تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أُولئِکَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَ ما کانُوا مُهْتَدِينَ «16»
أُولئِکَ: آن جماعت منافقين، الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ: کسانيند که بدل کردند و اختيار نمودند گمراهى را که کفر و نفاق و شک و هلاکت است، بِالْهُدى: بر راه راست که ايمان و يقين و علم و اخلاص و نجات باشد.
على بن ابراهيم قمى فرموده: «ضلالت» در اين آيه حيرت، و «هدى» عبارت باشد از بيان، يعنى اختيار کردند حيرت و ضلالت را بر هدايت و بيان، يا اختيار نمودند کفر کسبى را بر ايمان فطرى، چنانچه در احاديث آل عصمت عليه السلام وارد شده از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 76
و آله: کلّ مولود يولد على الفطرة حتّى يکون ابواه يهوّدانه او ينصّرانه «1».
سيد مرتضى (رحمه الله) در کتاب غرر معنى حديث را چنين فرموده که: هر مولودى متولد شود بر خلقت دالّه بر وحدانيت الهى و بندگى او و ايمان به او، تا آنکه پدر و مادر او را يهودى و نصرانى نمايند؛ زيرا اولاد بيشتر نشو و نما کند بر مذهب پدران خود و الفت يابد به دين و کيش آنان.
بنابراين آيه شريفه اشاره است به اينکه منافقين تبديل نمودند ايمان فطرى خدائى را به کفر کسبى خود.
فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ: پس سود نکرد تجارت ايشان، در استبدال کفر به ايمان و نفعى نبردند در اين معامله که نمودند.
تفسير برهان- از حضرت موسى بن جعفر عليه السلام مروى است که در معنى آيه فرمود: فروختند دين خدا را و بدل گرفتند از آن کفر به خدا را، پس ربح ننمودند در تجارت آخرت؛ زيرا خريدند آتش و اقسام عذاب را به مقابل بهشت که مهيا بود براى ايشان اگر ايمان مى‌آوردند، پس راه نيافتند به حق و صواب «2».
نکته ادبيه: آيه شريفه استعاره ترشيحيه است؛ يعنى چيزى که مشاکل مشبّه به باشد براى مشبه ذکر کنند، و چون لفظ «اشترى» در معامله ايشان که مبادله است مستعمل شده، در عقب آن «تجارت» واقع شده که مشاکل با اشترى مى‌باشد به جهت تمثيل خسارت ايشان.
وَ ما کانُوا مُهْتَدِينَ: و نبودند راه يافتگان به طريق فايده تجارت، بلکه در آن تجارت سرمايه را از دست دادند، لا جرم به خسران ضلالت گرفتار شدند؛ زيرا مقصود از تجارت سلامتى سرمايه و ربح است، و منافقين اين هر دو را مطلقا ضايع ساختند؛ به علت آنکه رأس المال ايشان که فطرت سليمه و عقل صرف بود، به سوء اختيار ضلالت هر دو را باطل و محو کردند
«1» امالى المرتضى، جلد 2، صفحه 82.
«2» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 64، حديث اوّل.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 77
و از کمالات و ترقيات انسانى و رسيدن به سعادت جاودانى خود را محروم ساختند.
بعد از آن براى توضيح و تقرير مطلب ضرب المثلى را بيان مى‌فرمايد: