعني درد است که اثر مرض و بيماري و مقابل لذّت است و لذّت حالتي است که موافق ميل و خواسته انسان باشد چنانچه الم حالتي است که مخالف آن باشد و همين طور که براي اهل بهشت لذائذ جسماني از اطعمه و اشربه و البسه و حور و قصور و سندس و استبرق و غير اينها از نعم جسماني، و لذائذ روحاني از قرب بمقام حق و مشاهده انوار جلال و دخول در رحمت و التذاذ بمعارف الهي و اخلاق حميده و اعمال صالحه و رضايت حق و معرفت بخلود و حشر با انبياء و اولياء و ملائکه و غير اينها از نعم روحاني ميباشد براي اهل دوزخ هم آلام جسماني از آتش و زقوم و غساق و حميم و مارها و عقربها و لباسهاي آتشي و تازيانه‌ها و گرزهاي آتش و غير اينها از عذابهاي جسماني و آلام روحاني از محجوب بودن از پروردگار و دوري از مقام قرب و حشر با شياطين و تالم از عقائد فاسده و اخلاق رذيله و اعمال سيئه و مورد سخط و غضب الهي بودن و خلود در عذاب و تکلّم نکردن خدا با آنها و خواري و بي‌اعتنايي بآنها و خنده و سخرية اهل بهشت از آنها و حسرت و ندامت و غير اينها از عذابهاي روحاني ميباشد و چون منافقين که مورد آيه شريفه هستند بجميع اينکه آلام جسماني و روحاني گرفتارند درباره آنها ميفرمايد «وَ لَهُم عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ»
«مقام چهارم»
در بيان جمله «بِما کانُوا يَکذِبُون‌َ»:
باء بما براي سببيّت است يعني سبب عذاب دردناک منافقين کذب آنهاست که گفتند «آمَنّا بِاللّه‌ِ وَ بِاليَوم‌ِ الآخِرِ» در صورتي که مؤمن نبودند «وَ ما هُم بِمُؤمِنِين‌َ» و از اينکه جمله استفاده ميشود که منشأ عذاب منافقين بلکه منشأ تمام صفات زشت و اعمال ناپسنديده آنها همان کذب است زيرا وقتي ايمان بخدا و روز جزاء نداشته باشند و بدروغ اظهار ايمان کنند از هيچ عمل زشتي باک ندارند
جلد 1 - صفحه 371
بلکه اظهار ايمان آنها براي اينست که در زير اينکه حجاب هر جنايتي را مرتکب شوند و باعمال نکوهيده و خيانتها و جنايتهاي خود رنگ دين و مذهب زنند و خود را از پنجه انتقام رها سازند.
و ما در ذيل همين آيات اقسام کذب و مفاسد و مضارّ آن را متذکر شده و عقوبت آن را در لسان آيات و اخبار نقل نموديم و در اينجا بدو نکته علمي اشاره مينمائيم:
«نکته اول در حقيقت کذب»
مشهور و معروف بين دانشمندان سنّي و شيعه آنست که دروغ و کذب مطابق نبودن کلام با واقع و خارج است خواه اينکه مطابق نبودن از روي تعمّد و اختيار باشد و خواه از روي اشتباه، باين معني که گفتارش با عقيده‌اش مطابق است ولي عقيده‌اش خلاف واقع است که از آن بجهل مرکب تعبير ميشود ولي جاحظ گفته کذب آنست که بر خلاف عقيده باشد اگر چه با واقع مطابقت کند و بآيه شريفه استدلال نموده إِذا جاءَک‌َ المُنافِقُون‌َ قالُوا نَشهَدُ إِنَّک‌َ لَرَسُول‌ُ اللّه‌ِ وَ اللّه‌ُ يَعلَم‌ُ إِنَّک‌َ لَرَسُولُه‌ُ وَ اللّه‌ُ يَشهَدُ إِن‌َّ المُنافِقِين‌َ لَکاذِبُون‌َ«1» چون شهادت منافقين برسالت پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مطابق با واقع، ولي بر خلاف عقيده آنان بوده و از اينجهت خداوند آنان را کاذب شمرده.
لکن حق با قول مشهور است و کاذب شمردن منافقين هم براي اينست که خبر از امري ميدهند که خلاف واقع است و آن اخبار از ايمان خودشان ميباشد و حال آنکه بحسب واقع ايمان ندارند، پس اظهار آنها بر خلاف واقع است.
بلي حرمت کذب و عقوبت آن در تعمّد بکذب است و اگر خبري داد که اعتقاد بصدق آن دارد ولي با واقع مطابق نيست معذور است چنانچه اگر اعتقاد بکذب خبري داشت و گفت و بحسب واقع صادق بود آن را تجرّي گويند و در حرمت آن اختلاف است و حق اينست که تجرّي قبح فاعلي دارد نه قبح فعلي، و با اينوصف
1- سوره منافقون آيه 2
جلد 1 - صفحه 372
اگر کذب بر خدا و رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در روز روزه باشد، روزه‌اش باطل ميشود از جهت اينکه قصد مفطر نموده و اگر کشف شد که واقعا صدق بوده کفاره ندارد.
«نکته دوم حرمت کذب و قبح آن اقتضايي است نه ذاتي»
و توضيح اينکه نکته اينست که قبايح عقليّه بر دو قسم است:
يک قسم قبايحي است که قبح آنها ذاتي است مثل ظلم و خيانت و اکثر اخلاق رذيله و کلّيه عقايد فاسده که قابل تغيير و تبديل نيست که گفته شود مثلا در فلان مورد ظلم جايز و مباح و حسن است يا قبيح نيست، و در مواردي که بنظر عرف ظلم مينمايد و شارع مقدس يا عقل تجويز نموده مانند قتل حيوانات براي منافع بشر يا قتل کفار براي ترويج و حفظ اسلام يا ضرب براي تأديب و نحو اينها، از باب تخطئه در مصداق است و حقيقة ظلم نيست و قسم ديگر قبايحي است که قبح آن اقتضايي است و براي مفاسدي است که بر آن مترتب ميشود و بسا مشتمل بر مصالحي است که اهم‌ّ از مفاسد آن و مانع از اقتضاء قبح است که در اينصورت جايز بلکه در بعض موارد واجب ميشود مانند کذب که براي حفظ جان مؤمن و رفع شر ظالم و حفظ ناموس و حفظ مالي که واجب است حفظ آن، يا در مقام تقيّه يا براي اصلاح بين دو نفر مسلمان و رفع نقار و کدورت از بين آنها، عقلا و شرعا ترخيص شده، ولي البته نه براي مجرد جلب منافع دنيوي، و از اينکه قبيل قبايح اقتضايي بسيار است مانند غيبت که موارد استثناء آن را بيان نموديم«1» و غصب و نحو اينها که نميتوان گفت اينها نيز مانند ظلم است و در موارد ترخيص از باب تخطئه در مصداق ميباشد و در موارد ترخيص کذب سخن ديگري است که اگر توريه ممکن باشد آيا لازم است يا نه!
و ظاهرا وجوب توريه معلوم نيست ولي حسن آن قابل منع نيست بلکه موافق
1- صفحه 336
جلد 1 - صفحه 373
با احتياط است و همين طور که قبايح عقليّه بر دو قسم است محسّنات عقليّه و شرعيّه نيز بر دو قسم ميباشد:
يک قسم آنهايي که حسن ذاتي دارند مانند اطاعت خدا، احسان بخلق، عقائد حقه و بسياري از اخلاق حميده و قسم ديگر آنهايي که حسن اقتضايي دارند و بسا مفاسدي بر آن مترتب ميشود که حسن آن را زائل ميکند مانند صدق در مقام غيبت يا نمّامي يا اشاعه فحشاء يا اضرار بمسلمان از جهت نفس يا عرض يا مال يا ايجاد فتنه و فساد که در اينگونه موارد بسا صدق حرام و قبيح ميشود