تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ «1» اللَّهُ الصَّمَدُ «2» لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ «3» وَ لَمْ يَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ «4»
ترجمه
بگو او خداى يگانه است
خداوند بى‌نياز و همه به او نيازمندند
توليد ننموده و تولّد نميشود
و نبوده است براى او همسر و همتا احدى.
تفسير
در کافى و توحيد از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که يهود از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خواستند که نسبت و نژاد پروردگار خود را براى آنها بيان فرمايد و حضرت سه روز تأمل فرمود و بعد از آن اين سوره نازل شد و قمّى ره هم اين مسئلت را از يهود در سبب نزول اين سوره نقل نموده و مستفاد از حديث مفصلى که در توحيد از امام باقر عليه السّلام در تفسير اين سوره نقل نموده آنست که خداوند امر فرموده پيغمبر خود را که بيان فرمايد براى هدايت مردم آنچه را وحى شده باو از الفاظ در اين سوره مبارکه و کلمه هو کنايه از غايب است که هاء آن تنبيه بر معناى ثابت و واو آن اشاره بغايب از حواس است چنانچه هذا اشاره است بحاضر نزد حواس و کفار بکلمه هذه اشاره بخدايان خود مينمودند و از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خواستند که او هم اشاره بخداى خود نمايد تا بشناسند او را و خداوند دستور فرمود که او اشاره نمايد بکلمه هو براى تثبيت ثابت و اشاره بغايب از درک ابصار و لمس حواس چون او برتر و بالاتر از اين معانى است و اللّه معناى آن معبودى است که کسى بحقيقت او پى‌نميبرد و احاطه بچگونگى او پيدا نميکند و اله بمستور از حواس و آنکه موجب تحيّر خلق است و ادراک نميشود اطلاق شده در کلام عرب و احد فرد متفرّد است و با واحد يک معنى دارد و او متفرّدى است که نظير ندارد و توحيد اقرار بوحدت است و آن انفراد است و واحد منبعث نميشود از چيزى و متّحد نميشود با چيزى و براى اين گفته‌اند
جلد 5 صفحه 453
واحد مبدء عدد است و عدد نيست چون واحد معدود نميشود پس معناى قول خداوند اللّه احد معبود بحق است که ادراک نميشود و فرد است به الوهيّت و متعالى است از صفات خلق و آن حضرت از امام حسين عليه السّلام بتوسط پدر بزرگوار خود نقل نموده که صمد آنست که جوف ندارد و بزرگى باو منتهى شده و نميخورد و نميآشامد و نميخوابد و دائم و لم يزل و لا يزال بوده و خواهد بود و خود فرموده که صمد سيّد مطاع است که فوق او آمر و ناهى نيست و در حديث ديگرى که امام صادق عليه السّلام از امام حسين عليه السّلام نقل نموده مذکور است که خداوند خودش صمد را تفسير فرموده بلم يلد و لم يولد و لم يکن له کفوا احد و مراد از لم يلد آنست که هيچ چيز کثيفى مانند ولد و هيچ چيز لطيفى مانند نفس از او بيرون نيامده و مراد از لم يولد آنست که او از چيزى بيرون نيامده مانند اشياء کثيفه که از عناصر بيرون ميآيند از قبيل گياه از زمين و ميوه از درخت و اشياء لطيفه که از مراکز خودشان خارج ميشوند مانند سخن از زبان و آتش از سنگ و او صمد است که از چيزى و بر چيزى و در چيزى نيست و خالق آنها است و چون حديث مفصل بود بنقل اجمالى از آن اکتفا شد و بنابر آنچه نقل شد خداوند متعال بحبيب خود ميفرمايد که در جواب آنها بگو آن موجود ثابت غائبى که شما از اصل و نسب او سؤال نموديد آن معبود بحق مجهول الکنه جامع صفات کمال و جلال است که يگانه و فرد است و گفته شده اينکه خداوند احد فرموده و واحد نفرموده براى آنست که واحد داخل در حساب ميشود و جائز است که براى آن ثانى قرار داده شود واحد تجزيه و تقسيم نميگردد و جائز نيست که براى آن ثانى قرار داد چون آن مستوعب جنس خود است بر خلاف واحد و لذا اگر در مقام توصيف کسى بگويند واحدى تاب مقاومت با او را ندارد ميشود دو نفر تاب مقاومت داشته باشند و اگر بگويند احدى تاب مقاومت با او را ندارد نميشود دو نفر يا بيشتر تاب مقاومت داشته باشند و بنظر حقير اگر اين فرق بين احد و واحد درست هم باشد اينجا منظور نيست بلى چون احد غالبا در يگانه و فرد استعمال ميشود و واحد در يکى ممکن است اينجا منظور اين باشد که خدا يگانه و فرد است يعنى قرابت و
جلد 5 صفحه 454
نسبتى با کسى ندارد تا جواب از سؤال يهود شود و اگر واحد ميفرمود اين معنى از آن استفاده نميشد بلکه ظاهر در اين بود که خدا يک است و دو نيست و منطبق بر سؤال آنها نميشد و اين معنى منافات با دلالت احد بر تفرّد حقّ بوجوب وجود و صفات و افعال و استحقاق ستايش و پرستش هم که گفته‌اند ندارد و معانى متعدّده‌اى که براى صمد در روايات ذکر شد همه بجاى خود صحيح است و در لغت هم به بزرگ قوم و پاينده و بلند و بى‌نياز و محکم و متين ترجمه شده ولى ظاهرا معناى حقيقى آن مقصد و مقصود خلق باشد که اينجا مناسب است چون همه دست نياز بجانب او دراز نموده و او بى‌نياز و مستغنى از خلق است اگر چه ساير معانى هم نا مناسب نيست و اخيرا تصريح بجواب آنها شده که ميفرمايد خداوند توليد نفرموده ولدى را که کسى يا جمعى نسبت باو پيدا کنند و نه توليد شده از والدى که خود باو منتسب شود چون او با خلق سنخيّت ندارد و از آنها احدى همسر و همتا و مثل و مانند او نيست و نبوده و نخواهد بود در کافى از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که فرمود کسى که قرائت کند قل هو اللّه احد را و ايمان بياورد بآن توحيد را شناخته عرض شد چگونه قرائت نمايد آنرا فرمود همانطور که مردم قرائت ميکنند و زياد نمايد در آن کذالک اللّه ربّى را دو مرتبه و کفؤا بسکون فاء و ضمّ آن با همزه نيز قرائت شده است و از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که قل هو اللّه احد ثلث قرآن است و شايد براى آن باشد که ثلث قرآن در توحيد است که اين سوره کافى است براى آن و در اکمال از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که کسيکه يک مرتبه قرائت نمايد قل هو اللّه احد را مانند آنست که ثلث قرآن را قرائت نموده و کسى که دو مرتبه قرائت نمايد آن را مانند آنست که دو ثلث قرآن را قرائت نموده و کسى که سه مرتبه قرائت نمايد آن را مانند آنست که تمام قرآن را قرائت نموده باشد و در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه يکروز بر او بگذرد و نمازهاى پنجگانه را بخواند و در هيچ يک قل هو اللّه احد را نخواند باو گفته ميشود اى بنده خدا از نماز گزاران نيستى و فقهاء حکم بکراهت آن نموده‌اند و نيز حکم فرموده‌اند بکراهت يک سوره در دو رکعت از نماز مگر سوره توحيد و آنکه بيک نفس خوانده شود و فضيلت و شرف و امتيازات اين سوره مبارکه بسيار است که در محلّ خود ذکر شده است و الحمد للّه رب العالمين.
جلد 5 صفحه 455