اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذا قِيل‌َ لَهُم آمِنُوا کَما آمَن‌َ النّاس‌ُ قالُوا أَ نُؤمِن‌ُ کَما آمَن‌َ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُم هُم‌ُ السُّفَهاءُ وَ لکِن لا يَعلَمُون‌َ «13»
(و هنگامي که بآنان گفته شود که ايمان بياوريد چنانچه مردم ايمان آوردند ميگويند آيا ايمان بياوريم چنانچه سفيهان و بيخردان ايمان آوردند، آگاه باشيد که آنان خود بيخردند ولي نميدانند) و کلام در تفسير اينکه آيه در ضمن چند مطلب است
«مطلب اول»
چنانچه گذشت اينکه کلام از باب امر بمعروف و دعوت براه سعادت و طريقه مثلي و ارشاد بخير و صلاح در دين و دلالت بصراط مستقيم است چنانچه آيه قبل، از باب نهي از منکر و ردع از فساد بود، و قائل باين قول يا ذات مقدس حق يا پيغمبر اکرم يا خواص‌ّ از مؤمنين ميباشند.
و اينکه از بزرگترين وظايف انبياء بلکه غرض از بعثت آنها و مقصود از نازل کردن کتابها و قرار دادن تکليف است و بلکه ايمان که بآن دعوت ميکنند علّت غايي خلقت بشر است چنانچه ميفرمايد وَ ما خَلَقت‌ُ الجِن‌َّ وَ الإِنس‌َ إِلّا لِيَعبُدُون‌ِ«1» و خلقت بشر نيز علّت غايي خلقت ساير موجودات است چنانچه ميفرمايد وَ سَخَّرَ لَکُم ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ جَمِيعاً مِنه‌ُ«2» و غير اينها از آيات ديگر که در بحث معاد متذکر شده‌ايم«3»
1- سوره ذاريات آيه 56
[.....]
2- سوره مؤمن آيه 66
3- کلم الطيب جلد 3
جلد 1 - صفحه 388
بنا بر اينکه غرض اصلي از خلقت جميع موجودات ايمان انسان و بمدارج کمال و ترقّي و تعالي رسيدن اوست و انبياء و اولياء و داعيان الي اللّه چون اينکه غرض الهي را تعقيب ميکنند بزرگترين عبادتها را بجاي آورده و مشمول بهترين اجرها و موهبتهاي ربوبي ميباشند
«مطلب دوم در معني ناس»
در ذيل آيه شريفه وَ مِن‌َ النّاس‌ِ مَن يَقُول‌ُ آمَنّا الاية معناي ناس را از جهت لغت و مبدء اشتقاق آن را ذکر نموديم و چنانچه اشاره نموديم انسان مرکّب از دو جنبه است يکي جنبه جسماني حيواني که جنس مشترک او با ساير حيوانات است و ديگر جنبه روحاني ملکوتي که فصل مميّز او از حيوانات و موجودات جسماني ديگر است و آن بمنزله صورت«1» ميباشد و چنانچه در حکمت مبرهن شده شيئيت شي‌ء بصورت است نه بماده و ماده بدون صورت تحقق‌پذير نيست، پس انسانيت انسان بتقويت جنبه ملکوتي اوست و هر چه اينکه جهت را نيرو بخشد و قوي گرداند بحقيقت انسانيت نزديکتر شده و مفهوم انسان بر او صادق‌تر است، و اگر جنبه‌هاي حيواني را تقويت کند و بآنطرف متمايل شود شايسته همان نام و همان مقام خواهد بود و در تيپ سباع يا بهائم يا شياطين مقرّ و مقام خواهد داشت بنا بر اينکه مراتب انسانيت باندازه سير مدارج ترقّي و تکميل روح است و انسان کامل و مصداق اتم‌ّ آن کسي است که روحش در اعلي مرتبه کمال باشد و از اينجا مفاد حديثي که منسوب بزين العابدين عليه السّلام است معلوم ميگردد
1- فرق جنس با ماده و همچنين فصل با صورت در حمل است که جنس قابل حمل بر فصل و بر عکس ميباشد ولي ماده قابل حمل بر صورت نيست گفته ميشود بعض الحيوان ناطق و کل ناطق حيوان ولي گفته نميشود بعض المادة صورة و بالعکس و باصطلاح فرق در لا بشرطي و بشرط لايي است يعني جنس لا بشرط است و با هزار شرط جمع ميشود ولي ماده بشرط لاست يعني عدم حمل، چنانچه فصل نيز لا بشرط است ولي صورت بشرط لا ميباشد
جلد 1 - صفحه 389
که ميفرمايد
«ان‌ّ رجلا جاء الي امير المؤمنين عليه السّلام فقال اخبرني ان کنت عالما عن النّاس و عن اشباه النّاس و عن النسناس، فقال امير المؤمنين عليه السّلام يا حسين اجب الرجل فقال له الحسين عليه السّلام اما قولک اخبرني عن النّاس فنحن النّاس، الي ان قال:
1» و اما قولک اشباه النّاس فهم شيعتنا و هم موالينا و هم منّا، الي ان قال: و اما قولک النسناس فهو السواد الاعظم و اشار بيده الي جماعة النّاس ثم قال ان هم الا کالانعام بل هم اضل»«
(مردي نزد امير المؤمنين عليه السّلام آمد و گفت اگر دانايي مرا از ناس و اشباه ناس و نسناس آگاه کن، امير المؤمنين عليه السّلام بحضرت حسين عليه السّلام فرمود اينکه مرد را جواب بده، حسين عليه السّلام فرمود امّا اينکه از ناس پرسيدي ناس مائيم، و امّا اشباه ناس شيعيان ما و دوستان مايند و آنان از ما هستند، و اما نسناس پس آنها سواد اعظم مردمند و بدستش بجماعتي از مردم اشاره نمود و فرمود اينان جز چهارپايان نيستند بلکه از آنها پستتر و گمراه‌ترند)
«مطلب سوم»
«کاف» در کما آمن براي تشبيه و ماء آن ماء مصدريّه است يعني ايمان بياوريد مانند ايمان مردم، و چنانچه گذشت مراد از ناس در مرتبه اول اهل بيت عصمت و طهارتند که در اعلا مراتب انسانيت ميباشند و ايمان آنان اعلي مراتب ايمان است، و بنا بر اينکه مفاد امر در «آمنوا» ايمان بقلب و زبان و جميع جوارح و اعضاء است و متخلق شدن بجميع اخلاق حميده و عمل نمودن بهمه اعمال صالحه و صبر در مکاره و مصائب و مجاهد، باموال و انفس در راه خدا و کوشش در هدايت و ارشاد و غير اينها از شئونات ديگر که از خصائص اينکه خاندان است و کسي بپايه فضائل و مقامات آنها نمي‌رسد در زيارت جامعه است
«بلغ اللّه بکم اشرف محل المکرمين و اعلي منازل-
1- مجمع البحرين في لغة النسناس
جلد 1 - صفحه 390
الله‌المقربين و ارفع درجات المرسلين حيث لا يلحقه لا حق و لا يسبقه سابق و لا يطمع في ادراکه طامع»}
و چون نيل بدرجات آنها در شأن کسي نيست از اينجهت کاف تشبيه آورده که هر کس باندازه قدرت و استعداد خود بآنان اقتداء و تاسي کند و علما و عملا و اخلاقا خود را همانند آنان نمايد و شايد بهمين جهت در حديث سابق الذکر شيعيان و مواليان اهل بيت را اشباه ناس ناميده و ممکن است مراد از ناس مؤمنين کامل باشند که شامل معصومين و مؤمنيني که در درجات ما دون آنان قرار گرفته‌اند باشد مانند سلمان و ابا ذر و مقداد و عمّار و حذيفه و امثال اينها
(مطلب چهارم در جواب منافقين)
«قالُوا أَ نُؤمِن‌ُ کَما آمَن‌َ السُّفَهاءُ» سفيه کسي را گويند که کم عقل و سبک مغز و سست خرد باشد نه اينکه فاقد عقل و خرد باشد بحدي که تکليف از او برداشته شود مانند مجنون (ديوانه) و بواسطه همين سفاهت است که خير را از شرّ، و نفع را از ضرر، و صلاح را از فساد بخوبي نميتواند تشخيص دهد و سفيه بر دو قسم است: سفيه در امور دنيوي که در شريعت براي او احکامي مقرر شده چنانچه در قرآن کريم ميفرمايد وَ لا تُؤتُوا السُّفَهاءَ أَموالَکُم‌ُ«1» (اموال سفيهان را بدست آنان ندهيد) و نيز ميفرمايد «فَإِن کان‌َ الَّذِي عَلَيه‌ِ الحَق‌ُّ سَفِيهاً أَو ضَعِيفاً أَو لا يَستَطِيع‌ُ أَن يُمِل‌َّ هُوَ فَليُملِل وَلِيُّه‌ُ بِالعَدل‌ِ«2» (پس اگر مديون سفيه يا ضعيف يا قادر بر نوشتن نباشد بايد ولي‌ّ او بدرستي بنويسد) و سفيه در امر دين و آخرت که در آيه شريفه «أَلا إِنَّهُم هُم‌ُ السُّفَهاءُ» اشاره باين نوع از سفاهت است که سعادت را از شقاوت و راه نجات را از طريق هلاکت تميز نميدهد
1- سوره نساء آيه 4
2- سوره بقره آيه 182
جلد 1 - صفحه 391
همه کفار و فساق و کساني که از طريق حق منحرفند داخل در اينکه قسم ميباشند، و همين است مفاد حديثي که در کافي نقل ميکند که راوي از حضرت صادق عليه السّلام ميپرسد عقل چيست! ميفرمايد
«ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان»
راوي گويد گفتم پس آنچه در معاويه بود چه بود! فرمود نکري و شيطنت بود که شبيه عقل است و عقل نيست و امّا اينکه منافقين اهل ايمان را بسفاهت نسبت ميدهند و آنان را سفهاء مينامند براي اينست که هر کسي بنظر سطحي برفتار و کردار و طرز انديشه آنکه مخالف رويّه او زندگي ميکند بنگرد، رفتار او را سفيهانه مي‌پندارد چون طرز کار خود را عاقلانه ميشمارد، مثلا آنکه منهمک در دنيا و غرق در شهوات و لذات آنست کساني را که زهد ميورزند و بمقدار حاجت از دنيا اکتفاء ميکنند سفيه ميدانند و همچنين اهل معصيت و تارکين فرائض، اهل نماز و روزه و حج و دهندگان خمس و زکاة را، ابله ميدانند، بلکه طالبان مال و حطام دنيوي، طالبان علم و دانش را در فکر خود نابخرد ميدانند و بسا اهل دين و متوسطين از آنها اهل تقوي و مردان مقرّب الهي را که پشت پا بدنيا زده‌اند بسفاهت منسوب ميدارند، چنانچه از أمير المؤمنين عليه السّلام در صفات متقين ميفرمايد
1» «و يقولون قد خولطوا و قد خالطهم امر عظيم»«
(و ميگويند اهل تقوي عقلشان مختل‌ّ شده و حال آنکه امر بزرگي آنان را مضطرب نموده است) و چون منافقين گمان کرده‌اند راهي را که در پيش گرفته‌اند زيرکانه و عاقلانه است، مؤمنان را که بر خلاف راه آنان ميروند بلکه آنان را تخطئه ميکنند سفهاء مينامند، و پيداست که اينکه گفتار از آنان در سرّ و نهان بوده و با شياطين و همجنسان خود و يا در بعض مواقع ببعض مؤمنان ميگفته‌اند چه آشکار گفتن اينکه سخن با نفاق آنان منافات دارد
1- نهج البلاغة خطبه همام
جلد 1 - صفحه 392
(مطلب پنجم)
در بيان جمله «أَلا إِنَّهُم هُم‌ُ السُّفَهاءُ»:
چنانچه در نظير اينکه جمله يعني جمله «أَلا إِنَّهُم هُم‌ُ المُفسِدُون‌َ» گذشت، تأکيدات متعدّد اينکه جمله نيز بر ثبوت انحاء سفاهت و تحقق دائمي آن براي منافقين کمال دلالت را دارد امّا ثبوت سفاهت در امر دين که براي آنان مورد سخن نيست زيرا سعادت خود را از شقاوت و نجات خود را از هلاکت تشخيص نداده و خود را بشقاوت و هلاکت ابدي گرفتار نموده‌اند و امّا سفاهت آنان را در امر دنيا بوجوهي ميتوان اثبات نمود:
