تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ «17»
مَثَلُهُمْ: مثل منافقين در اين معامله، کَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً: مانند کسى است که در شب تيره تاريکى در بيابان، روشن نمايد آتشى را تا آنکه اطراف خود را ديده، زود قطع مسافت نمايد و از ترس دشمن خود را به مأمنى رساند؛ فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ: پس آن هنگام که آتش روشن سازد آنچه را که در اطراف آن باشد، ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ: ببرد خدا روشنى ايشان را به واسطه امر آسمانى، مانند باد و باران و غير آن، وَ تَرَکَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ: و واگذارد ايشان را در تاريکى‌هاى متراکمه در حالتى که هيچ نبينند.
تبصره: بالاترين وسيله‌ها براى فهماندن مطلب به طرف مقابل، مثل زدن است؛ و آن عبارت باشد از اينکه معقولات را به صورت محسوسات در آورند به جهت فوائد عظيمه‌اى که در ضمن آن مندرج است. و در ضرب المثل چهار خصلت است:
1- ايجاز لفظ: مطالب مفصله را در مختصرى بيان، و حقيقت امر را واضح سازد.
2- اصابه معنى: رساندن شخص را به معنى مقصوده منظوره.
3- حسن تنبيه: آگاه ساختن مخاطب را به نيکوترين طريق.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 78
4- جودت کنايه: دربرداشتن کنايات و اشارات لازمه مفيده.
و چون مقصود از ضرب المثل آنست که مؤثر شود در قلوب آنچه را که تأثير نکند وصف آن شي‌ء، زيرا در مثل تشبيه خفى باشد به حلى و غائب به شاهد به مرتبه‌اى که معقول محسوس و مجهول معلوم گردد و اشخاص با فطانت و ذکاوت حقايق و دقايقى را از امثال دريابند؛ لذا مکرر در کلام مجيد خداوند ضرب المثل را بيان فرمايد براى تذکر، چنانچه فرموده:
وَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَکَّرُونَ «1». و نيز فرموده: وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ «2».
بيان: مثل منافقانى که اظهار کنند ايمان را و مخفى دارند کفر را، مثل کسى است که طلب کند روشنائى را به روشن کردن در شب تار، پس به روشنائى آن بهره‌ور و اطراف خود را مشاهده و مأمون گردد از مخاطره، در اين اثنا ناگهان روشنائى خاموش و به وادى ظلمت حيران و سرگردان بماند. همچنين منافقان به اظهار کلمه توحيد و ايمان، از نورانيت آن بهره‌مند شوند و به مزاياى اسلام اختصاص يابند، مانند مخالطه و مناکحه با مسلمانان و حفظ مال و جان و اولاد ايشان و عزت يافتن به عزت مسلمانان؛ و چون ناگهانى پيک اجل در رسد، به ظلمت و بال نفاق و خوف شدت عذاب گرفتار آيند. حاصل آنکه حق تعالى در وقت مرگ، نور ظاهر ايشان را که اقرار و ايمان است تاريک گرداند، به جهت ابطان کفر؛ و لا جرم نور امن و راحت مبدل به ترس و عقوبت، و ايشان در تاريکى سخط و عقوبت بمانند که اصلا راهى براى بيرون شدن آن نبينند.
و بعد از آن، وصف آنها را فرمايد:
«1» سوره ابراهيم، آيه 25.
«2» سوره عنکبوت، آيه 43.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 79