تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَوْ کَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَ اللَّهُ مُحِيطٌ بِالْکافِرِينَ «19»
أَوْ کَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ: يا حال منافقان مانند حال جماعتى است که گرفتار باشند ميان باران درشت که به سرعت و هيبت تمام فرود آيد از آسمان، يا از ابرى که، فِيهِ ظُلُماتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ: در آن تاريکى تراکم و رعد و برق باشد. رعد عبارت است از صداى مهيب سخت، و برق عبارت است از روشنائى که در آن جهندگى و سوزندگى باشد. اين جماعت گرفتاران، يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ: قرار مى‌دهند انگشتان خود را در گوشهاى خود، مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ: از سختى صداى صاعقه‌هائى که از آن مى‌جهد به جهت ترس مردن و هلاک شدن. وَ اللَّهُ مُحِيطٌ بِالْکافِرِينَ: و خداى تعالى به علم شامل خود احاطه کننده است به آنان که کافر شدند، يعنى علم سبحانى به همه اقوال و افعال ايشان رسيده و هيچ چيز از نهانى و آشکارا و جزئى و کلى آنها بر ذات الهى مخفى نيست، يا قدرت الهى به جميع آنها احاطه دارد بر وجهى که هيچيک از تحت قدرت او نتوانند خارج شوند و هريک به مجازات خود خواهند رسيد.
وجه تمثيل: تشبيه فرموده ايمان و قرآن و چيزهائى که موجب حيات دين است به بارانى که سبب حيات زمين است، و آنچه مترتب بر ايمان است از تکاليف شرعيه و ترک اديان باطله. و اقدام به جهاد با اقرباى خود را تشبيه فرموده به ظلمات به زعم آنان. و آنچه در قرآن است از وعده و وعيد، تشبيه به رعد و برق، و ترس آنها از تهديد و توعيد الهى را به حال کسى که رعد و
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 81
برق او را ترسانده و از شدت ترس گوشهاى خود را بگيرد از شنيدن آن.
در منهج نقل شده که چون منافقان خدمت حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مى‌آمدند، انگشتها به گوشها مى‌نمودند، از ترس آنکه مبادا حکم الهى به کشتن آنها صادر گردد. حق تعالى تشبيه فرموده ايشان را به جماعتى که به جهت ترس هلاک شدن خود، وقت شنيدن صاعقه انگشتان را به گوش نهند، و چون حجج نيره قرآنى و آيات لامعه فرقانى به ديده بصيرت ايشان ميرسيد، نزديک بود قلوب آنان به جهت نورانيت آيات قرآن ربوده شود از کيش خود و منتقل گردد به ايمان؛ حق تعالى تشبيه فرموده به برق که به سبب کثرت لمعان، نزديک است چشمهاى اصحاب باران را بربايد.
ابن مسعود نقل نموده که دو مرد منافق از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گريخته از مدينه جلاى وطن اختيار کردند. در راه بارانى شديد به آنها رسيد. چنانچه در آيه ذکر شده، در آن حال متحير ماندند؛ هرگاه برقى لامع مى‌شد، چند قدمى مى‌رفتند و چون تاريک مى‌شد مى‌ايستادند، و چون صاعقه ظاهر شدى انگشت به گوش نهادى از ترس هلاک شدن، و چون بى‌تاب شدى مى‌گفتند کاش زود صبح شدى تا نزد پيغمبر رفته اسلام اختيار کردى. صبح خدمت حضرت اسلام آوردند. حق تعالى حال منافقين را به اين دو مرد تشبيه فرموده که انگشتها به گوش نهند از ترس هلاک شدن.