تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ «1» مِنْ شَرِّ ما خَلَقَ «2» وَ مِنْ شَرِّ غاسِقٍ إِذا وَقَبَ «3» وَ مِنْ شَرِّ النَّفَّاثاتِ فِي الْعُقَدِ «4»
وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ «5»
ترجمه
بگو پناه ميبرم بپروردگار سفيده صبح
از شرّ آنچه آفريده است
و از شرّ شب تاريک چون در آيد
و از شرّ دمندگان در گره‌ها
و از شرّ حسودى که ابراز حسد نمايد.
تفسير
خلاصه مستفاد از روايات خاصه و عامه در شأن نزول اين سوره مبارکه و سوره بعد که آن دو را معوّذتان خوانده‌اند آنست که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رنجور شد و جبرئيل بآن حضرت خبر داد که لبيد بن اعصم يهودى براى او جادو کرده و در چاه ازوان انداخته موثّق‌ترين مردم و کسى را که مانند خودت باشد بفرست آن را بيرون آورد و آن حضرت امير المؤمنين عليه السّلام را مبعوث بر اين امر فرمود و او با يکى دو نفر که گفته‌اند زبير و عمّار بودند رفتند و آب چاه را کشيدند و بعد از فحص در ته چاه حقّه‌اى يافتند و آنرا خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آوردند و گشودند در آن ريسمانى از موى سر يا زه کمانى بود که يازده گره خورده بود و اين دو سوره آن روز نازل شد و امير المؤمنين عليه السّلام بامر پيغمبر (ص) آن دو را بر آن قرائت فرمود و هر آيه‌اى که ميخواند يک گره باز ميشد تا تمام باز شد و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فورا عافيت پيدا کرد و صادقين عليهما السلام در جواب کسيکه تصور نموده اين دو سوره از قرآن نيست چون در مصحف ابن مسعود ثبت نشده فرموده‌اند او اشتباه نموده از قرآن است و از امام صادق عليه السّلام قرائت آن دو سوره در نماز مغرب و تجويز قرائت آن دو در نماز واجب نقل شده و خداوند خطاب به پيغمبر خود فرموده که بگو تا بگويند امّت پناه ميبرم بپروردگار و بيرون آورنده سفيده صبح بشکافتن پرده تاريکى
جلد 5 صفحه 456
شب چون فلق بر عمود صبح اطلاق ميشود باعتبار آنکه پرده شب را ميشکافد و بيرون ميآيد و در بعضى از روايات ببعضى از درکات سخت جهنّم تفسير شده از شرّ تمام موجودات عالم خلق نه عالم امر که خير محض است و از شرّ شب تاريک وقتى داخل شود و تاريکى آن عالم را فرو گيرد چون در آن وقت ترس از مضارّ و شدّت امراض بيشتر است و از شرّ نفوس شريره ساحران يا زنان جادوگر که گره‌ها در ريسمانها ميزنند و ميدمند در آن چون نفث دميدن است با آب دهان که ضميمه آن شود و از شر حسود که حسد خود را اظهار نمايد و بر طبق آن عملى انجام دهد نه آن حسودى که ميسوزد و ميسازد و گناهى نميکند و بعضى آن را بچشم زدن تفسير نموده‌اند که سابقا بيان آن شده است و در بعضى از روايات باين معنى اشاره شده و ظاهرا اعمّ است چون حسود ممکن است بچشم زدن اعمال حسد نمايد و ممکن است بآزار و اضرار ديگرى بپردازد و در مجمع فرموده روايت شده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بسيارى از اوقات حسنين عليهما السّلام را باين دو سوره تعويذ ميفرمود و بعضى گفته‌اند خداوند در اين سوره شرور را جمع نموده و ختم فرموده آنها را بحسد تا معلوم شود که آن پست‌ترين طبايع است پناه ميبريم بخدا از آن.
جلد 5 صفحه 457