در کتاب‌هاى قانون، مواد قانون، بدون خطاب بيان مى‌شود، ولى قرآن کتاب قانونى است که با روح و عاطفه مردم سر وکار دارد، لذا در بيان دستورات، خطاب مى‌کند. البتّه خطاب‌هاى قرآن مختلف است. گاهى براى عموم مى‌فرمايد: «يا أَيُّهَا النَّاسُ»*، امّا براى هدايت‌يافتگان فرموده است: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا»*
هدف از خلقت جهان و انسان، تکامل انسان‌هاست. يعنى هدف از آفرينش هستى، بهره‌گيرى انسان‌هاست «1» وتکامل انسان‌ها در گرو عبادت «2» واثر عبادت، رسيدن به تقوا «3» و نهايت تقوى، رستگارى است. «4»
سؤال: چرا خدا را عبادت کنيم؟
پاسخ: در چند جاى قرآن پاسخ اين پرسش چنين آمده است:
* چون خداوند خالق و مربّى شماست. «اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِي خَلَقَکُمْ» «5»
«1». «سَخَّرَ لَکُمْ» جاثيه، 13. «خَلَقَ لَکُمْ» بقره، 29.
«2». «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ» ذاريات، 56.
«3». «... وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ ... لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» بقره، 21.
«4». «وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» بقره، 189.
«5». مشرکان خالقيّت را پذيرفته ولى ربوبيّت را انکار مى‌نمودند، خداوند در اين آيه دو کلمه «رَبَّکُمُ» و «خَلَقَکُمْ» را در کنار هم آورده تا دلالت بدين نکته کند که خالق شما، پروردگار شماست.
جلد 1 - صفحه 72
* چون تأمين کننده رزق و روزى و امنيت شماست. «فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَيْتِ الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ» «1»
* چون معبودى جز او نيست. «لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي» «2»
عبادت انسان، هدف آفرينش انسان است نه هدف آفريننده. او نيازى به عبادت ما ندارد، اگر همه مردم زمين کافر شوند او بى‌نياز است: «إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ ...» «3» چنانکه اگر همه مردم رو به خورشيد خانه بسازند يا پشت به خورشيد، در خورشيد اثرى ندارد.
با اين‌که عبادت خدا بر ما واجب است، چون خالق و رازق و مربّى ماست، ولى بازهم در برابر اين اداى تکليف، پاداش مى‌دهد و اين نهايت لطف اوست.
آنچه انسان را وادار به عبادت مى‌کند امورى است، از جمله:
1. توجّه به نعمت‌هاى او که خالق و رازق و مربّى ماست.
2. توجّه به فقر و نياز خويش.
3. توجّه به آثار و برکات عبادت.
4. توجّه به آثار سوء ترک عبادت.
5. توجّه به اين‌که همه هستى، مطيع او ودر حال تسبيح او هستند، چرا ما عضو ناهماهنگ هستى باشيم.
6. توجّه به اين‌که عشق وپرستش، در روح ماست وبه چه کسى برتر از او عشق بورزيم.
سؤال: در قرآن آمده است: «وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّى يَأْتِيَکَ الْيَقِينُ» «4» يعنى عبادت کن تا به يقين برسى. پس آيا اگر کسى به يقين رسيد، نمازش را ترک کند؟!
پاسخ: اگر گفتيم: نردبان بگذار تا دستت به شاخه بالاى درخت برسد، معنايش اين نيست که هرگاه دستت به شاخه رسيد، نردبان را بردار، چون سقوط مى‌کنى. کسى که از عبادت جدا شد، مثل کسى است که از آسمان سقوط کند؛ «فَکَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ» به علاوه کسانى که به
«1». قريش، 3- 4.
«2». طه، 14.
«3». ابراهيم، 8.
«4». حجر، 69.
جلد 1 - صفحه 73
يقين رسيده‌اند مانند: رسول خدا و امامان معصوم، لحظه‌اى از عبادت دست برنداشتند.
بنابراين مراد آيه، بيان آثار عبادت است نه تعيين محدوده‌ى عبادت.
آيات وروايات، براى عبادت شيوه‌ها وشرايطى را بيان نموده است که در جاى خود بحث خواهد شد، ولى چون اين آيه، اوّلين فرمان الهى خطاب به انسان در قرآن است، سرفصل‌هايى را بيان مى‌کنيم تا مشخّص شود عبادت بايد چگونه باشد:
1. عبادت مامورانه، يعنى طبق دستور او بدون خرافات.
2. عبادت آگاهانه، تا بدانيم مخاطب و معبود ما کيست. «حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ» «1»
3. عبادت خالصانه. «وَ لا يُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً» «2»
4. عبادت خاشعانه. «فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ» «3»
5. عبادت عاشقانه. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند: «افضل الناس مَن عَشق العبادة» «4»
و خلاصه مطلب اين‌که براى عبادت سه نوع شرط است؛
الف: شرط صحّت، نظير طهارت وقبله.
ب: شرط قبولى، نظير تقوا.
ج: شرط کمال، نظير اين‌که عبادت بايد آگاهانه، خاشعانه، مخفيانه وعاشقانه باشد که اينها همه شرط کمال است. «5»