اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أُولئِک‌َ الَّذِين‌َ اشتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالهُدي فَما رَبِحَت تِجارَتُهُم وَ ما کانُوا مُهتَدِين‌َ «16»
(اينان کساني هستند که گمراهي را بهدايت خريده‌اند، پس تجارت آنها سودي نداشته و هدايت يافتگان نيستند) تفسير اينکه آيه را نيز در چند مطلب بيان ميکنيم:
«مطلب اول»
«در معني اشتراء»:
اشتراء بمعني خريدن و بيع بمعني فروختن، و ربح بمعني سود مقابل خسران که بمعني زيان است و ارکان معامله و تجارت چهار است: بايع (فروشنده)، مشتري (خريدار)، ثمن (بهاء)، مثمن (جنس) و حقيقت معامله مبادله (داد و ستد) است که بهاء را بدهد و جنس را بگيرد و باصطلاح مثمن از ملک بايع خارج و در ملک مشتري داخل شود و بعکس ثمن از ملک مشتري خارج و در ملک بايع وارد گردد و براي معامله سه دسته شرايط ذکر کرده‌اند: شرايط متعاملين (بايع و مشتري)، شرايط عوضين (ثمن و مثمن)، شرايط عقد و معامله که تفصيل آن مربوط بکتب فقهيه است و آنچه در اينجا مقصود بذکر است اينست که در اينکه معامله منافقين ضلالت را ببهاي هدايت خريده‌اند، و اشکال شده به اينکه شخص خريدار بايد واجد بهاء باشد
1- سوره اسراء آيه 7
2- سوره توبه آيه 71
جلد 1 - صفحه 407
تا آن را بدهد و جنس را بگيرد، در صورتي که منافقين در هيچ زماني واجد هدايت نبوده‌اند که آن را بدهند و ضلالت را بگيرند و دفع اينکه اشکال باينست که هدايت چنانچه در ذيل آيه «هُدي‌ً لِلمُتَّقِين‌َ» گفته شد همان ارائه طريق است و ايصال بمطلوب ثمره و نتيجه هدايت است و اگر در جايي اطلاق هدايت بر ايصال بمطلوب (رسانيدن بمقصد) بشود از باب اطلاق سبب بر مسبب است، و خداوند تبارک و تعالي اسباب هدايت را براي تمام افراد بشر مهيّا فرمود چنانچه ميفرمايد إِنّا هَدَيناه‌ُ السَّبِيل‌َ إِمّا شاکِراً وَ إِمّا کَفُوراً«1» چه اسباب تکويني از عقل و ادراک و قواي باطني و ظاهري و اعضاء و جوارح بلکه مخلوقات سفلي و علوي و زمين و آسمان و آنچه در بين آنهاست که همه براي بشر خلق شده و وسيله هدايت اوست، و چه اسباب تشريعي از فرستادن پيغمبران و نازل نمودن کتابها و قرار دادن احکام و تکاليف و نصب خليفه و امام در هر عصر و زمان و مبيّن احکام از علماء اعلام و فقهاء کرام و غير اينها از اسباب و وسائل تشريعي، و بالاخص براي منافقين صدر اول اسلام که تشرف خدمت حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ديدن معجزات کافي و استماع سخنان آن بزرگوار و حشر با مسلمانان صدر اول و امثال اينها که بنحو اتم و اکمل براي آنها فراهم شده بود و اينان بتمام اينکه اسباب و وسائل هدايت پشت پا زده و فردا جلاي ضلالت که نفاق باشد انتخاب و اختيار نمودند، پس صادق است که در حق آنها گفته شود ضلالت را بهدايت خريدند.
