تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَکادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ کُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَ إِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ «20»
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 82
يَکادُ الْبَرْقُ: نزديک است برق از شدت لمعان، يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ:
بربايد چشمهاى آنها را. کُلَّما أَضاءَ لَهُمْ: هر زمانى که برق درخشان و به سبب آن راه را براى ايشان روشن گرداند، مَشَوْا فِيهِ: راه روند در آن روشنى؛ وَ إِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ: و زمانى که تاريک سازد راه را برايشان به سبب نبودن برق، قامُوا: مى‌ايستند و قدم برنداشته و متحير و سرگردان شوند. وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ: و اگر خواستى خدا، لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ:
هر آينه ببرد شنوائى آنها را به صداى رعد و ديده‌هاى آنها را به لمعان برق، إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ: بدرستى که خدا بر هر چيزى تواناست. پس البته قادر خواهد بود بر بردن گوش و چشم آنان.
تتمه تشبيه: همچنانکه خدا قادر است بر بردن چشم و گوش آن گرفتاران باران و رعد و برق، همچنين قادر است بر آنکه گوش و چشم منافقان را نابود سازد به سبب کفر و نفاق؛ زيرا قوه سامعه را در شنيدن آيات الهى و قوه باصره را در ديدن بينات سبحانى کما هو حقّه استعمال نکنند؛ لذا مستحق و سزاوار اين عقوبت باشند.
از ابن عباس منقول است: مراد اين آيه شريفه منافقانند که اول يهود بودند. چون فتح مکه پيش آمد، شاد شدند، گفتند اين پيغمبر همانست که ما وصف او را در تورات خوانده و دانسته‌ايم که او پيغمبر آخر الزمان است، و چون در احد شکست بر مسلمانان وارد شد، به سبب عدم ثبات ايشان و خلاف امر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مرتد شده از اسلام برگشتند.
تنبيه: يکى از صفات شنيعه و اخلاق قبيحه، صفت نفاق است؛ يعنى دورو بودن سر انجام بدى خواهد داشت. و حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در وصاياى به حضرت امير المؤمنين عليه السلام مى‌فرمايد:
يا علىّ انّ للمؤمن ثلاث علامات: الصّوم و الصّلوة و الصّدقة و للمنافق ثلاث علامات: ان حدّث کذب و ان وعد خلف و ان ائتمن خان و لا تنفعه
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 83
الموعظة «1».
يعنى مؤمن را سه علامت است: روزه و نماز و صدقه، و براى منافق سه علامت است: علامت اوّل آنکه اگر سخن گويد دروغ گويد. اين کلام دو قسمت را شامل باشد، يکى سخن گفتن با خلق و ديگر گفتار دينى مانند الاسلام دينى و القرآن کتابى که عمليات صادره از منافق تکذيب فعلى باشد نسبت به گفتار او. علامت دوم آنکه اگر وعده کند خلاف نمايد. اين هم وعده با خلق و خالق را شامل است. علامت سوم آنکه اگر امانت قبول کند خيانت نمايد؛ چه امانتى که از مردم به او سپرده شود و چه امانت الهى باشد که مراد ديانت اسلام و احکام قرآن باشد و نسبت به هر دو خيانت نمايد.
بعد از بيان حال منافقان، تعداد اقسام مکلفات و ذکر خواص و علت غائى خلقت بندگان که پرستش و ستايش باشد، بيان مى‌فرمايد- به طريق التفات از غيب به خطاب که مستلزم است حظّ و نشاط شنونده و اهتمال به امر عبادت و تفخيم شأن و رفع کلفت عبادت را به لذّت مخاطبه- جمع مکلفان را تماما خطاب مى‌فرمايد که: