اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَو کَصَيِّب‌ٍ مِن‌َ السَّماءِ فِيه‌ِ ظُلُمات‌ٌ وَ رَعدٌ وَ بَرق‌ٌ يَجعَلُون‌َ أَصابِعَهُم فِي آذانِهِم مِن‌َ الصَّواعِق‌ِ حَذَرَ المَوت‌ِ وَ اللّه‌ُ مُحِيطٌ بِالکافِرِين‌َ «19»
(مثل منافقين مانند باراني است که از آسمان فرود آيد و در آن تاريکيها و رعد و برق باشد که بواسطه صاعقه‌ها انگشتهاي خودشان در گوشهايشان قرار ميدهند از ترس مرگ، و خداوند بر کافرين محيط است) و کلام در اينکه آيه در دو مقام است يکي شرح الفاظ و ديگري وجه تشبيه
«مقام اول»
کلمه او عاطفه که جمله کصيّب را عطف بر کمثل الّذي استوقد، ميکند، يعني مثل منافقين يا مثل مستوقد نار است و يا مثل صيّب من السماء و بايد دانست که کلمه او در اينجا بمعني ترديد نيست زيرا محال است که خدا در بيان امري ترديد داشته باشد بلکه معناي او اينست که هر دو مثل بر- منافقين منطبق است و شنونده ميتواند منافقين را به مستوقد نار تشبيه کند و ميتواند به صيّب من السماء کلمه صيّب صفت مشبّهه از صوب بمعني نزول است و ممکن است که بمعناي سبک و وقع يعني نزول بشدت باشد و صفت مشبّهه دلالت بر ثبوت دارد و تنکير لفظ صيّب دلالت دارد بر نوعي از نزول بنا بر اينکه همه اينکه نکات در آيه دلالت دارد که مراد باران شديد يا ابري که باران شديدي مي‌بارد و سبب ترس و خوف ميشود قمي و عده‌اي بمعناي اول و جماعتي بمعناي دوم تفسير کرده‌اند و در صورت اول معناي حقيقي لفظ منظور گرديده و در صورت دوم معناي مجازي آن
جلد 1 - صفحه 425
مقصود بوده است بعلاقه سببيت و مسبّبيت کلمه سماء به بلندي اطلاق ميشود علماي طبيعي گويند سبب نزول باران تقطير بخار آبي است که از درياها متصاعد گرديده و در هوا بصورت ابر نمايان ميشود و بصورت باران و در صورت سردي هوا بشکل برف بزمين فرود ميآيد و رعد در اثر پاره شدن ابرها و اصطکاک آنها بيکديگر ايجاد ميشود و برق هم در اثر برخورد پارهاي ابر بيکديگر توليد ميگردد و علّت اينکه برق قبل از صداي رعد ظاهر ميشود در صورتي که اصطکاک پيش از توليد برق است سرعت حرکت نور است که از سرعت صدا بيشتر ميباشد «من السماء»: با اينکه کلمه صيّب دلالت بر فرود آمدن باران از آسمان دارد مع الوصف قيد مزبور شايد براي اينست که ابر مطبق بوده که در تمام عالم ببارد و امّا اخباري که درباره نزول باران و رعد و برق مرويست که باران از آسمان توسط ملائکه بر زمين نازل ميشود و يا رعد تسبيح ملائکه و يا صداي زدن ملک بابر ميباشد و يا نطق ابرها است چنانچه برق خنده آنها يا تازيانه نوري است که بر ابر زده ميشود و ساير اخبار با اقوال علماي طبيعي منافات ندارد زيرا تمام حوادث عالم سماوي و ارضي بمشيّت حق و بامر پروردگار صورت ميگيرد و ممکن است ملائکه علل باطني اينکه حوادث باشند چنان که علل ظاهري آنها گذشت حاجي سبزواري بعد از ذکر علل طبيعي باران و رعد و برق گويد
و لا تناف تلک قولا بالملک || ذا و هم من بنأ ينادينا سلک«1»
«يَجعَلُون‌َ أَصابِعَهُم فِي آذانِهِم مِن‌َ الصَّواعِق‌ِ حَذَرَ المَوت‌ِ»:
در اينکه آيه باصابع تعبير گرديده و بانامل تعبير نشده زيرا شدّت صاعقه چنان آنان را مرعوب ميکند که تمام انگشتان خود را در گوش ميکنند نه
1- و منافات ندارد اينکه اسباب طبيعي با قول به اينکه توسط ملائکه است اينکه توهم منافات توهمات کسانيست که قائل بامور باطنيه نباشند مثل طبيعيين
جلد 1 - صفحه 426
فقط سر آنها را صواعق جمع صاعقه بمعناي آتش برق است که بهر جا اصابت کند ميسوزاند حذر الموت مفعول له يجعلون ميباشد «وَ اللّه‌ُ مُحِيطٌ بِالکافِرِين‌َ»:
