اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذا قِيل‌َ لَهُم لا تُفسِدُوا فِي الأَرض‌ِ قالُوا إِنَّما نَحن‌ُ مُصلِحُون‌َ «11» أَلا إِنَّهُم هُم‌ُ المُفسِدُون‌َ وَ لکِن لا يَشعُرُون‌َ «12»
(و هر گاه بآنها گفته شود که در روي زمين فساد و تباهي نکنيد، گويند همانا ما مصلحانيم، آگاه باشيد که ايشان خود مفسدانند، ولي درک نميکنند) در تفسير اينکه آيه نيز در چند مورد بحث ميکنيم:
«مورد اول» «در امر بمعروف و نهي از منکر»:
اينکه آيه و آيه بعد از آن از باب امر بمعروف و نهي از منکر است و اينکه دو امر از واجبات مهمّه شريعت مطهّره اسلام و از وظايف بزرگ انبياء و اوصياء است و بقاء دين و صلاح دنيا و آخرت و اجتماع مسلمين منوط و مربوط بآن ميباشد، و آيات شريفه قرآن و اخبار وارده از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه هدي بر اينکه قائم است
جلد 1 - صفحه 374
در قرآن مجيد ميفرمايد وَ لتَکُن مِنکُم أُمَّةٌ يَدعُون‌َ إِلَي الخَيرِ وَ يَأمُرُون‌َ بِالمَعرُوف‌ِ وَ يَنهَون‌َ عَن‌ِ المُنکَرِ وَ أُولئِک‌َ هُم‌ُ المُفلِحُون‌َ«1» (و بايد در ميان شما گروهي باشند که بخوبي دعوت کنند و بمعروف امر، و از منکر نهي نمايند و اينان خود رستگارانند) و نيز ميفرمايد کُنتُم خَيرَ أُمَّةٍ أُخرِجَت لِلنّاس‌ِ تَأمُرُون‌َ بِالمَعرُوف‌ِ وَ تَنهَون‌َ عَن‌ِ المُنکَرِ وَ تُؤمِنُون‌َ بِاللّه‌ِ«2» (شما بهترين امّتي هستيد که براي مردم ظاهر شده‌ايد که بمعروف امر و از منکر نهي ميکنيد و ايمان بخدا ميآوريد) و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
3» «ما اعمال البرّ عند الجهاد في سبيل اللّه کنعشة في بحر لجّي و ما جميع اعمال البرّ و الجهاد في سبيل اللّه عند الامر بالمعروف و النهي عن المنکر الا کنعشة»«
(همه کارهاي خوب نزد جهاد در راه خدا مانند يک پاره تخته‌ئيست در درياي بزرگي، و همه کارهاي خوب و جهاد در راه خدا نزد امر بمعروف و نهي از منکر مانند يک پاره تخته‌ئيست در درياي بزرگي) و محتمل است نسخه (کنفسة) باشد بمعني جرعه ماء و حضرت باقر عليه السّلام در خبر جابر ميفرمايد
4» «ان‌ّ الامر بالمعروف و النهي عن المنکر سبيل الانبياء و منهاج الصلحاء و فريضة عظيمة بها تقام الفرائض و تأمن المذاهب و تحل‌ّ المکاسب و تردّ المظالم و تعمر الارض و ينتصف من الاعداء و يستقيم الامر، فانکروا بقلوبکم و الفظوا بالسنتکم و صکّوا بها جباههم و لا تخافوا في اللّه لومة لائم فان اتعظوا و الي الحق رجعوا فلا سبيل عليهم انّما السبيل علي الّذين يظلمون النّاس و يبغون في الارض بغير الحق اولئک لهم عذاب اليم، هنا لک فجاهدوا بابدانکم و ابغضوا بقلوبکم غير طالبين سلطانا و لا باغين مالا و لا مريدين بالظلم ظفرا حتي يفيئوا الي امر اللّه و يمضوا علي طاعته»«
(بدرستي که امر بمعروف و نهي از منکر راه پيغمبران و روش شايستگان
1- سوره آل عمران آيه 100
[.....]
