اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
مَثَلُهُم کَمَثَل‌ِ الَّذِي استَوقَدَ ناراً فَلَمّا أَضاءَت ما حَولَه‌ُ ذَهَب‌َ اللّه‌ُ بِنُورِهِم وَ تَرَکَهُم فِي ظُلُمات‌ٍ لا يُبصِرُون‌َ «17»
(اينان همانند کسي هستند که آتشي مي‌افروزد و چون اطراف او روشن ميشود خدا روشنايي آنان را مي‌برد و واميگذارد آنان را در تاريکي که نمي‌بينند) کلام در بيان اينکه آيه در سه مقام واقع ميشود:
(مقام اول در شرح الفاظ آيه)
کلمه مثل (بتحريک ثاء) سه معني دارد:
اوّل بمعني صفت است مانند آيه شريفه مَثَل‌ُ الجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ المُتَّقُون‌َ«4»
1- سوره انبياء آيه 48 (ميزانهاي عدل را در روز قيامت مي‌نهيم پس هيچکس را چيزي کم داده نشود و اگر باندازه دانه خردلي باشد آن را بياوريم و ما براي حساب کافي هستيم)
2- جامع السعادات
3- جامع السعادات
4- سوره محمّد آيه 16
جلد 1 - صفحه 412
(يعني صفت بهشتي که به پرهيزکاران وعده داده شده) و مانند آيه شريفه ذلِک‌َ مَثَلُهُم فِي التَّوراةِ«1» يعني (اينکه صفت ايشان در توراة است) دوم بمعني شبيه است مانند آيه شريفه بِما ضَرَب‌َ لِلرَّحمن‌ِ مَثَلًا«2» يعني (بواسطه اينکه براي خدا شبيه قرار ميدهند) سوم بمعني حکايت عجيب است که براي عبرت گرفتن نقل کنند چنانچه راغب اصفهاني در کتاب ذريعه گويد «هر کلامي که گفته شود بر وجه مثل براي اعتبار نه جهت اخبار، کذب نيست حقيقة، و لذا اشخاصي که کمال تحرز از کذب را دارند تحاشي از آن ندارند مثل اينکه در مقام مدارا با دشمن و خدمت پادشاهان مثل زدند: شيري و گرگي و روباهي با هم مصاحبت کردند و چند صيد بدست آوردند (شتري و خرگوشي و آهويي) شير گفت اينها را قسمت کنيد، گرگ گفت قسمتش معلوم است شتر سهم شير، آهو سهم من، خرگوش سهم روباه، شير باو حمله کرد و بدنش را مجروح نمود، سپس از روباه پرسيد تو قسمت کن، گفت قسمتش معلوم است شتر براي نهار شما و آهو براي شام و خرگوش براي صبحانه، شير گفت اينکه علم را از کجا آموختي! گفت از لباس سرخي که ببدن گرگ ديدم.
و گفتند مراد از مثل در آيه شريفه معني سوم است و خداوند حکايت حال مستوقد نار را براي اعتبار منافقين ذکر ميفرمايد، ولي بايد توجه داشت که امثال قرآن بر خلاف اينگونه امثال محقق الوقوع بوده و کذبي در آنها راه ندارد و ممکن است مثل را در اينکه آيه بمعني دوم گرفت يعني حال منافقين شبيه بمستوقد نار است که بمحض اينکه اطراف او روشن ميشود آتش او از بين ميرود.
و کلمه الّذي موصول مفرد مذکر است و ضمير «حوله» بآن برميگردد و بعضي از معاندين اشکال کرده‌اند که بايد کلمات بنورهم و ترکهم و لا يبصرون در آيه بصورت مفرد مذکر باشد و اينکه را يکي از اغلاط قرآن شمرده‌اند و بعضي از
1- سوره محمّد آيه 29
[.....]
