اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذا لَقُوا الَّذِين‌َ آمَنُوا قالُوا آمَنّا وَ إِذا خَلَوا إِلي شَياطِينِهِم قالُوا إِنّا مَعَکُم إِنَّما نَحن‌ُ مُستَهزِؤُن‌َ «14» اللّه‌ُ يَستَهزِئ‌ُ بِهِم وَ يَمُدُّهُم فِي طُغيانِهِم يَعمَهُون‌َ «15»
(و هر گاه مؤمنين را ملاقات ميکنند ميگويند ايمان آورديم، و هر گاه با رؤساي شيطان صفت خود خلوت ميکنند ميگويند ما با شمائيم و همانا مؤمنين را استهزاء ميکنيم، خدا آنها را استهزاء ميکند و آنان را رها کند و مهلت دهد در سرکشي و تجاوزشان در حالي که سرگردانند) مطالبي را که اينکه دو آيه متضمن است در ضمن چند امور بيان ميکنيم:
«امر اول»
در اينکه آيه خداوند حقيقت نفاق منافقين و آنچه را در باطن خود پنهان داشته و از ابراز آن خودداري مينمودند بيان ميفرمايد و آن اظهار ايمان در نزد مؤمنان و اظهار کفر در نزد همکاران خودشان ميباشد و اينکه اشدّ مراتب نفاق و حتي از کفر بدتر است چنانچه اينکه مطلب را در ذيل آيه «وَ مِن‌َ النّاس‌ِ مَن يَقُول‌ُ آمَنّا بِاللّه‌ِ» بيان نموديم
«امر دوم»
منشأ اظهار ايمان منافق يکي از سه چيز است:
يا از جهت خوف است چنانچه اکثر منافقين قريش مانند ابو سفيان و معاويه و عمرو عاص و امثال اينها در فتح مکه از ترس و قدرت و سطوت پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و مسلمين اظهار ايمان نمودند و در بحار الانوار مجلّد ششم باب پنجاه و هشتم قصّه فتح مکه و ايمان آوردن ابو سفيان و ساير کفار قريش را مفصّلا ذکر کرده و از جمله
جلد 1 - صفحه 397
فقراتش آنست
«و دخل صناديد قريش الکعبة و هم يظنّون ان‌ّ السيف لا يرفع عنهم فاتي رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم البيت و اخذ بعضادتي الباب ثم قال لا اله الّا اللّه انجز وعده و نصر عبده و غلب الاحزاب وحده ثم قال ما تظنّون و ما انتم قائلون فقال سهيل بن عمرو نقول خيرا و نظن‌ّ خيرا، اخ کريم و إبن عم‌ّ، قال فانّي اقول لکم کما قال اخي يوسف لا تثريب عليکم اليوم يغفر اللّه لکم و هو ارحم الراحمين، الي ان قال: فاذهبوا فانتم طلقاء، فخرج القوم کانما تنشرون من القبور، الحديث»
(بزرگان قريش داخل کعبه شدند و گمان ميکردند که شمشير از آنها برداشته نميشود، پس رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم داخل خانه شد و دو چوبه در را گرفت، سپس فرمود نيست خدايي جز ذات پروردگار، وعده خود را منجّز فرمود و بنده خود را ياري نمود و احزاب را بتنهايي مغلوب ساخت، سپس فرمود چه گمان ميبريد و چه مي‌گوييد نسبت بمن در باره شما! سهيل بن عمرو گفت جز خير و خوب از جانب تو درباره خود گمان نمي بريم و نمي‌گوئيم، چه برادر و پسر عم کريمي هستي، فرمود پس من ميگويم نسبت بشما آنچه را برادرم يوسف گفت، امروز مواخذه‌اي بر شما نيست خداوند شما را بخشيد و او ارحم الراحمين است، تا اينکه فرمود: برويد شما آزاد شدگانيد، پس قوم قريش پراکنده شدند چنانچه از قبرها محشور ميشوند) و يا از جهت اضرار و آزار رسانيدن بمسلمانان و جاسوسي و ايجاد تفرقه و تشتت در ميان آنهاست چنانچه اينکه نوع اظهار ايمان از صدر اول تا کنون بسيار بوده و گرگهايي که بلباس ميش مبدّل شده و بجان مسلمانان افتاده‌اند زياد بوده بلکه ميتوان گفت اغلب واردات و مصائبي که در اعصار متماديه بر پيکر اسلام و مسلمين وارد شده از قبل اينکه نوع مردمان مزوّر و حيله‌گر بوده است.