«وجه اول»
اينکه منافقين به اينکه جهت که نميخواهند باطن آنها کشف شود هم از منافع کفار محرومند و هم از منافع مسلمين مُذَبذَبِين‌َ بَين‌َ ذلِک‌َ لا إِلي هؤُلاءِ وَ لا إِلي هؤُلاءِ«1» و هم کفار از آنها احتراز دارند و هم مسلمانان
«وجه دوم»
از بسياري از آيات شريفه استفاده ميشود برکات و فيوضات الهي در اثر اعمال صالحه و مصائب و گرفتاريها بواسطه اعمال سيئه است مانند آيه وَ لَو أَن‌َّ أَهل‌َ القُري آمَنُوا وَ اتَّقَوا لَفَتَحنا عَلَيهِم بَرَکات‌ٍ مِن‌َ السَّماءِ وَ الأَرض‌ِ وَ لکِن کَذَّبُوا فَأَخَذناهُم بِما کانُوا يَکسِبُون‌َ«2» (اگر اهل شهرستانها ايمان و تقوي داشتند البته برکات آسمان و زمين را بر آنها ميگشوديم، ولي آيات الهي را تکذيب نمودند پس بواسطه اعمالشان آنان را گرفتار نموديم) و آيه ما أَصابَکُم مِن مُصِيبَةٍ فَبِما کَسَبَت أَيدِيکُم«3» (آنچه مصيبت بشما ميرسد بواسطه اعمالتان ميباشد)
1- سوره نساء آيه 142
2- سوره اعراف آيه 94
3- سوره شوري آيه 29
جلد 1 - صفحه 393
«وجه سوم»
منافقين با منتهاي تستّر و پنهان نمودن باطن خود خداوند عالم آنان را رسوا و مفتضح ميکند چنانچه در آيات سوره توبه قصد باطني آنان را در ساختن مسجد ضرار و کارهاي ديگرشان را براي پيغمبر و مؤمنين بيان نموده و همچنين در سوره منافقين سرّ آنان را فاش نموده است
«وجه چهارم»
امور باطني چه اعتقادي چه اخلاقي بالاخره در دنيا آثارش ظاهر ميشود و آنچه در کوزه هر کسي است برون ميتراود و امتحانات الهي بواطن اشخاص را ظاهر مينمايد چنانچه پس از رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم عمليات بعضي از صحابه نسبت بدختر و داماد و فرزندان پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نيّات باطني آنان را ظاهر ساخت مخصوصا بني اميه که کفر و شرک باطني خود را نمايان داشتند و يزيد با زبان نحس خود ترانه:
لعبت هاشم بالملک فلا || خبر جاء و لا وحي نزل را ميسرود
(مطلب ششم)
در بيان جمله «وَ لکِن لا يَعلَمُون‌َ»:
علم بمعني انکشاف و ظهور شي‌ء در نزد عقل است و گفتند علم بامور عقليه نظريه که محتاج ببراهين عقلي است تعلق ميگيرد چنانچه ادراک مربوط بامور جزئيه خارجيه ميباشد و شايد از اينجهت در آيه قبل گفتار منافقين را از روي عدم شعور و در اينکه آيه از روي عدم علم تعبير نموده چون ايمان از امور عقليه نظريّه است، بنا بر اينکه اطلاق آن بر امور حسّي تجربي اطلاق مسامحي است و علمي که در آيات و اخبار فضيلت بسيار براي آن ذکر شده و طلب آن را بر هر مرد و زن مسلمان واجب دانسته علمي است که جنبه روحانيت و نفس ناطقه انساني را بمدارج کمال و ترقّي و ايمان بخدا و تخلّق باخلاق و صفات الهي سير دهد
جلد 1 - صفحه 394
و اينکه علم از اشرف صفات و بزرگترين امتيازات انساني است و در قرآن کريم از روي تعجب ميفرمايد:
هَل يَستَوِي الَّذِين‌َ يَعلَمُون‌َ وَ الَّذِين‌َ لا يَعلَمُون‌َ إِنَّما يَتَذَکَّرُ أُولُوا الأَلباب‌ِ«1» از أمير المؤمنين عليه السّلام روايت شده که ميفرمايد