2- سورة الزخرف آيه 16
جلد 1 - صفحه 413
مفسّرين در مقام جواب گفته‌اند که الّذي براي جنس و يا بمعني الّذين است و استشهاد نموده‌اند بآيه وَ خُضتُم کَالَّذِي خاضُوا«1» ولي اينکه جواب تمام نيست زيرا در اينصورت بايد کلمه استوقد و حوله نيز استوقدوا و حولهم گفته شود و تحقيق در جواب اينست که خداوند در اينکه آيه ميخواهد هم حال منافقين را بيان نمايد و هم حال مستوقد نار را، و اگر بطور جداگانه بيان مينمود تکرار کلام و طول آن لازم مي‌آمد و از فصاحت خارج ميشد بنا بر اينکه در يک عبارت حال هر دو- طرف (مثل و ممثّل) را بيان فرموده و اينکه کمال فصاحت را ميرساند و تقدير چنين است «ذهب اللّه بنور المستوقد و کذا المنافقين و ترکهم في ظلمات و هم لا يبصرون» و کلمه ذهب در «ذَهَب‌َ اللّه‌ُ بِنُورِهِم» بباء تعديه متعدّي شده و با اذهب که بوسيله باب افعال متعدي ميشود در موارد استعمال فرق دارد، زيرا اذهب در جايي استعمال ميشود که فاعل همراه مفعول مباشر فعل باشد مثلا گفته ميشود «اذهبت زيدا عند الامير» يعني زيد را نزد امير بردم که فاعل همراه مفعول بوده و اگر گفته شود «ذهبت بزيد عند الامير» يعني زيد را نزد امير روانه کردم و فرستادم که فاعل همراه نبوده و آيه شريفه از اينکه قبيل است و نور بمعني روشنايي است و بعضي گفتند اگر روشنايي ذاتي باشد از آن بضياء تعبير ميکنند و اگر عرضي و از غير باشد نور بر آن اطلاق ميشود چنانچه در آيه شريفه ميفرمايد جَعَل‌َ الشَّمس‌َ ضِياءً وَ القَمَرَ نُوراً«2» و بعضي گفتند ضياء بشدّت نور اطلاق ميشود و بهمين آيه استشهاد نمودند، ولي هيچيک از اينکه دو قول صحيح نيست زيرا نور بر خدا اطلاق ميشود اللّه‌ُ نُورُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ«3» با اينکه نور حق ذاتي‌ّ و اشدّ انوار است، و تحقيق اينست که ضياء در جايي اطلاق
1- سوره توبه آيه 70
2- سوره يونس آيه 5
3- سوره نور آيه 34
جلد 1 - صفحه 414
ميشود که رفع ظلمتي بشود و بواسطه آن تاريکي برطرف گردد چنانچه روشني خورشيد رافع ظلمت شب است ولي نور لازم نيست که مسبوق بظلمت باشد و چون خداوند ازلا و ابدا نور است و ظاهر بالذات و مظهر غير ميباشد و مسبوق بظلمت نيست اطلاق نور بر او ميشود و قمر نيز چون اغلب مسبوق بظلمت نيست از اينجهت در آيه نور بر آن اطلاق نموده و در اينکه نسبت بين نور و ظلمت چيست اختلاف است، بعضي قائلند که نور و ظلمت ضدّ يکديگرند چون هر دو امر وجودي هستند«1» و بعضي گويند نسبتشان ايجاب و سلب است مثل وجود و عدم، و ظلمت عدم النور ميباشد، و بعضي نسبت بين آن دو را عدم و ملکه دانسته مانند عمي و بصر، و گفته‌اند ظلمت عدم نور است از چيزي که قابليت نور را داشته باشد، و حق با قول اوّل است بدليل آيه فِيه‌ِ ظُلُمات‌ٌ وَ رَعدٌ وَ بَرق‌ٌ«2» و آيه أَو کَظُلُمات‌ٍ فِي بَحرٍ لُجِّي‌ٍّ«3» و جمله وارده در دعاي ماثوره يا من جعل الظلمات و النور«4» که همه دلالت دارد بر اينکه ظلمت امر وجودي و قابل جعل است و ظلم نيز مأخوذ از ظلمت است و آن بر دو قسم است ظلم بمعني عام و ظلم بمعني خاص ظلم بمعني عام عبارت از خارج شدن از حدّ وسط و انحراف از صراط مستقيم است مقابل عدل که مشي در صراط مستقيم و حدّ وسط و بيرون نرفتن از آن بطرف افراط و تفريط است.