و يا از جهت طمع مال و منصب و مقام و رياست در ميان مسلمانان است چنانچه ايمان اوّلي و دومي و همکاران آنها از اينکه قبيل بوده است، در کتاب مدينة المعاجز در باب معجزات حضرت قائم عجل اللّه تعالي فرجه
جلد 1 - صفحه 398
از راوندي از سعد بن عبد اللّه اشعري روايت ميکند که گفت
«ناظرني مخالف فقال اسلم ابو بکر و عمر طوعا او کرها ففکرت في ذلک فقلت ان قلت کرها خفت، اذ لم يکن حينئذ سيف مسلول و ان قلت طوعا فالمؤمن لا يکفر بعد ايمانه فدفعته دفعا لطيفا و خرجت من ساعتي الي دار احمد بن اسحق اسئله عن ذلک فقيل انه خرج الي سرّ من رأي في هذا اليوم»
(مخالفي با من مناظره نمود و گفت ابو بکر و عمر از روي ميل اسلام آوردند يا از روي اجبار و کراهت! من در فکر فرو رفتم و پيش خود گفتم اگر بگويم از روي اجبار اسلام آوردند آن موقع شمشير کشيده‌اي نبود که بترسند و اسلام بياورند و اگر بگويم از روي ميل اسلام آوردند، مؤمن که پس از ايمانش کافر نميشود، باري او را بطرز لطيفي از خود دفع نموده و همان ساعت بخانه احمد بن اسحق رفتم که اينکه سؤال را از وي بنمايم، گفتند او امروز بسامره رفته) تا اينکه ميگويد من هم عازم سامره شده و با او خدمت حضرت عسکري عليه السّلام مشرف شده و حديث بسيار مفصّل است تا آنجا که ميگويد حضرت عسکري عليه السّلام بمن فرمودند چهل مسئله تو چيست از اينکه بچه بپرس (يعني حضرت قائم عليه السّلام) تا جواب ترا بگويد، پس حضرت قائم عليه السّلام بمن فرمودند پيش از اينکه من ابتداء بسخن کنم،
«هلّا قلت للسائل لا اسلما طوعا و لا کرها و انّما اسلما طمعا فقد کانا يسمعان من اهل الکتاب منهم من يقول هو نبي‌ّ يملک المشرق و المغرب و تبقي نبوته الي يوم القيمة و منهم من يقول يملک الدنيا ملکا عظيما و تنقاد له الارض فدخلا کلاهما في الاسلام طمعا في ان يجعل محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم کل واحد منهما و الي ولاية فلمّا آيسا من ذلک دبّرا مع جماعة في قتل محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ليلة العقبة فکمنوا له و جاء جبرئيل فاخبر محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بذلک فوقف علي العقبة فقال يا فلان يا فلان يا فلان اخرجوا فانّي لا امرّ حتي اراکم قد خرجتم، و قد سمع حذيفة ذلک، و مثالهما طلحة و الزبير فهما بايعا عليّا عليه السّلام
جلد 1 - صفحه 399
بعد قتل عثمان طمعا في ان يجعل کليهما واليا علي ولاية لا طوعا و لا رغبة و لا کرها و لا اجبارا، فلما ايسا من ذلک من علي‌ّ عليه السّلام نکثا العهد و خرجا عليه و فعلا ما فعلا الخبر»
ترجمه واضح است و اصحاب عقبه بنا بر آنچه در بحار الانوار از خصال صدوق از حذيفه روايت کرده که حذيفه گفت کساني که شتر پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم را در مراجعت از غزوه تبوک رم دادند چهارده نفر بودند «ابو الشرور، ابو الدواهي، ابو المعارف (معاوية)، ابوه (ابو سفيان)، طلحة، سعد بن ابي وقاص، ابو عبيده، ابو الاعور، مغيره، سالم مولي حذيفه، خالد بن وليد، عمرو بن عاص، ابو موسي اشعري، عبد الرحمن بن عوف، و آيه شريفه وَ هَمُّوا بِما لَم يَنالُوا«1» درباره اينها نازل شد و ممکن است منشأ اظهار ايمان منافق هر سه جهت از جهات فوق يا دو جهت از آنها باشد چنانچه اشخاص سياسي هميشه خود را برنک اجتماع در مي آورند و پس از آن بر خر مراد سوار ميشوند و براي اينکه نيرويي هم پشتيبان آنها باشد با دشمنان و بيگانگان هم سري و سرّي دارند
«امر سوم»
در بيان جمله «وَ إِذا خَلَوا إِلي شَياطِينِهِم»:
شيطان يا مأخوذ از شطن، و ياء آن زائد است بر وزن فيعال، و معني شطن تباعد و دوريست و شيطان را از اينجهت شيطان گفتند که رانده و دور شده از درگاه خداوند است چنانچه ميفرمايد فَاخرُج مِنها فَإِنَّک‌َ رَجِيم‌ٌ«2» و يا مأخوذ از شاط و الف و نون آن زائد است بر وزن فعلان، و معني شاط احتراق و شعله‌ور شدن از غضب و خشم است و چون شيطان بواسطه بندگي عبد خشمناک و محترق ميشود او را شيطان گفتند و شيطان بر هر شخص متمرّد و سرکشي اطلاق ميشود، و مراد از شياطين در اينکه
1- سوره توبه آيه 57
2- سوره ص آيه 78
[.....]
جلد 1 - صفحه 400
آيه رؤساء و بزرگان کفار و منافقينند که در عقيده و صفات با هم موافق و در خلوت همدم و همراز يکديگرند و کلمه الي بمعني مع ميباشد يعني وقتي با رؤساء و بزرگان خود خلوت ميکنند و مجتمع ميشوند ميگويند ما با شما هستيم، و اضافه شياطين بضمير جمع که مرجع آن منافقين است کمال دلالت را دارد بر اينکه از يک جنسند و در صفات و ملکات با هم مشترکند و چون داراي صفات شيطاني هستند از اينجهت از آنها بشياطين تعبير شده و امّا کلام درباره شيطان و خلقت او و نوع او و ذريه او و کيفيت توالد و تناسلش و طرز وسوسه و ساير خصوصيات آن بحث طويل الذيل و دامنه‌دار است که انشاء اللّه در ذيل آيه وَ إِذ قُلنا لِلمَلائِکَةِ اسجُدُوا لِآدَم‌َ فَسَجَدُوا إِلّا إِبلِيس‌َ«1» بمقداري که در خور اينکه کتاب است بيان خواهيم نمود.
«امر چهارم در بيان جمله انا معکم»:
از براي معيّت اقسامي ذکر کرده‌اند:
1- معيّت ذاتي مانند معيّت علّت تامه با معلول خود که انفکاک بين آنها عقلا محال است و مانند لوازم ماهيّت با ماهيّت مثل زوجيّت براي عدد چهار، بلکه مطلق متلازمين در وجود 2- معيّت قيّومي مانند معيّت حضرت باري نسبت بمخلوقات که قيام تمام موجودات منوط و مربوط باراده اوست در قرآن کريم ميفرمايد ما يَکُون‌ُ مِن نَجوي ثَلاثَةٍ إِلّا هُوَ رابِعُهُم وَ لا خَمسَةٍ إِلّا هُوَ سادِسُهُم وَ لا أَدني مِن ذلِک‌َ وَ لا أَکثَرَ إِلّا هُوَ مَعَهُم«2» (سه نفر با هم راز نگويند جز اينکه خدا چهارمي آنها باشد و پنج نفر با هم نجوي نکنند جز اينکه خدا ششمي آنها باشد و کمتر از اينکه تعداد يا بيشتر از آن با هم راز نگويند جز اينکه خدا با آنها باشد)
1- سوره بقره آيه 32
2- سوره مجادله آيه 8
جلد 1 - صفحه 401