2- سوره آل عمران آيه 106
3 و 4- جامع السعادات ص 323- 324
جلد 1 - صفحه 375
و واجب بزرگي است که واجبات ديگر بواسطه آن بپا ميشود و راهها ايمن ميگردد و کسبها حلال ميشود و مظلمه‌ها بصاحبانش برميگردد و زمين آباد، و از دشمنان انتقام گرفته ميشود و امر اجتماع باستقامت ميگرايد، پس بديها را بدلهايتان انکار کنيد و بزبانهايتان اظهار کنيد و بر پيشانيهاي بدکاران زنيد و در راه خدا از سرزنش سرزنش کننده‌گان نهراسيد، پس اگر پند گرفتند و بحق برگشتند پس راه مؤاخذه بر ايشان نيست و همانا راه مؤاخذه بر کساني است که بمردم ستم و در زمين تجاوز بدون حق ميکنند براي ايشان عذاب دردناک است، پس در مورد چنين کساني با بدنهاي خودتان جهاد کنيد و بدلهايتان دشمن بداريد در حالي که طالب سلطنت و دنبال مال دنيا نباشيد و براي ظفر يافتن اراده ستم نکنيد تا وقتي که بامر خدا برگردند و بر طاعت او سر فرو نهند) و غير اينها از آيات و اخبار ديگر که در کتب مبسوطه مذکور است و ما در اينجا بذکر چند امر اکتفاء مينمائيم:
(امر اول)
امر بمعروف و نهي از منکر واجب کفايي است به اينکه معني که بر تمام کساني که مطلع شوند واجب است و اگر کسي قيام کرد از ديگران ساقط ميشود و گر نه همه مسئول و معاقب هستند، و واجب توصلي است يعني قصد قربت شرط صحت آن نيست ولي ثواب و اجر منوط بقصد قربت در آنست، و واجب مشروط است يعني وجوب آن موکول بشرايطي است که بدون آنها واجب نيست، و واجب نفسي است يعني في حد نفسه واجب است نه براي چيز ديگري مثل وضوء و طهارت که براي نماز و نحو آن واجب است و براي توضيح اينکه امر متذکر ميشويم واجباتي که در شريعت مطهّره است بر چند قسم است:
عيني، کفايي، تعييني، تخييري، تعبّدي، توصّلي مطلق مشروط، نفسي و غيري
جلد 1 - صفحه 376
واجب عيني مانند نماز و روزه که بر هر مکلفي واجب است، واجب کفايي مانند امر بمعروف و نهي از منکر و نحو آن، واجب تعييني مانند نماز و روزه و امر بمعروف و نهي از منکر و امثال اينها، واجب تخييري مانند کفارات ثلاث که مخير است بين عتق و صيام و اطعام، واجب تعبدي مثل نماز و روزه و خمس و زکاة و نحو اينها که قصد قربت در صحت آن شرط است، واجب توصّلي مثل جهاد و امر بمعروف و نهي از منکر که قصد قربت در صحت آن شرط نيست، واجب مطلق مانند نماز، واجب مشروط مانند حج، واجب نفسي مانند همه اينها که ذکر شد، واجب غيري مانند وضوء و طهارت و نحو آن که براي نماز و طواف و امثال اينها واجب است و اقسام ديگر نيز براي واجب هست مانند واجب موقت و غير موقت، واجب موسّع و مضيّق که شرح مبسوط و مفصّل هر يک از اينکه اقسام و مصاديق آنها در کتب فقهيه مذکور است
(امر دوم)
«شرايط امر بمعروف و نهي از منکر شش چيز است»:
1- علم بوجوب و حرمت بر مرتکب و تارک، به اينکه معني که معروفي را که بآن امر ميکند يا منکري را که از آن نهي ميکند وجوب و حرمت اينکه بر تارک معروف و مرتکب منکر بضرورت مذهب يا اجماع همه علماء يا فتواي مجتهدي که بر او واجب است از وي تقليد کند، مسلّم باشد، امّا در مسائل اختلافي که محتمل است از کسي تقليد کند که واجب يا حرام نميداند امر و نهي نميتوان نمود 2- احتمال تأثير بدهد و اگر يقين يا اطمينان دارد که تأثير نميکند تکليف ساقط است 3- قدرت و تمکّن از امر بمعروف و نهي از منکر داشته باشد اگر چه با کمک ديگران باشد و بدون آن تکليف ندارد زيرا قدرت از شرايط عامه تکاليف است
جلد 1 - صفحه 377