و بنا بر اينکه تعريف غير از معصومين (پيغمبران و ائمه طاهرين) بقيه ظالم هستند و عدل مطلق از خصيصه معصومين است و مؤيّد اينکه مطلب است آيه شريفه لا يَنال‌ُ عَهدِي الظّالِمِين‌َ«5» (عهد من که عبارت است از امامت بستمکاران نميرسد)
1- ضدان را چنين تعريف کرده‌اند «الضدان أمران وجوديان يتعاقبان علي موضوع واحد و بينهما غاية الخلاف»
2- سوره بقره آيه 11
3- سوره نور آيه 40
4- جوشن کبير
5- سوره بقره آيه 118
جلد 1 - صفحه 415
و ظلم بمعني خاص عبارت از ندادن حق صاحبان حقوق است مقابل عدل که بمعني اعطاء حق هر صاحب حقي است و ذوي الحقوق بسيارند، از آن جمله 1- خداي متعال که اگر بنده در مقام بندگي او کوتاهي کند ظلم نموده و اشاره بهمين معني است آيه شريفه إِن‌َّ الشِّرک‌َ لَظُلم‌ٌ عَظِيم‌ٌ«1» 2- پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه اطهار و علماء و ذراري رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم 3- سايرين از صاحبان حقوق از پدران و مادران و فرزندان و شوهران و زوجات و خويشاوندان و همسايگان و مطلق مؤمنين بلکه کفار که حق هدايت دارند حتي حيوانات و آيات و اخبار در مذمت ظلم بسيار است که بقسمتي از آنها در ذيل آيه شريفه يُخادِعُون‌َ اللّه‌َ الآية اشاره نموديم«2» و ترکهم يعني خلّاهم و ترک و طرح و تخليه قريب المعني مي‌باشند و ترک در اينجا بمعني عدم ايجاد فعل است چنانچه گويند فلاني تارک الصلاة است و معني آيه اينست که خداوند آنان را اعانت نميکند و بخودشان واميگذارد چنانچه از حضرت رضا عليه السّلام در تفسير آيه وارد شده است«3» و يبصرون از ابصار است و ابصار بمعني ديدن است و مبصر و بصير از صفات حضرت باري و بمعني عالم بمبصرات است چنانچه سميع بمعني عالم بمسموعات ميباشد و انسان داراي دو بصر است يکي ظاهري و ديگري باطني، بصر ظاهر عبارت از همين چشم سر است که با وجود اسباب و شرايط و عدم موانع بآن ميتوان ابصار نمود اسباب آن عبارت از حيات حيواني، حس مشترک، وجود و صحت آلات و طبقات مختلفه آن، و وجود نور و روشنايي شرط آن تقابل با مبصرات، و موانع آن حجاب و ظلمت و بعد و نحو اينها ميباشد
1- سوره لقمان آيه 12
2- صفحه 323
3- حديث منقول از حضرت رضا ع قريبا ذکر خواهد شد
جلد 1 - صفحه 416
و بصر باطن عبارت از ديده دل است که ديدن آن داراي اسباب و شرايط و مقدمات و نبودن موانعي است اسباب آن عبارت از افاضه عقل و ارسال رسل و فرستادن کتابهاي آسماني و نصب هداة و دعاة حق و آمرين بمعروف و نهي کنندگان از منکر است و شرايط آن توفيق و تأييد و الطاف و عنايات پروردگار، و معدّاتش اخلاق حميده و صفات حسنه و ملکات فاضله، و موانعش عصبيّت و عناد و تقليد آباء و ساير رذائل و اخلاق ذميمه است و انسان با چشم ظاهر الوان و هيئات و اشخاص را مشاهده ميکند و با چشم باطن معارف الهي و عقائد حقّه و امور عقلي را ادراک مي‌نمايد و همانطوري که موانع براي چشم ظاهري موجب نديدن اشياء خارجي ميشود اگر کسي فاقد بعضي از اسباب و شرايط ديدن باطني و يا داراي موانع آن باشد از مشاهده انوار حق محروم، و در ظلمات حيواني ميماند و جمله «فَهُم لا يُبصِرُون‌َ» اشاره بهمين کوردلي و نابينايي باطني منافقين است.
«مقام دوم»
در وجوه تشبيه مثل با ممثّل: و آنچه بنظر ميرسد سه وجه است 1- همانطور که شخص مستوقد نار منافع موقتي از اضائه آن دارد ولي بمجردي که روشني تمام ميشود دچار ظلمت و تاريکي ميشود شخص منافق هم با اظهار اسلام از منافع ظاهري اسلام از طهارت و حفظ جان و مال و نکاح برخوردار است ولي بمجردي که مرد يا نفاقش ظاهر شد در ظلمت کفر گرفتار شده و معذّب بعذاب ابدي و عقوبات اخروي ميگردد.
2- براي شخص منافق چنان که در ذيل آيه «أُولئِک‌َ الَّذِين‌َ اشتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالهُدي» گذشت تمام اسباب هدايت از قبيل مشاهده معجزات پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و استماع
جلد 1 - صفحه 417
مواعظ و احکام و حشر با صلحاء جمع بوده و گويا انوار ايمان و اسلام اطرافش را احاطه کرده است ولي بواسطه خبث طينت و نفاق در ظلمت بي‌ديني غوطه‌ور است و نميتواند از نور ايمان بهره‌مند شود 3- براي موجودات در عوالم وجود مراتبي است که از هر مرتبه موجود بصورتي جلوه ميکند و مخصوصا صفات انسان و ملکات او نيز از اينکه قاعده مستثني نيست مثلا علم در عالم خيال صورتي دارد و در رؤيا صورت ديگر و در عالم برزخ جلوه‌اي ديگر همين طور است افعال و اعمال انساني مانند نماز و ساير عبادات يا افعال زشت مانند معاصي و گناهان و لذا اخباري هست که در قبر يا برزخ نماز و روزه و کارهاي نيک ديگر بصورتهاي زيبا جلوه نموده و اعمال زشت بصورت قبيحه نمايش دارند بلکه کساني که در همين عالم چشم بصيرت دارند ميتوانند اعمال انسان را بصورتهاي مذکور به بينند بلکه افراد انسان را بصورت حيوانات بنا بر اينکه مي‌گوييم منافق در زمان بلوغ و رشد قواي ظاهري و ادراکاتش در کمال شدت و قوت بوده و ميتوانست کمالات انساني را کسب کند و از اينکه نظر اطرافش را روشن نموده است ولي همين که به پيري رسيد قواي او کاسته و در هنگام مرگ بکلّي خاموش ميگردد و شخص منافق در ظلمت بي‌ديني و کفر فرو ميرود مانند مستوقد ناري که نور آتش او را گرفته باشند و در تاريکي دچار شود.