3- معيّت بمعني نصرت و اعانت، مانند آيه شريفه لا تَحزَن إِن‌َّ اللّه‌َ مَعَنا«1» و آيه شريفه إِن‌َّ اللّه‌َ مَع‌َ الصّابِرِين‌َ«2» و امثال اينها 4- معيّت بمعني مشارکت در فعل، مانند وَ أَنَا مَعَکُم مِن‌َ الشّاهِدِين‌َ«3» 5- معيّت بمعني حضور نزد شي‌ء مانند آيه شريفه لا تَخافا إِنَّنِي مَعَکُما أَسمَع‌ُ وَ أَري«4» 6- معيّت در صفات و اخلاق و آراء و عقائد مانند معيّت در آيه مورد بحث يعني مادر عقائد و آراء و عناد و دشمني با مسلمانان همراه و همقدم ميباشيم و بواسطه همين معيّت است که انسان در قيامت بصورت وحوش و بهائم و سباع و شياطين محشور ميشود چون متصف بصفات آنها بوده، و هر طايفه و گروهي با پيشوايان و رهبرانشان حضور مييابند يَوم‌َ نَدعُوا کُل‌َّ أُناس‌ٍ بِإِمامِهِم«5»
«امر پنجم»
در بيان جمله «إِنَّما نَحن‌ُ مُستَهزِؤُن‌َ»:
اينکه جمله در مقام دفع ايراد است کان‌ّ ساير کفار باينها اشکال ميکنند که اگر شما راست مي‌گوييد و با ما هستيد پس چرا اظهار اسلام ميکنيد و در حزب آنها وارد ميشويد، جواب ميدهند که ما با اينکه عمل مؤمنين را استهزاء و سخريه مينمائيم و اصل استهزاء حکايت اقوال و افعال و هيأت ديگري است بگفتار يا فعل يا اشاره بنحوي که موجب خنده حاضرين شود، و اينکه عمل خالي از ايذاء و تحقير و افشاء عيوب و نقائص اشخاص نيست و منشأ آن يا عداوت و کوچک نمودن طرف است و يا مجرّد خندانيدن حاضرين ميباشد، و در هر صورت از افعال زشت و شيمه اراذل و اوباش و کساني است که از حقيقت ديانت و انسانيت بي‌بهره‌اند و در اينکه آيه آن را از
1- سوره توبه آيه 40
2- سوره انفال آيه 48
3- سوره آل عمران آيه 75
4- سوره طه آيه 48
5- سوره الاسراء آيه 73
جلد 1 - صفحه 402
اعمال زشت منافقين شمرده و در آيه ديگر ميفرمايد يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا لا يَسخَر قَوم‌ٌ مِن قَوم‌ٍ عَسي أَن يَکُونُوا خَيراً مِنهُم وَ لا نِساءٌ مِن نِساءٍ عَسي أَن يَکُن‌َّ خَيراً مِنهُن‌َّ وَ لا تَلمِزُوا أَنفُسَکُم وَ لا تَنابَزُوا بِالأَلقاب‌ِ بِئس‌َ الِاسم‌ُ الفُسُوق‌ُ بَعدَ الإِيمان‌ِ وَ مَن لَم يَتُب فَأُولئِک‌َ هُم‌ُ الظّالِمُون‌َ«1» اي مؤمنان نبايد مسخره کنند گروهي از شما گروه ديگر را شايد آنان بهتر از ايشان باشند و نبايد زناني از زنان ديگر استهزاء کنند شايد آن زنان بهتر از اينان باشند و عيبگويي از خودتان نکنيد و بالقاب بد، يکديگر را نخوانيد، بد اسمي است اسم فسق بعد از ايمان، و کساني که توبه نکنند پس ايشان خود ستمکارانند)
«امر ششم»
در جمله «اللّه‌ُ يَستَهزِئ‌ُ بِهِم»:
استهزاء بمعني مصطلح بر خداوند روا نيست زيرا ذات خداوند از عيوب و قبايح منزّه و مبرّاست بنا بر اينکه مراد از استهزاء ممکن است يکي از چهار چيز باشد:
1- جزاء و عقوبت عمل آنها که معني اللّه يستهزئ بهم، يجازيهم و يعاقبهم باشد و تعبير بلفظ استهزاء از باب مشابهت در لفظ است مانند وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللّه‌ُ وَ اللّه‌ُ خَيرُ الماکِرِين‌َ«2» يعني «يجازيهم علي مکرهم» 2- استهزاء مؤمنين و ملائکه از آنها در قيامت، و اينکه عقوبتي است که خداوند براي آنها مقرر داشته چنانچه اينکه معني از آيه شريفه فَاليَوم‌َ الَّذِين‌َ آمَنُوا مِن‌َ الکُفّارِ يَضحَکُون‌َ«3» (امروز مؤمنين بکفار ميخندند) استفاده ميشود و در مجمع البيان بر طبق اينکه مضمون حديثي از إبن عباس روايت کرده که گفت
«انه يفتح لهم و هم في النار باب من الجنة فيقلبون من النار اليه مسرعين حتي
1- سوره حجرات آيه 11
2- سوره آل عمران آيه 47
3- سورة المطففين آيه 34
جلد 1 - صفحه 403
اذا انتهوا اليه سد عليهم و فتح لهم باب آخر في موضع آخر فيقلبون اليه من النار مسرعين حتي اذا انتهوا اليه سد عليهم فيضحک المؤمنون منهم»
(بروي کفار در حالي که در آتشند دري از بهشت باز ميشود پس از آتش شتابان بطرف آن ميروند وقتي رسيدند بر آنان بسته ميشود، و از موضع ديگر دري از بهشت باز ميشود باز بطرف آن شتابان ميروند و وقتي رسيدند بسته ميشود، پس مؤمنان بآنان ميخندند) 3- مراد از استهزاء، استدراج باشد که خداوند آنان را مهلت دهد تا در معصيت و طغيان ازدياد کنند و اينان گمان ميکنند خدا خير آنان را خواسته و سپس بعذاب سخت گرفتار کند و بنا بر اينکه جملة «وَ يَمُدُّهُم فِي طُغيانِهِم يَعمَهُون‌َ» تفسير و بيان آنست 4- مراد از استهزاء الهي مکافات عمل آنها در دنيا باشد که همين طور که اينکه منافقان مؤمنانرا استهزاء ميکنند خداوند آنان را باستهزاء و سخريه ديگران مبتلا و گرفتار خواهد نمود مانند ظلم که نتيجه آن در دنيا دامنگير ظالم ميشود و بالاخره دست مکافات گلوي او را بدست ظالم ديگر ميفشارد و نسبتش بخداوند از جهت اينست که تمام امور در تحت مشيت و اراده اوست
(امر هفتم)
در بيان جمله «وَ يَمُدُّهُم فِي طُغيانِهِم يَعمَهُون‌َ»:
مدّ بمعني زياد نمودن چيزي است چنان که گويند «مدّ الجيش» يعني لشگر را زياد نمود براي مدد و کمک و تقويت سابقين، و از همين قبيل است مدّ دوات و مدّ سراج و مدّ نهر، و مدّ بمعني بسط است مانند آيه شريفه هُوَ الَّذِي مَدَّ الأَرض‌َ وَ جَعَل‌َ فِيها رَواسِي‌َ«1» (اوست خدايي که زمين را گسترد و در آن کوه‌ها قرار داد) و مدّ بمعني طول و کشش است مثل آيه شريفه
1- سوره رعد آيه 3
جلد 1 - صفحه 404
أَ لَم تَرَ إِلي رَبِّک‌َ کَيف‌َ مَدَّ الظِّل‌َّ«1» (آيا نديدي پروردگارت چگونه سايه را امتداد داد) و از اينکه قبيل است مدّ بصر و مدّ صوت و مدّ عمر و مدّ در قرائت و يمدّ در آيه بمعني يطيل و يمهل است يعني آنان را مهلت ميدهد و رها ميکند تا طغيان را بنهايت برسانند و طغيان بمعني سرکشي و تجاوز از حدّ است مثل اينکه گويند دريا طغيان نمود، وقتي که آب آن از اندازه بيرون رود چنانچه در آيه شريفه است إِنّا لَمّا طَغَي الماءُ«2» و انسان را طاغي گويند وقتي از حد خود خارج شود چنانچه درباره فرعون ميفرمايد اذهَب إِلي فِرعَون‌َ إِنَّه‌ُ طَغي«3» و اينکه لفظ با عتو قريب المعني است.