4- تارک معروف و مرتکب منکر مصرّ بر آن باشد و اگر آثار اقلاع (کنده و جدا شدن) و توبه و انصراف در او ظاهر است نبايد امر و نهي نمود 5- امر کننده بمعروف و نهي کننده از منکر در امر و نهيش مرتکب معصيتي نشود مثل اينکه تجسس در کارهاي مردم کند يا استراق سمع کند يا ضرري بزند و بالجمله واجب را بمعصيت انجام ندهد 6- ضرر جاني يا مالي يا عرضي متوجّه امر کننده بمعروف و نهي کننده از منکر در امر و نهيش نشود و شرايط ديگري نيز بعضي ذکر نموده‌اند که بنظر تمام نيست مثل اينکه گفته‌اند آمر عادل باشد زيرا انسان تا خود را تزکيه نکند و جلو نفس خود را نگيرد نميتواند ديگران را تزکيه نموده و از بدي بازدارد و اينکه سخن منافي با اطلاق ادلّه است، و امر بمعروف و نهي از منکر واجبي است مستقل و تحصيل عدالت خود نيز واجبي است عليحده و وجوب آن منوط بتحقق اينکه نيست، بلکه اينکه شرط باب امر بمعروف و نهي از منکر را سدّ ميکند زيرا اغلب عدول مؤمنين ساير شرايط از قبيل قدرت و تمکن در آنها نيست و فساق و فجار از آنها بيم ندارند و بر اشخاص با نفوذ و مقتدر است که بآن قيام کنند.
و مثل اينکه گفته‌اند آمر بمعروف بايد خود آن معروف را بجاي آورد و ناهي از منکر بايد خود آن منکر را ترک کند چنانچه در قرآن مجيد ميفرمايد لِم‌َ تَقُولُون‌َ ما لا تَفعَلُون‌َ کَبُرَ مَقتاً عِندَ اللّه‌ِ أَن تَقُولُوا ما لا تَفعَلُون‌َ«1» (چرا مي‌گوييد چيزي را که بجا نميآوريد، بزرگ است از جهت دشمني نزد خدا اينکه بگوئيد چيزي را که بجا نميآوريد) و نيز ميفرمايد أَ تَأمُرُون‌َ النّاس‌َ بِالبِرِّ وَ تَنسَون‌َ أَنفُسَکُم«2» (آيا مردم را بنيکي امر ميکنيد و خود را فراموش مينمائيد) و از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود «در شب معراج جماعتي را
1- سوره فصلت آيه 2- 3
2- سوره بقره آيه 41
جلد 1 - صفحه 378
ديدم که با مقراض آتشي گوشت آنها را ميچيدند و آنها کساني بودند که مردم را امر ميکردند و خود عمل نمينمودند»«1» علاوه بر اينکه در نظر عقل بسيار مستهجن است که انسان خود عملي را مرتکب شود و ديگري را منع نمايد مثل اينکه کسي مرتکب زنا باشد و ديگري را نهي کند از تقبيل اجنبية و اينکه شرط نيز ناتمام است براي اينکه آيات و اخبار و نظر عقل و عرف که از چنين کسي نکوهش و مذمّت ميکنند از اينجهت است که با اينکه خوبي يا زشتي عملي را ميداند و حتي ديگران را بآن امر، يا نهي از آن ميکند چرا خود بر خلاف آن رفتار ميکند نه اينکه چون مرتکب معصيتي ميشود نهي کردن از آن از وي ساقط شود و يا چون معروفي را بجا نميآورد امر بآن هم نبايد بکنند بلکه امر بمعروف و نهي از منکر واجبي است بجاي خود و فعل معروف و ترک منکر نيز واجبي است عليحده.
و مثل اينکه گفته‌اند تارک معروف و مرتکب منکر بايد مکلف باشد پس کودک و ديوانه را نميتوان امر بمعروف و نهي از منکر نمود و ناتمامي اينکه شرط براي اينست که واجبات و محرمات الهي بر دو قسم است يک قسم محرماتي است که شارع، وقوع آنها را در خارج نخواسته حتي از ديوانه و طفل، مانند لواط، زنا، شرب خمر، قمار رقص، تغنّي، خوردن مال حرام و امثال اينها که اگر غير مکلّف هم مرتکب شود بايد از آنها نهي نمود و همچنين يک قسم واجباتي است که انسان قبل از تکليف بايد آنها را فراگيرد و بجاي آورد تا موقع تکليف در سختي تحصيل و مشقّت کار بي‌سابقه نباشد مانند تحصيل عقائد بقدر ميسور، و نماز و دانستن معاملات و طرز تصرف در اموال بقدر حاجت و امثال اينها و اگر بنا باشد براي اطفال امر و نهي واجب نباشد سدّ باب تأديب ميشود
1- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 379
و پس از تکليف، عادات حسنه را فرا نگرفته و بعادات قبيحه و زشت هم باقي ميماند
(امر سوم)
«براي امر بمعروف و نهي از منکر مراتبي است»:
1- انکار قلبي و بغض و تأثر از معصيت.
2- تذکر و تعريف و تنبّه، زيرا بسياري از مردم جاهلند و اگر متذکر و متنبّه شوند ممکن است مرتکب بسياري از معاصي نشوند 3- اظهار کراهت و دوري و اعراض و ترک معاشرت و رفاقت و رفت و آمد با اهل معصيت 4- موعظه و نصيحت با کمال رفق و مدارا، 5- تخويف و ترسانيدن و زجر، 6- تغليظ و درشتي در گفتار، 7- منع بقهر مانند شکستن آلات لهو و لعب و قمار و ريختن شراب و گرفتن مال غصبي و بصاحبش ردّ نمودن 8- تهديد بضرب و جرح و ساير اموري که شرعا جايز باشد مثل اينکه پدر فرزند را تهديد بضرب کند. يا مرد زن ناشزه را مثلا تهديد بطلاق کند 9- ضرب بدست و پا و چوب و عصا بدون اسلحه 10- زخم زدن بحدي که باعث قتل نشود و احوط اينست که در اينکه مرتبه با اذن امام يا نائب امام باشد
(تذکر)
در عصر حاضر، معصيت بسيار شايع شده و انواع معاصي از بدعت، قتل نفس، ظلم، اکل حرام، معاملات باطله، مکاسب محرمه، غصب اموال، ربا، زنا، لواط، شرب خمر و ساز، آواز، رقص، رفتن در مجالس معصيت، ترک نماز و روزه، منع خمس و زکاة، فحش، دروغ، شهادت دروغ، اعانت بظلم، غيبت، تهمت و ...
بحدّي کثرت پيدا نموده که جلوگيري از آنها براي عموم دشوار بلکه
جلد 1 - صفحه 380
تا حدّي غير مقدور شده است ولي با اينوصف نبايد ترک امر بمعروف و نهي از منکر نمود و باندازه که مقدور و ميسور است بايد بواسطه امر بمعروف و نهي از منکر جلوگيري نمود که گفته‌اند «الميسور لا يسقط بالمعسور»«1» «و ما لا يدرک کلّه لا يترک کلّه»«2» و سزاوار است که انسان ابتدا بخود کند و سپس خانواده و عشيره و رفقاء و همسايگانرا هر اندازه ميتواند امر بمعروف و نهي از منکر نمايد
(اشکال)
چنانچه گفته شد يکي از شرايط امر بمعروف و نهي از منکر احتمال تأثير است و با قطع بعدم تأثير واجب نيست و مورد آيه از اينکه قبيل است زيرا منافقين علاوه بر اينکه دست از افساد برنميدارند خود را مصلح ميدانند چنانچه مضمون آيه است
(جواب)
براي دفع اينکه اشکال وجوهي ميتوان ذکر نمود:.
1- وظيفه خداوند و انبياء غير از ديگران است بايد براي همه افراد حقايق را بگويند و تکاليف آنها را گوشزد کنند خواه بپذيرند يا نپذيرند چنانچه آيات قرآني در شرح حال انبياء سلف با اقوامشان ناطق باين معني است 2- بسا با علم بعدم تأثير گوشزد ميکنند براي اينکه حجت تمام شود و عذري براي آنها باقي نماند مانند اکثر مکالمات حضرت ابا عبد اللّه الحسين عليه السّلام با لشگر کربلا در روز عاشورا 3- احتمال تأثير در عده کمي حتي يک نفر، براي وجوب امر بمعروف و نهي از منکر کافي است و نميتوان گفت که احتمال تأثير در احدي از منافقين برده نميشده
1 و 2- فرائد شيخ
جلد 1 - صفحه 381
4- در آيه قائل باين قول «لا تُفسِدُوا فِي الأَرض‌ِ» را تعيين نفرموده و ممکن است بعضي از مؤمنين بوده‌اند که احتمال تأثير ميداده‌اند و با احتمال تأثير بر آنان واجب بوده اگر چه واقعا اثر نداشته است 5- بر فرض عدم تأثير وجوب آن ساقط ميشود ولي جواز آن بلکه حسن آن قابل اشکال نيست و آيه شريفه ببعض اينکه وجوه اشاره دارد وَ إِذ قالَت أُمَّةٌ مِنهُم لِم‌َ تَعِظُون‌َ قَوماً اللّه‌ُ مُهلِکُهُم أَو مُعَذِّبُهُم عَذاباً شَدِيداً. قالُوا مَعذِرَةً إِلي رَبِّکُم وَ لَعَلَّهُم يَتَّقُون‌َ«1» و زماني که گروهي از آنان گفتند چرا پند ميدهيد قومي را که خدا هلاک کننده يا عذاب کننده است آنان را بعذاب سخت! گفتند براي اينکه نزد پروردگارتان معذور باشيم، و شايد ايشان از خدا بترسند و تقوي را پيشه کنند)
«مورد دوم در معناي افساد»
افساد بمعني ايجاد فساد و مقابل اصلاح است چنانچه فساد مقابل صلاح و مفسدة مقابل مصلحت است و مصلحت عبارت از فوائد و ثمراتي است که مترتب بر- فعل ميشود و بواسطه آنها فعل متصف بصفت صلاح ميشود، چنانچه مفسدة عبارت از مضارّ و زيانهايي است که بر فعل مترتب ميشود و بواسطه آنها فعل متّصف بصفت فساد ميگردد، و تقابل فساد و صلاح تقابل تضادّ است بخلاف صحت و بطلان که تقابل عدم و ملکه است يعني بطلان عدم الصحّة ميباشد و در بعضي موارد فساد بمعني بطلان استعمال ميشود و فساد هر چيزي بحسب آن چيز است مثلا فساد نماز همان بطلان آن است که نقصان در بعض شرايط و اجزاء آن و صحيح بجا نياوردن آنها باشد چنانچه فساد در کليه عبادات همين است و فساد در معامله نيز بطلان آنست بطوري که سبب حصول
1- سوره اعراف آيه 164
جلد 1 - صفحه 382
نقل و انتقال و تصرف و ملکيّت نشود، و فساد زرع بمعني ضايع و تباه شدن دانه يا مراحل بعد از آن است و همچنين فساد خوراکيها و آشاميدنيها و چيزهاي ديگر هر- کدام بحسب خود آنهاست و فساد قلب عبارت از حالتي است که بواسطه امراض قلبيه براي انسان پيدا ميشود که ديگر بمواعظ شافيه متّعظ، و بهدايات الهيه مهتدي، و بمحامد اخلاق متخلّق نميگردد، و فساد قلب غير از مرض قلبي است زيرا مرض قابل معالجه است و فساد قابل صلاح نيست مگر بقلب ماهيت.
و افساد در ميان مردم يکي از معاصي بسيار بزرگ است چنانچه اصلاح بين مردم از بزرگترين عبادات بشمار ميرود از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
1» «افساد ذات البين هي الحالقة»«
(ايجاد فساد در ميان مردم از بين برنده دين است) و در وصاياي علي عليه السّلام بحسنين عليهما السلام است که از قول رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ميفرمايد
2» «اصلاح ذات البين افضل من عامّة الصلاة و الصيام»«
(اصلاح در ميان مردم بهتر از يک سال نماز و روزه است) و افساد در زمين که مقصود آيه است عبارت از ايجاد چيزهايي است که بر اهل زمين ضرر داشته باشد، يا ضرر ديني که اضلال و گمراه نمودن مردم است يا القاء نقار و عداوت در ميان آنها که همان افساد ذات البين است يا ضررهاي ديگر از قبيل ظلم و اذيّت و غيبت و تهمت و نمّامي و سعايت و امثال اينها، و ايجاد حرب و احداث فتنه و کشف سرّ و اذهاب مال و هتک عرض و آبرو و نظائر اينها نيز از مصاديق افساد است که هر کدام از معاصي بزرگ است و آيات و اخبار در مذمّت و عقوبت آنها وارد شده و جمله «لا تُفسِدُوا فِي الأَرض‌ِ» شامل همه اينها ميشود.
1- جامع السعادات
2- نهج البلاغة جزء سوم
جلد 1 - صفحه 383
«مورد سوم» در بيان جمله «قالُوا إِنَّما نَحن‌ُ مُصلِحُون‌َ»:
کلمه انّما از ادات حصر است، و براي حصر در اينکه کلام دو احتمال است يا حصر افعال خودشان در صلاح و شايستگي و نفي فساد از کارهايشان، يعني همه کارهاي ما از روي صلاح است و فعلي که مشتمل بر فساد باشد از ما سر نميزند، و يا حصر اشخاص در مصلح، يعني فقط مصلح مائيم و غير ما هر که باشد مصلح نيست، ولي احتمال اول اقرب و نزديکتر است و تعبير بجمله اسميه براي اشعار بثبات ميباشد يعني ما مصلح بوده و هستيم و اينکه براي ما ثابت و محقق است و منشأ اينکه ادعاء جهل مرکب است که اينها فکر ميکنند حقيقة مصلحند و فعلي بر خلاف صلاح از آنها سر نميزند، و جهل مرکب اشدّ همه اخلاق رذيله و بدترين صفات ناپسنديده و معالجه آن دشوارتر از همه آنهاست براي اينکه جاهل مرکّب متنبّه و آگاه نيست که جاهل است تا در مقام ازاله جهل برآيد و فکر نميکند که کارهاي او بر خلاف صلاح و صواب است تا در مقام اصلاح و تزکيه باشد و در حديث از حضرت عيسي عليه السّلام روايت شده که فرمود «من از معالجه کور و صاحب برص عاجز نيستم ولي از معالجه احمق عاجزم»«1» و اينکه جهل مرکب در انسان مانند مرض مزمني است که شخص مريض بآن خو گرفته و فکر اينکه مريض است در وي خطور نميکند تا در صدد معالجه باشد و بعضي گفتند اينکه صفت قابل معالجه نيست ولي اينکه سخن باطل است چه اگر معالجه آن غير مقدور باشد موجب سقوط تکليف ميگردد، بلکه علاج آن مشکل است و ابتداء بايد بمقدمات بسياري آن را بجهل بسيط تبديل نمود يعني جاهل مرکّب را متوجه و متنبه نمود که فاقد علم و مزايايي است که براي خود تصور و توهّم نموده تا در مقام طلب و تحصيل دانش و ساير مزاياي اخلاقي برآيد.
1- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 384
و يا منشأ آن تعميه و تقلب و فريب دادن است که خود ميدانند مفسدند ولي براي خدعه و فريب ديگران خود را مصلح قلمداد ميکنند و اينکه از همان شاخ و برگهاي نفاق است که در دل آنان ريشه دوانيده است و در ذيل آيه يُخادِعُون‌َ اللّه‌َ وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا آن را بيان نموديم و صلاح و فساد از امور مقول بتشکيک و ذي مراتب است و مرتبه اعلاي صلاح مخصوص پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و خاندان پاک آن سرور است و ديگران بهر مرتبه از صلاح باشند از پرتو فيوضات و برکات و اصلاحات آنان هستند چنانچه در زيارت جامعه است
«بکم اخرجنا اللّه من الذل‌ّ و فرّج عنّا غمرات الکروب و انقذنا بکم من شفا جرف الهلکات و من النار، بابي انتم و امّي و نفسي بموالتکم علّمنا اللّه معالم ديننا و اصلح ما کان فسد من دنيانا»
و غير اينها از فقرات ديگر آن که همه شاهد و گواه بر اينکه مطلب است.
