منافقان، تاب وتوان ديدن دلائل نورانى و فروغ آيات الهى را ندارند. همانند مسافر شبگرد در بيابان که در اثر برقِ آسمان، چشمانش خيره شده و جز چند قدم بر نمى‌دارد. آنان نيز در جامعه اسلامى هر چند گاهى چند قدمى پيش مى‌روند، ولى در اثر حوادث يا اتّفاقاتى از حرکت باز مى‌ايستند. آنان چراغ فطرت درونى خويش را خاموش کرده ومنتظر رسيدن‌نورى از قدرت‌هاى بيرونى مانده‌اند.
«1». نگاهى به عملکرد و سرنوشت منافقان در جريان انقلاب اسلامى ايران، نشانه‌اى روشن براى اين آيه است. دلهره، تفرقه، شکست، آوارگى، غربت، بى‌آبرويى، پناهندگى به کفّار و طاغوت‌ها و جاسوسى، نتيجه‌ى اعمالشان بود. آنان با استفاده از شعارها و شخصيت‌هاى مذهبى، خيال پيروزى داشتند؛ «اسْتَوْقَدَ ناراً» ولى با خنثى شدن توطئه‌ها و آگاه شدن مردم از سوء نيت آنان، خداوند آنان را گرفتار سر درگمى وتفرقه و بى‌خبرى از واقعيت‌ها و حقايق نمود. «ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ» آنان چون شنيدن اخبار و سخن حقّ را از علما تحريم مى‌کنند به منزله کران هستند، و چون دريافت‌هاى درونى خود و حقايق را بازگو نمى‌نمايند مانند افراد لالند، و چون چشم ديدن پيشرفت و پيروزى اسلام را ندارند، کورند. و در اثر لجاجت و تعصّب مصداق «لا يَرْجِعُونَ» مى‌باشند. ولى پيروزى‌ها مثل برق و نهيب مردم و آيات افشاگر همانند رعد و صاعقه، آنان را به وحشت واضطراب انداخته است.
جلد 1 - صفحه 70
هرگاه گفته مى‌شود خداوند بر هر کارى قادر است، مراد کارهاى ممکن است. مثلًا اگر گفتيم فلانى رياضى‌دان است، معنايش آن نيست که بتواند حاصل جمع 2+ 2 را 5 بياورد.
زيرا اين امر محال است، نه آنکه آن شخص قادر بر جمع نمودن آن نباشد. کسانى از امام عليه السلام سؤال کردند: آيا خداوند مى‌تواند کره‌ى زمين را در تخم مرغى قرار دهد؟ امام ابتدا يک پاسخ اقناعى دادند که با يک عدسىِ چشم، آسمان بزرگ را مى‌بينيم، سپس فرمودند:
خداوند قادر است، امّا پيشنهاد شما محال است. «1» درست مانند قدرت رياضى‌دان که مسئله‌ى محال را حل نمى‌کند.
سيماى منافق در قرآن
منافق در عقيده وعمل، برخورد وگفتگو، عکس‌العمل‌هايى را از خود نشان مى‌دهد که در اين سوره وسوره‌هاى منافقون، احزاب، توبه، نساء و محمّد آمده است. آنچه در اينجا به مناسبت مى‌توان گفت، اين است که منافقان در باطن ايمان ندارند، ولى خود را مصلح و عاقل مى‌پندارند. با همفکران خود خلوت مى‌کنند، نمازشان با کسالت و انفاقشان با کراهت است. نسبت به مؤمنان عيب‌جو و نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله موذى‌اند. از جبهه فرارى و نسبت به خدا غافل‌اند. افرادى ياوه‌سرا، رياکار، شايعه ساز و علاقمند به دوستى با کفارند. ملاک علاقه‌شان کاميابى و ملاک غضبشان، محروميّت است. نسبت به تعهّداتى که با خدا دارند بى‌وفايند، نسبت به خيراتى که به مؤمنان مى‌رسد نگران، ولى نسبت به مشکلاتى که براى مسلمانان پيش مى‌آيد شادند. امر به منکر ونهى از معروف مى‌کنند. قرآن در برابر اين همه انحراف‌هاى فکرى وعملى مى‌فرمايد: «إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ» «2»