اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
صُم‌ٌّ بُکم‌ٌ عُمي‌ٌ فَهُم لا يَرجِعُون‌َ «18»
(اينان لالان و کران و کورانند و ايشان بجانب حق برنميگردند) در تفسير اينکه آيه بسه وجه زير بايد توجه شود که در گفته‌هاي مفسرين نيست
«وجه اول»
براي انسان دو نحوه چشم و گوش و زبان ميباشد ظاهري و باطني چشم و گوش و زبان ظاهري وسيله براي ابصار و استماع و تکلّم نفس حيواني است که بواسطه آنها نفس حيواني بصير و سميع و متکلّم است و با زوال و يا نقصي در آنها اينکه آلات از کار افتاده و نفس حيواني انسان فاقد شنوايي يا بينايي ميشود اما باطني چشم و زبان و گوش قلب است که اسباب بينايي و شنوايي نفس ناطقه‌اند يعني نفس ناطقه انسان بواسطه آن گوش باطني حقايق معنوي را ميشنود و مواعظ حکمت‌آميز را استماع ميکند و با آن چشم است که معارف الهي را مي‌بيند و حقايق معنوي را مشاهده مينمايد و بالاخره با آن زبان است که بمعارف الهيه اعتراف و اقرار دارد و منشأ کوري و کري و لالي آن هم سه چيز است 1- زوال عقل بجنون يا خواب و يا مستي 2- زوال آلات قلبيه 3- حدوث مرض يا خللي در آنها از عصبيت و عناد يا کفر و نفاق و غيره و منشأ کوري و کري و لالي منافقين نفاقي است که قلب آنها را از درک حقايق و معارف الهيه عاجز نموده است چنان که آيات ديگر از قرآن هم مؤيد اينکه
جلد 1 - صفحه 422
مطلب ميباشد: مانند آيه شريفه أَ فَلَم يَسِيرُوا فِي الأَرض‌ِ فَتَکُون‌َ لَهُم قُلُوب‌ٌ يَعقِلُون‌َ بِها أَو آذان‌ٌ يَسمَعُون‌َ بِها فَإِنَّها لا تَعمَي الأَبصارُ وَ لکِن تَعمَي القُلُوب‌ُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ«1»
«وجه دوم»
اينست که مراد همين چشم و گوش و زبان ظاهري باشد ولي با توجه به اينکه چشم بايد وسيله ديدن حقايق باشد و انسان بواسطه آن عبرت گيرد و گوش وسيله مواعظ حقه و کلام الهي و گفته‌هاي حکمت‌آميز بوده و زبان وسيله گفتن و تلاوت کلام الهي و خلاصه اعضاء مدرکه بايد وسيله عبادت و طاعت حق باشد حال اگر کسي اينکه ودايع الهي را در غير موارد مشروع بکار برد يعني با گوش حقايق را نشنيد و با زبان معارف را نگفت و با چشم عبرت نگرفت مانند کسي است که فاقد چشم و گوش و زبان است، مثل اينکه مي‌گويي فلاني آدم نيست و يا آن شخص مرد نيست چون آثار انسانيت و مردي از او ظاهر نميگردد پس منافقين هم که مدرکات خودشان را نميخواهند در مقام عبادت حق بکار برند کور و کر و لالند.
«وجه سوم»
براي بصيرهم دو معني است يکي ديدن الوان و اشکال ظاهري و ديگري دانايي بحکم و مصالح امور و علم بدقايق و رموز کارها چنان که در اصطلاح گوئيم فلان کس در تجارت يا زراعت و يا سياست مثلا بصير است يعني بمصالح و مفاسد اينکه امور دانا ميباشد و همين طور است سميع دو معني دارد يکي شنوايي اصوات
1- سوره حج آيه 45 (آيا سير نميکنيد روي زمين تا براي آنها دلهايي باشد که بآن درک کنند آيا گوشهايي پيدا کنند که با آن بشنوند زيرا حقيقت اينست که ديده‌هاي (ظاهري اينان) کور نيست ولي چشم دلشان کور است)
جلد 1 - صفحه 423
و الحان و ديگري تأثّر کلام چنان که گويي فلاني حرف شنواست و مراد از (سمع اللّه لمن حمده) نيز همين معني است يعني خدا اجابت ميکند سؤال کسي که او را ستايش کند و همچنين نطق داراي دو معني است يکي تلفّظ کلماتي و ديگري بيان حقايق چنان که گويي او عجب ناطقي است و لذا عرب نام خودش را عرب يعني معرب ما في الضمير گذارده و سايرين را عجم گويند يعني نميتوانند حقايق مکنون خودشان را بيان کنند و منافقين اگر چه الوان را مي‌بينند ولي دانايي بمصالح امور ندارند و اگر چه صداها را ميشنوند ولي کلام حق در آنها تأثير نکرده و اجابت مسئلت پروردگار و انبياء را نمينمايند و همچنين سخن مي‌گويند ولي عاجزند که حق را بيان کنند بلکه کتمان حق کردند و معجزات باهرات انبياء را انکار نمودند جَحَدُوا بِها وَ استَيقَنَتها أَنفُسُهُم«1» با بيان بالا مي‌بينيم که تمام وجوه مذکور بر منافقين منطبق است و مانعة- الجمع هم نيست.
«فَهُم لا يَرجِعُون‌َ» فاء در فهم از براي تفريع است و ممکن است جمله تفريع بر آيات قبل باشد يعني تفريع بر «تَرَکَهُم فِي ظُلُمات‌ٍ» يا «أُولئِک‌َ الَّذِين‌َ اشتَرَوُا الضَّلالَةَ. الاية» يا «يَمُدُّهُم فِي طُغيانِهِم يَعمَهُون‌َ» يا صُم‌ٌّ بُکم‌ٌ عُمي‌ٌ» يا بر تمام آيات مذکورة نکته ديگري که از جمله اخير استنباط ميشود اينست که اينکه آيه از اخبار غيبي قرآن است زيرا منافقين از هنگام نزول اينکه آيه که اواخر بعثت بود تا آخر عمر از نفاق خود برنگشتند.
1- سوره نمل آيه 14 (منکر آن شدند در صورتي که در دلشان آن را يقين داشتند)
424