2» «العلم ذو فضائل کثيرة فرأسه التواضع و عينه البراءة من الحسد و اذنه الفهم و لسانه الصدق و حفظه الفحص و قلبه حسن النيّة و عقله معرفة الاشياء و الامور رويده الرحمة و رجله زيارة العلماء و همّته السلامة و حکمته الورع و مستقرّه النجات و قائده العافية و مرکبه الوفاء و و سلاحه لين الکلمة و سيفه الرضا و قوسه المداراة و جيشه محاورة العلماء و ماله الادب و ذخيرته اجتناب الذنوب و زاده المعروف و مأواه الموادعة و دليله الهدي و رفيقه محبّت الاخيار»«
(علم صاحب فضيلتهاي بسيار است سر آن فروتني و چشم آن بيزاري از حسد، و گوش آن فهم، و زبان آن راستگويي، و وسيله حفظ آن کنجکاوي، و دل آن حسن نيّت، و عقل آن شناسايي امور و اشياء، و دست آن رحمت، و پاي آن بديدار دانشمندان رفتن، و همّت آن سلامت نفس، و حکمت آن پارسايي، و قرارگاه آن رستگاري، و قائد آن عافيت، و مرکب آن وفاء، و سلاح آن نرمي در گفتار، و شمشير آن خوشنودي، و کمان آن مدارا، و لشگر آن گفتگوي با دانشمندان و دارايي آن ادب، و ذخيره آن پرهيز از گناهان، و توشه آن کار نيک، و جايگاه آن مباحثه و مذاکره، و راهنماي آن هدايت الهي، و رفيق آن مهر نيکان است) در اينکه حديث حضرت علم را بيک انسان مقتدر که اعضاء و جوارح داخلي و خارجي او مرتب و مجهّز باشد تشبيه فرموده، و تواضع را بمنزله سر آن دانسته براي اينکه حيات علم بفروتني است و کبر و نخوت مفني علم است چنانچه حيات آدمي بسر است و فقدان آن موجب فقدان حيات ميشود، و بيزاري از حسد را چشم آن دانسته زيرا شخص حسود در مقام تحصيل و ازدياد علم و استعلام از ديگران برنميآيد
1- سوره زمر آيه 12
2- کافي باب النوادر ص 48
جلد 1 - صفحه 395
و فهم را بمنزله گوش آن شمرده، زيرا غير فهيم گويا کر است و مطالب علمي را درک نميکند، و صدق را زبان آن قرار داده، چون از دانش شخص دروغگو نميتوان استفاده نمود و بسخنان و مطالب او اعتمادي نخواهد بود، و تفحّص و تتبّع آثار علمي را بمنزله حافظه آن و وسيله نگاهداري علم شمرده، و نيّت پاک را بمنزله قلب و روح علم دانسته و علم بدون قصد پاک را جسدي بي‌روح شمرده، و معرفت اموري که شناسايي آنها براي عالم لازم است بمنزله عقل آن قرار داده زيرا همين طور که عقل در انسان مميّز خوب از بد و صلاح از فساد است، معارف الهي موجب بکار بردن علم در طريق صلاح و سعادت شخص و اجتماع است و بالجمله ساير فقرات حديث نيز هر يک از مواردي را که براي علم لازم است باعضاء و قواي داخلي و خارجي آدمي بجهت مناسبتي که بين آنهاست تشبيه فرموده که باندک تامّلي معلوم ميگردد و همين طور که براي علم آثار و فضائل بسيار ذکر شده براي جهل نيز مفاسد و زيانهايي ذکر گرديده و آن را از بزرگترين صفات خبيثه شمرده‌اند بلکه جهل را منشأ جميع صفات نکوهيده و اعمال سيئه دانسته‌اند و در کافي کتاب عقل و جهل حديث مفصّلي از حضرت صادق عليه السّلام در خلقت عقل و جنود آن، و خلقت جهل و جنود آن ذکر فرموده که بسيار دقيق و محتاج بشرح مبسوطي ميباشد که در مقام انسب از اينجا اگر موفق شوم بيان خواهم نمود انشاء اللّه تعالي
396