منافقين بگمان خود براي فرار از عذاب خدا و نشنيدن صداي نشانه‌هاي عقاب او انگشت در گوش ميگذارند در صورتي که خدا احاطه و قدرت دارد بر عذاب آنها مراد باحاطه خدا احاطه قيّوميّت است که همه موجودات در حيطه قدرت خدا هستند و حدوثا و بقاء تحت مشيّت و اراده او ميباشند
زير نشين علمت کائنات || ما بتو قائم چه تو قائم بذات
و تخصيص احاطه بکافرين با آنکه خدا بر همه موجودات احاطه دارد براي اينست که چون سياق آيه در شأن منافقين است که (در حقيقت کافرند) و چون اينگونه اشخاص گمان مي‌برند با اعراض از انبياء از عذاب خدا دور ميشوند لذا براي توجّه آنها به اينکه در هر حال در يد قدرت پروردگارند فرموده خدا بر کافرين احاطه دارد
«مقام دوم»
ميتوان آيه مبارکه را اينطور تشبيه کرد که مراد از صيّب وجود مبارک پيغمبر اسلام صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است که از آسمان عظمت حق نازل گرديده و نور عظمت او بر جميع مکلّفين از جن و انس تا دامنه قيامت پرتو افکنده است تا نفوس مستعدّه بواسطه اينکه نور سعادتمند گردند و همانطور که معمول باران صداي رعد هست دعوت پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نيز با صداي رسا بگوش عامه مردم ميرسد و برق نور علم و معرفت او صفحه عالم هستي را
جلد 1 - صفحه 427
منوّر گردانيده است ولي منافقين از آنجايي که خبث طينت آنان عائق و مانعي است که بتوانند نور حق را مشاهده کنند و گوش آنان عاجز است از شنوايي دستورات مقدس اسلام در ظلمات جهل و نفاق خود غوطه‌ورند و براي اينکه با همان اخلاق زشت جاهليّت مأنوس باشند انگشت در گوش خود گذارده که مبادا شنيدن آيات عذاب الهي و نويدهاي بد فرجامي که نتيجه اعمال آنان است از دهان پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم گفته ميشود ايشان را شکنجه دهد غافل از اينکه خداي عالم باعمال و رفتار آنان احاطه داشته و قادر است که همه آنان را بکيفر اعمالشان معذب نمايد پس منافقين نميتوانند از باران رحمت رسالت مانع شوند و ظلمات فتن و کفر و زندقه آنان را احاطه نموده و همين طور که زمين‌هاي شوره از باران‌هاي نافع سودي نبرده و بلکه نتيجة نزول باران در آن زمين‌ها سبب ازدياد خار و خس ميشود وجود مبارک پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و آيات بينات قرآن علاوه بر اينکه در دل منافقين تأثيري نمينمايد بر کفر و الحاد ايشان مي‌افزايد.
(تنبيه)
از بيان بالا استفاده ميشود که منافقين صدر اسلام چرا نتوانستند از کلمات حکمت‌آميز پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در شئون مختلف و مخصوصا در امر ولايت استفاده کنند و با اينکه برأي العين مناقب و فضائل اهل بيت عصمت را ديده و عظمت مقام و علو جاه آنان را از زبان پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مي‌شنيدند باز هم از نور ولايت آنان استفاده نکرده و در ظلمت بي‌ايماني غوطه‌ور شدند تا جايي که بني اميّه که مجسّمه نفاق بودند با اينکه آيات بزرگ خدايي از در خصومت برخاستند و کمر بقتل و نابودي آنان بستند ولي غافل بودند که وعده خدا حق‌ّ است؟ وَ اللّه‌ُ مُتِم‌ُّ نُورِه‌ِ وَ لَو کَرِه‌َ
جلد 1 - صفحه 428
الکافِرُون‌َ«1» آري علاوه بر اينکه نتوانستند نور اينکه چراغ‌هاي هدايت را خاموش کنند نام خودشان از صفحه عالم انسانيت زدوده شد و گذشته از عذاب‌هاي آخرتي لعن و نفرين همه موجودات را تا دامنه قيامت براي خودشان خريدند.