«مقام سوم در بيان اخبار»
از کافي باسناده از حضرت باقر عليه السّلام مرويست که در تفسير آيه فرمود:
اضائت الارض بنور محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم کما تضي‌ء الشمس فضرب اللّه مثل محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم الشمس و مثل علي الوصي عليه السّلام القمر و هو قوله عز و جل هُوَ الَّذِي جَعَل‌َ الشَّمس‌َ
جلد 1 - صفحه 418
ضِياءً وَ القَمَرَ نُوراً
«1» و قوله وَ آيَةٌ لَهُم‌ُ اللَّيل‌ُ نَسلَخ‌ُ مِنه‌ُ النَّهارَ فَإِذا هُم مُظلِمُون‌َ«2» و قوله عز و جل ذَهَب‌َ اللّه‌ُ بِنُورِهِم وَ تَرَکَهُم فِي ظُلُمات‌ٍ لا يُبصِرُون‌َ يعني قبض محمّدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فظهرت الظلمة فلم يبصروا فضل اهل بيته و هو قوله عزّ و جل‌ّ وَ إِن تَدعُوهُم إِلَي الهُدي لا يَسمَعُوا وَ تَراهُم يَنظُرُون‌َ إِلَيک‌َ وَ هُم لا يُبصِرُون‌َ«3»
و از حضرت کاظم عليه السّلام مرويست که در تفسير آيه فرمود بنا بر نقل برهان در همين آيه
مثل هؤلاء المنافقين لمّا اخذ اللّه عليهم البيعة لعلي بن ابي طالب عليهما السلام اعطوا ظاهرها شهادة ان لا اله الّا اللّه وحده لا شريک له و ان‌ّ محمّدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم عبده و رسوله و ان‌ّ عليا وليّه و وصيه و وارثه و خليفته في امّته و قاضي دينه و منجز عداته و القائم بسياسة عباد اللّه مقامه فورث مواريث المسلمين بها و نکح في المسلمين بها فوالوه من اجلها و احسنوا عنها الدفاع بسببها و اتخذوه اخذا يصونونه ممّا يصونون عنه انفسهم بسماعهم منه لها فلمّا جاءه الموت وقع في حکم رب‌ّ العالمين العالم بالاسرار الّذي لا يخفي عليه خافية فاخذهم بعذاب باطن کفرهم فذلک حين ذهب نورهم و صاروا في ظلمات عذاب اللّه ظلمات احکام الاخرة لا يرون منها خروجا
1- سوره يونس آيه 5
2- سوره انفال آيه 37
[.....]
3- سوره اعراف آيه 197 (ترجمه حديث) زمين بنور محمّد ص روشن گرديد چنان که بنور خورشيد پس خدا محمّد را بخورشيد و علي را بماه تشبيه فرموده است و اينکه است قول خدا (او کسي است که قرار داد خورشيد را ضياء و قمر را نور) و قول خداي تعالي (و براي ايشان شب نشانه و علامتي است که روز از آن گرفته ميشود و ايشان در ظلمات بسر ميبرند) و قول خداي عز و جل (نور آنان را گرفت و واگذارد ايشان را در تاريکي که نمي‌بينند) يعني پيغمبر ص رحلت کرد و تاريکي ظاهر شد پس ايشان فضل و برتري اهل بيت او را نديدند و اينکه معني قول خداي تعالي است:
(اگر ايشان را بهدايت دعوت کني نمي‌پذيرند و ميبيني آنان را که بتو نظر ميکنند و حال آنکه نمي‌بينند)
1»
جلد 1 - صفحه 419
الله‌و لا يجدون عنها محيصا»«
و از إبن بابويه باسناده از ابراهيم بن ابي محمود مرويست که گفت:
از حضرت رضا عليه السّلام از تفسير آيه سؤال کردم فرمود:
2» ان‌ّ اللّه لا يوصف بالترک کما يوصف خلقه لکنّه متي علم انهم لا يرجعون عن الکفر و الضلالة فمنع المعونة و اللطف و خلّا بينهم و بين اختيارهم«
همانطوري که يادآور شده‌ايم اخباري که در تفسير آيات وارد شده در مقام انحصار نيست بلکه در بيان مصاديقي است که از مفاهيم آيات استفاده ميشود و منافات با عموم معني ندارد و با معاني ديگر نيز معارض نيست.