«مطلب دوم»
ملاک هدايت، متابعت عقل و شرع است در جميع امور، علما و عملا، اعتقادا و اخلاقا، و ملاک ضلالت مخالفت عقل و شرع است در جميع امور مذکوره، بنا بر اينکه
1- سوره الدهر آيه 3
جلد 1 - صفحه 408
کوتاهي در تحصيل هر يک از اعتقادات حقه يا متخلّق شدن بهر يک از اخلاق رذيله و يا ترک نمودن هر يک از فرائض ديني يا مرتکب شدن هر يک از معاصي منحرف شدن از طريق هدايت و اختيار راه ضلالت و خريدن ضلالت بهدايت است ولي البته مراتب آن مختلف است و اعلا مراتب آن نفاق است که مصداق اتم‌ّ آيه شريفه ميباشد و تنها معصومين که طرفة العيني از متابعت عقل و شرع خارج نشده‌اند از مصداق اينکه آيه خارجند
«مطلب سوم»
چنانچه دنيا مزرعه و محل کشت است و حاصل آن را آدمي در آخرت درو خواهد نمود، و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
1» «الدنيا مزرعة الاخرة»«
همين طور دنيا بازار تجارت و کسب است و کاسب و تاجر اينکه بازار انسان، و سرمايه او عمر، و اعضاء تجارتخانه او، اعضاء هفتگانه (چشم، گوش، زبان، دست، پا، شکم، عورت) سرپرست اينکه اعضاء قلب و روح آدمي، و شغل و کار اعضاء اطاعت و عبادت و بندگي، و يا مخالفت و معصيت و سرکشي، ربح اينکه تجارت، مثوبات دنيوي و اخروي و سعادت و خوشبختي، و خسران آن عقوبات و عذابهاي دنيوي و شقاوت و بدبختي است و در آيات قرآن باين تجارت اشارة شده است مانند آيه شريفه يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا هَل أَدُلُّکُم عَلي تِجارَةٍ تُنجِيکُم مِن عَذاب‌ٍ أَلِيم‌ٍ«2» (اي مؤمنان آيا شما را بتجارتي که شما را از عذاب دردناک نجاتتان دهد راهنمايي کنم!) و غير اينکه از آيات ديگر.
و وظيفه آدمي اينست که با نفس و اعضاء چهار معامله کند: مشارطه، مراقبه، مرابطه، محاسبه.
1- جامع السعادات
2- سوره صف آيه 10
جلد 1 - صفحه 409
«اما مشارطه»
بمعني قرارداد است مانند قراردادي که بين شرکاء يا کارگر با کارفرما بسته ميشود، انسان نيز موظّف است که همه روزه و در هر هفته و هر ماه و هر سال با نفس و اعضاء و جوارح خود قرارداد کند.
با نفس قرار گزارد که سرکشي و طغيان ننموده و بر خلاف روش عقل و شرع رفتار نکند و با اعضاء و جوارح به اينکه بر خلاف آنچه براي آن آفريده شده‌اند اقدام نکنند، و با بيان وافي و کافي بآنها بگويد که اي نفس و اي اعضاء: من سرمايه جز اينکه باقيماندة عمر ندارم و آنهم نميدانم پايان آن چه موقع است، فعلا خداوند بلطف عميمش مرا مهلت داده و من ميتوانم بوسيله شما هر نفسي گوهر گرانبهايي بدست آورم، مبادا ببطالت و کسالت اينکه سرمايه را از دست بدهيم و مهلت تمام شده، اجل فرا رسد و عمر سپري و نفس بپايان آيد، و جز ندامت و حسرت و عذاب اليم سودي حاصل نشود هر چه بگويم رَب‌ِّ ارجِعُون‌ِ لَعَلِّي أَعمَل‌ُ صالِحاً فِيما تَرَکت‌ُ«1» خطاب «کلّا» بشنوم و با جواب أَ وَ لَم نُعَمِّرکُم ما يَتَذَکَّرُ فِيه‌ِ مَن تَذَکَّرَ وَ جاءَکُم‌ُ النَّذِيرُ«2» روبرو شوم.
بنا بر اينکه تا که دستتان ميرسد کاري بکنيد، پيش از آنکه از شما کاري نيايد و دار عمل سرآيد.
«اما مراقبه»
بمعني محافظت است به اينکه مراقب و مواظب نفس و اعضاء باشد و در هنگام صدور فعل با کمال توجه آنها را تحت نظر گيرد که مبادا غفلت کند و نفس سرکش مهار خود را از دست عقل رها کند و اعضاء و جوارح بر خلاف دستور عقل و شرع قدم بردارند و اگر احيانا خلافي از آنها سرزده فورا تدارک کند اگر قابل تدارک باشد
1- 2- سوره مؤمنون آيه 102 (آيا عمر ندادم شما را آن مقداري که متذکر شود هر که بخواهد متذکر شود و آمد شما را بيم دهنده)
جلد 1 - صفحه 410
و الا بتوبه و انابه جبران نمايد و بداند که اگر خود مراقب نفس و اعضاء و جوارح خويش نباشد خداوند براي او مراقب قرار داده ما يَلفِظُ مِن قَول‌ٍ إِلّا لَدَيه‌ِ رَقِيب‌ٌ عَتِيدٌ«1» و دو ملک در طرف راست و چپ او نشسته إِذ يَتَلَقَّي المُتَلَقِّيان‌ِ عَن‌ِ اليَمِين‌ِ وَ عَن‌ِ الشِّمال‌ِ قَعِيدٌ«2» و کرام الکاتبين اعمال زشت او را ثبت و ضبط نموده‌اند وَ إِن‌َّ عَلَيکُم لَحافِظِين‌َ کِراماً کاتِبِين‌َ«3»
«اما مرابطه»
بمعني ملازمه لشگر در سر حدّات و ثغور ممالک است که مواظب باشند دشمن حمله نکند و از سر حدّ تجاوز ننمايد و شبيخون نزند، انسان مؤمن نيز بايد مواظب باشد که مبادا دشمنان و شياطين انسي و جنّي گوهر ايمان او را بربايند و غفلة وارد کشور بدن او شده سلطان عقل را اسير و زمام امور را بدست نفس اماره و سرکش که تابع و هواخواه آنهاست بسپارند، امروز شيادان و دشمنان دين و دزدان ايمان از اهل ضلالت و کفر و فسق و فجور و همنشينان بد بسيارند که با تبليغات سوء و القاء شبهات و نشر مقالات گمراه کننده انسان را فريب داده و از جاده حقيقت منحرف ميسازند و بر هر مسلماني لازم است که از مراوده و مجالست با اينگونه اشخاص و مطالعه مقالات و کتب ضلال خودداري نمايد تا بتواند گوهر ايمان خود را حفظ کند
«اما محاسبه»
بمعني رسيدگي نمودن بحساب است که همه روزه باعمال خود رسيدگي کند و اگر در فريضه‌اي کوتاهي نموده تدارک نمايد و اگر معصيتي از او سر زده توبه نمايد و بداند که بهمه اعمالش رسيدگي و در ميزان اعمال سنجيده خواهد شد
1- سوره ق آيه 17 (گفتاري نگويد جز اينکه نزد آن مراقب و نگهباني آماده باشد)
2- سوره ق آيه 16 (وقتي که فرا گيرند دو فراگيرنده که در راست و چپ او نشسته‌اند)
3- سوره انفطار آيه 11- 12 (بدرستي که بر شما نويسندگان بزرگوار حافظ و مراقبند)
جلد 1 - صفحه 411
چنانچه در قرآن کريم ميفرمايد وَ نَضَع‌ُ المَوازِين‌َ القِسطَ لِيَوم‌ِ القِيامَةِ فَلا تُظلَم‌ُ نَفس‌ٌ شَيئاً وَ إِن کان‌َ مِثقال‌َ حَبَّةٍ مِن خَردَل‌ٍ أَتَينا بِها وَ کَفي بِنا حاسِبِين‌َ«1» و از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
2» حاسبوا انفسکم قبل ان تحاسبوا وزنوا قبل ان توازنوا«
و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
3» فحاسبوا انفسکم قبل ان تحاسبوا عليها«
(بحساب خود رسيدگي کنيد پيش از آنکه بحساب شما برسند و خود را بسنجيد پيش از آنکه مورد سنجش قرار گيريد)