و مراد از طغيان در آيه شريفه تجاوز از حدّ عبوديت و خروج از تحت اطاعت مولي است چه مولي حقيقي که ذات مقدس حق جل‌ّ و علا باشد و چه موالي که از جانب حق معيّن شده‌اند مانند پيغمبر و امام بلکه هر واجب الاطاعه‌اي مثل زوج و پدر و مادر و امثال اينها، و از اينکه بيان ظاهر ميشود که بر هر معصيتي طغيان صادق است ولي بحسب عرف طاغي بر کسي که در معصيت و کفر و نافرماني مولي غلوّ و زيادتي نمايد اطلاق ميشود و عمه بمعني تحيّر و ترديد و سرگرداني است که نداند کجا ميرود و چه ميکند و هدف و مقصدش چيست؟ و بعضي گفتند عمه بمعني کوري باطن است و نسبتش باعمي نسبت خاص با عام‌ّ است چه عمي اعم از کوري ظاهري و باطني است پس مفاد آيه شريفه اينست که خداوند منافقين را بحال تحيّر و سرگرداني در طغيان و سرکشي آنان را رها ميکند و مهلت ميدهد تا بطغيان خود ادامه دهند و در تحيّر فرو مانند
1- سوره فرقان آيه 47
2- سوره الحاقه آيه 11
3- سوره طه آيه 25
[.....]
جلد 1 - صفحه 405
و امّا وجه نسبت اينکه فعل بخداوند مانند نسبت ختم و طبع و ازدياد مرض و امثال اينهاست که در ذيل آيه خَتَم‌َ اللّه‌ُ عَلي قُلُوبِهِم، فَزادَهُم‌ُ اللّه‌ُ مَرَضاً و اللّه‌ُ يَستَهزِئ‌ُ بِهِم متذکر شديم که مراد همان خذلان الهي است که تهيّأ و آماده شدن معصيت براي شخص معصيت کار است که خود آن را سبب شده و مقتضيات آن را فراهم نمود، چنانچه شخص مطيع، عبادت و اطاعت او موجب ميشود که توفيقات الهي شامل حال او شود و اسباب و مقتضيات عبادت براي او فراهم گردد و بالجمله آنچه از آيات و اخبار در ابواب متفرقه استفاده ميشود، الطاف و عنايات الهي نسبت بمؤمنين در دنيا علاوه بر مثوبات و فيوضات اخروي، بسيار است که بطور فهرست بقسمتي از آنها اشاره ميشود:
«1» نورانيت قلب «2» ورود ملائکه در قلوب آنها «3» ميل و رغبت بعبادت، «4» حلاوت مناجات با حق «5» تقويت ايمان «6» ازدياد معرفت «7» طرد شيطان و سدّ ابواب او «8» معاشرت با علماء و صلحاء و مؤمنين «9» اعراض از جلساء و همنشينان بد «10» فراغت قلب از مشاغل دنيوي «11» آمرزش گناهان «12» دفع بليّات «13» قضاء حوائج «14» اجابت دعاء «15» اصلاح امور و غير اينها از فوائد ديني و دنيوي ديگر و همچنين اهل کفر و نفاق و عصيان علاوه بر عقوبات اخروي و عذابهاي ابدي، در دنيا بعقوبات و بلاهايي مبتلا ميگردند که عبارتند از:
«1» قساوت و سياهي قلب «2» تسلط شيطان بر قلب آنان «3» ورود وساوس شيطاني «4» ضعف ايمان اگر ايماني داشته باشند «5» سد طريق سعادت «6» رغبت بمعصيت «7» بي‌ميلي بطاعت «8» حشر با همنشينان بد «9» اشتغال بدنيا بحدّي که بزرگترين هم‌ّ آنان و مبلغ علمشان دنيا ميشود «10» فساد امور «11» نزول بلاء «12» سلب نعمت «13» مستجاب نشدن دعاء «14» سلب توفيق و همه فوائدي که براي اهل ايمان است «15» تسلّط ظالم بر آنان و غير اينها از مضرّات ديگر، و منشأ همه خود بنده است که هر چه بطرف خدا رود وسائل قرب براي او آماده‌تر
جلد 1 - صفحه 406
ميگردد و هر چه از خدا اعراض کند اسباب سعادت از وي دورتر ميگردد إِن أَحسَنتُم أَحسَنتُم لِأَنفُسِکُم وَ إِن أَسَأتُم فَلَها«1» وَ ما کان‌َ اللّه‌ُ لِيَظلِمَهُم وَ لکِن کانُوا أَنفُسَهُم يَظلِمُون‌َ«2»