«مورد چهارم»
در بيان جمله «أَلا إِنَّهُم هُم‌ُ المُفسِدُون‌َ»:
کلمه الا براي تنبيه است، منافقين از اينکه فکر باطل و توهم نابجا که گمان نموده‌اند مصلح ميباشند، و تنبيه مؤمنين از مخادعه آنان که خود را از فساد و ضرر آنها حفظ کنند و بدانند اينکه چنين اشخاصي که بظاهر دم از صلاح ميزنند مفسدانند و اينکه جمله متضمن چندين تأکيد است: الا تنبيهي، ان‌ّ که براي تأکيد و تحقيق است، ضمير فصل که براي تأکيد است، جمع محلّي بالف و لام که افاده عموم ميکند تعبير بجمله اسميّه که مفيد ثبات و دوام است، و از اينکه تأکيد استفاده ميشود که جميع انحاء فساد باعلا مراتب آن منحصر و ثابت و محقّق براي اينکه منافقين است
جلد 1 - صفحه 385
«مورد پنجم» در تفسير جمله «وَ لکِن لا يَشعُرُون‌َ»:
شعور مرادف با ادراک است و ادراک عبارت از فهم معاني جزئيه است چنانچه عقل و تعقل عبارت از فهم معاني کليّه ميباشد، و در آيه شريفه از منافقين نفي شعور و ادراک نموده و بدلالت التزام و فحوي بر عدم عقل آنان نيز دلالت دارد زيرا کسي که شعور و ادراک نداشته باشد بطريق اولي فاقد عقل هم خواهد بود بنا بر اينکه بيشعوري با کم عقلي بوجهي مرادف و با حماقت بوجهي قريب المعني است چنانچه در مجمع البحرين ميگويد «الحمق بضم‌ّ و بضمّتين، قلّة العقل و فساده» (حمق و حمق بمعني کمي عقل و فساد آنست) و نيز ميگويد «الاحمق من يسبق کلامه فکره و هو من لا يتامل عند النطق هل ذلک الکلام صواب ام لا» (احمق کسي است سخن او بر فکرش پيشي جويد و هنگام سخن فکر نکند که گفتار او درست است يا نه) و در حديث از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
1» «العقل ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان»«
(عقل آن چيزيست که بواسطه آن خداي رحمن پرستش شود و بهشت بدست آيد) و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم سؤال شد کداميک از مؤمنان فطانت و زيرکي و تيز فهمي او بيشتر است! فرمود
2» «اکثرهم للموت ذکرا و اشدّهم استعدادا»«
(کسي که بيشتر بياد مرگ باشد و آمادگي او افزونتر باشد) و بالنتيجه نافرماني خدا و غفلت و فراموشي از مرگ دليل بيشعوري و بيعقلي و حماقت است و هر که پيرامون معصيت نگردد و هميشه بياد خدا و مرگ باشد و خود را براي آن آماده نمايد عقل و فطانتش بيشتر، و هر که بمعصيت‌گر آيد و خدا و مرگ را فراموش کند بهمان اندازه فاقد شعور و عقل خواهد بود و چون منافقين منتها مراحل نافرماني خدا و فساد در روي زمين و غفلت از حق را طي نموده
1- کافي صفحه 11
2- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 386
و در درک اسفل آن قرار گرفته‌اند مفهوم بيشعوري و حماقت بمعني حقيقي و کامل آن درباره آنها صادق است لذا ميفرمايد «وَ لکِن لا يَشعُرُون‌َ» و بيشعوري و حماقت بر دو قسم:
1- حماقت فطري و ذاتي: و اينکه بحدّي نباشد که سلب شعور و ادراک و بالنتيجه رفع تکليف از آنان بشود بلکه ازاله آن ممکن باشد هر چند بزحمت زياد باشد.
2- حماقت کسبي و تحصيلي که بواسطه عدم تفکر و تامل در عواقب امور پيدا ميشود، و منافقين هر دو قسمت را دارا هستند امّا قسمت اول دليلش اخبار طينت است که در آنها طينت مؤمن را از عليّين و طينت کافر و منافق را از سجّين ذکر نموده، و بودن طينت از عليّين يا سجّين بر عليّت تامّه دلالت ندارد باين معني که هر که طينتش از عليّين باشد حتما مؤمن و اهل نجات، و هر که از سجّين باشد حتما کافر و اهل عذاب خواهد بود بلکه مجرّد اقتضاء است يعني بودن طينت از عليين مقتضي ايمان و از سجّين مقتضي کفر است ولي تغيير در هر دو ممکن است زيرا ضرورت از لوازم علّت تامه است نه اقتضاء و علّت ناقصه.
از اينجهت در بعض اخبارش بعد از ذکر طينت ميفرمايد
«و للّه المشيئة فيهم»
و باين بيان دفع اشکالات وارده بر اينکه اخبار ميشود و تفصيل آن منوط بمحل‌ّ مناسب‌تر است«1» امّا قسمت دوم دليلش اعمال و رفتاري است که از آنها صادر ميشود که در اينکه آيات و آيات سوره منافقين خداوند ذکر نموده و بيشتر آنها را بجمله «وَ لکِن‌َّ المُنافِقِين‌َ لا يَعلَمُون‌َ» و امثال اينکه ختم نموده است
1- کافي اخبار طينت کتاب الايمان و الکفر و در بحار مجلد 15 ذکر شده است
387