از اخبار فوق براي تشبيه حال منافقين وجوهي استفاده ميشود که ممکن است با وجوه سابق الذکر تطبيق داشته باشد 1- اظهار منافقين به بيعت با علي عليه السّلام بمنزله مستوقد نار بود لکن عداوت باطني و مخالفت قلبي بمنزله ظلمات است که نور ايمان بولايت در قلوب آنان تابش نکرده و به شئون امير المؤمنين عليه السّلام بصيرت ندارند
1- ترجمه حديث: مثل اينکه منافقين چون خدا بر ايشان نسبت بعلي بن ابي طالب عليهما السلام بيعت گرفت اينکه ظاهر اينکه بيعت را پذيرفته شهادتين گفتند و بولايت و وصايت و خلافت و ساير مقامات علي (ع) گواهي دادند پس بسبب اينکه شهادت وارث ميراث مسلمانان شدند و در ميان مسلمين نکاح کردند و اظهار دوستي کردند با علي و اينکه از او دفاع ميکنيم و او را برادر خود گرفته و او را حفظ ميکنيم چنانچه خود را حفظ ميکنيم لکن چون پيغمبر ص از ميان آنها رفت خداوند پروردگار عالميان عالم باسرار آنها و چيزي بر او مخفي نيست آنها را بکفر باطني که داشتند گرفت و در تاريکي عذاب تاريکي آخرت دچار کرد که نتوانند از آن خارج شوند و راه چاره‌اي بر آنها نباشد و نيابند تا آخر حديث
2- خدا وصف نشده است به ترک چنان که مخلوق او باين صفت متصفند ولي همين که دانست که اينکه عده از کفر و گمراهي برنميگردند کمک و لطف خود را از ايشان منع نموده و آنان را باختيار خودشان واگذاشت
جلد 1 - صفحه 420
2- وجود مبارک پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بمنزله شمس است که ظلمات کفر و ضلالت و عادات جاهليت را از بين برد و منافقين قدرت مخالفت علني نداشته ولي چون اينکه نور خاموش گرديد قدرت پيدا کردند و کردند آنچه کردند:
شمس درخشنده چو پنهان شود شب پره بازيگر ميدان شود و تشبيه مقام رسالت به خورشيد در احاديث ديگر هم هست مانند حديثي که منسوب بخود آن حضرت است که فرمود
1» «اذا فقدتم الشمس فعليکم بالقمر و اذا فقدتم القمر فعليکم بالفرقدين و اذا فقدتم الفرقدين فعليکم بسائر النجوم»«
که مراد از شمس وجود حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و مراد از قمر امير المؤمنين عليه السّلام که تمام کمالات نبي در او جلوه‌گر است و از فرقدين مراد امامين همامين حسن و حسين هستند و مراد از سائر نجوم ائمه تسعه از اولاد حسين که هر کدام نشانه راه حق و راهنماي دين بوده‌اند.
3- چون خداوند متعال براي ارشاد منافقين و کفّار و معاندين آنچه لازم بود از ارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام و نصب خلفاء و ايجاد اسباب تکويني از قبيل چشم و گوش و عقل و غيره فراهم و در دسترس آنها قرار داد اينکه عوامل و لوازم تميز که بمنزلة استيقاد نار و اضائه اطراف آنان بود لکن چون انبياء را تکذيب کردند و باحکام خدا پشت پا زدند خداوند از آنان سلب توفيق نموده و همين ترک اعانه خدا سبب خذلان آنان گرديد و در ظلمات بي‌ديني باقي ماندند بنا بر اينکه اگر بمفاد اخبار دقت نمائيم متوجه ميشويم که با وجوه سابق کمال تطبيق را دارد
1- زماني که خورشيد از نظر شما ناپديد شد بر شما باد به ماه و وقتي ماه از نظر شما پنهان شد بر شما باد به دو ستاره فرقدان و زماني که اينکه دو ستاره افول کرد بر شما باد بساير ستارگان
421