اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يَکادُ البَرق‌ُ يَخطَف‌ُ أَبصارَهُم کُلَّما أَضاءَ لَهُم مَشَوا فِيه‌ِ وَ إِذا أَظلَم‌َ عَلَيهِم قامُوا وَ لَو شاءَ اللّه‌ُ لَذَهَب‌َ بِسَمعِهِم وَ أَبصارِهِم إِن‌َّ اللّه‌َ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ «20»
(نزديک است که برق ديده‌هاي آنان را بربايد، هر وقت براي ايشان روشني پديدار شود در آن حرکت ميکنند و هنگامي که تاريک شد درنگ مينمايند، و اگر خدا بخواهد گوش و چشم‌هاي ايشان را ميبرد و خدا بر هر چيز تواناست)
(لغت و اعراب کلمات آيه)
يکاد مضارع کاد از افعال مقاربه بمعناي يقرب است يعني نزديک ميشود يخطف بمعناي اخذ بسرعت و بمعناي ربودن آمده است چنان که در آيه إِلّا مَن خَطِف‌َ الخَطفَةَ«2» بمعني دوم آمده است مراد بابصار نور بصر است زيرا ابصار بکسر همزه ديدن است و عين آلت ديدن و بصير بمعناي بينا ميباشد يعني نزديک بود شدّت نور برق چشم آنان را کور کند چنان که از ذيل آيه
1- سوره صف آيه 8 (خدا نور هدايت خود را تمام ميکند اگر چه کفار مايل نباشند)
2- سورة الصافات آيه 10 (مگر کسي که بربايد)
جلد 1 - صفحه 429
همين معني استفاده ميشود که فرموده «لَو شاءَ اللّه‌ُ لَذَهَب‌َ بِسَمعِهِم وَ أَبصارِهِم» و ممکن است تقدير ذيل آيه چنين باشد که يکاد الرعد يذهب بسمعهم و امّا تشبيه آيه کريمه با منافقين همانطور که قبلا بيان شد برق دعوت پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و معجزات باهرات آن حضرت و احکام و دستورات ديني نزديک بود که چشم آنان را کور کند زيرا بعلّت مرض قلبي نفاق چشم دل آنها تاب ديدن خورشيد معارف دين را نداشت و مانند شخصي که در بيابان تاريکي در شب باراني راه را گم کند و فقط همين که برق بجهد چند قدمي راه برود ولي بمجردي که روشنايي برق تمام شد باز در حال حيرت بماند منافقين هم اگر چه در دنيا بواسطه نور اسلام از احکام ظاهري دين از طهارت ظاهر بدن و حفظ جان مال و غيره استفاده ميکنند ولي همين که عمرشان تمام شد باز در تاريکي کفر و نفاق باطني خود واقع ميشوند و اگر ميخواست خدا در همين دنيا هم کفرشان را ظاهر ميکرد و در انظار مسلمين رسواشان مينمود زيرا خدا بر هر چيزي توانا است و تحقيق کلام در ذيل اينکه آيه در سه مقام است:
«مقام اول»
در معناي مشيّت و اينکه آيا مشيّت و اراده در خدا يکي است يا دو مفهوم مغايرند و آيا اراده چنان که حکما و عده‌اي از محققين گفته‌اند از صفات ذات است يا چنان که متکلّمين پنداشته‌اند از صفات فعل ميباشد و روي همين بيان است که حکما عالم را قديم زماني دانسته زيرا اراده از صفات ذات است و چون بنا بر قول طرفين اراده از مراد منفک نيست پس بايد عالم قدم زماني داشته باشد ولي ذاتا حادث است چون معلول علّت است ولي متکلّمين عالم را هم ذاتا و هم زمانا حادث دانسته‌اند و مسبوق بعدم زيرا بعقيده آنان اراده از صفات فعل خداي تعالي است و تحقيق کلام اينست که افعال اختياريه که از عبد صادر ميشود مترتّب
جلد 1 - صفحه 430
بر 7 امر است:
1- تصور فعل که خطور قلبي است 2- تصور فائده فعل 3- تصديق به اينکه اينکه فايده بر اينکه فعل مترتب است 4- تصديق به اينکه اينکه فعل براي فاعل از ترکش نافع‌تر است 5- عزم بر ايجاد فعل براي ترتب فائده بر آن 6- حرکت عضلات و جوارح براي انجام فعل 7- ايجاد بمعناي مصدري که امر ربطي است ما بين فاعل که موجد فعل و فعل که موجد ميباشد و همين که اينکه هفت امر محقق شد فعل از عبد صادر ميشود و امّا در مورد افعال خدا اکثر امور فوق الذکر براي ايجاد فعل از طرف خدا لازم نيست بلکه محال است يعني در افعال خدا تصور، تصديق، جزم، عزم، و حرکت عضلات نيست چون همه اينها حوادث است و حق محل حوادث نيست ولي در افعال خدا 2 امر معتبر است:
1- علم بصلاح فعل که اينکه فعل بخصوصيات زمانيه و مکانيه و شخصيه داراي مصلحت است که اينکه علم عين ذات است 2- ايجاد بمعناي مصدري که امر ربطي بين فاعل و فعل ميباشد چنان که گذشت و پس از تحقق اينکه دو تحقّق فعل (بمعناي اسم مصدري پيدا ميکند) کساني که اراده را از صفات ذات دانسته‌اند ميگويند همان علم بصلاح فعل از طرف خدا اراده نام دارد و کساني که اراده را از صفات فعل شمرده‌اند ايجاد را اراده پنداشته‌اند و ميتوان گفت که نزاع اينکه دو دسته لفظي است و الّا حقيقت ايجاد هم علم بصلاح لازم دارد چنان که خبر معروف
1» «خلقت الاشياء بالمشيئة و خلقت المشيئة بنفسها»«
يعني موجودات را بواسطه ايجاد آفريدم ولي ايجاد را خود بخود يعني براي خلقت ايجاد احتياج بايجاد ديگري نبوده که تسلسل لازم آيد و بنا بر اينکه تحقيق حق مطلب اينست که چون ايجاد امري اختياري است و بايد از روي اراده موجود شود علم بصلاح را اراده و ايجاد را مشيّت ميناميم
1- کفاية الموحدين جلد اول
جلد 1 - صفحه 431
و امّا قول حکماء که چون اراده را از صفات ذات دانسته‌اند و با توجه باصل (عدم انفکاک اراده از مراد) مجبور شده‌اند عالم را قديم زماني بدانند فاسد است زيرا اشکالي ندارد که خدا علم بصلاح فعلي در زمان مخصوصي داشته باشد يعني آن فعل در اينکه زمان مصلحت دارد و بايد تحقق پيدا کند نميتوان گفت اراده از مراد منفک‌ّ گرديده است بلي اگر فرض شود فعل قبل از زمان مخصوص يا بعد از آن زمان متحقق شده انفکاک مذکور لازم آمده است
«مقام دوم»
در معناي شي‌ء است که در کلمه «إِن‌َّ اللّه‌َ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ» گذشت اينجا هم بر حسب تذکر يادآور ميشويم عدّه‌اي گفته‌اند که شي‌ء مساوق وجود است مفهوما و اينکه دسته ميگويند شي‌ء همان موجود است دسته دوم گويند شي‌ء مفهوما عدم و معدوم است و اينکه گفته شده است خدا بر هر شي‌ء تواناست مراد اينست که خدا ميتواند معدوم را موجود کند دسته ديگر شي‌ء را حال دانسته‌اند (حال واسطه بين وجود و عدم يا موجود و معدوم است بنا بر قولين) و هر سه قول خالي از اشکال نيست امّا قول دسته اول از دو جهت باطل است:
1- وجود و موجود اعم‌ّ از واجب و ممکن است در صورتي که وجود واجب متعلّق قدرت قرار نميگيرد پس نميتوان شي‌ء را موجود دانست 2- در صورتي که مراد از شي‌ء وجود باشد قدرت بر ايجاد وجود تحصيل حاصل و محال است.
و امّا قول دسته دوم نيز از دو جهت فاسد است 1- چون عدم اعم‌ّ از ممتنع و ممکن است و ممتنع متعلّق قدرت قرار نميگيرد
جلد 1 - صفحه 432
2- چون عدم بوصف عدميّت نقيض وجود است بنا بر اينکه قابل اينکه وجود شود نيست زيرا اگر عدم وجود شود اجتماع نقيضين لازم ميآيد و باطل است و روي همين اصل گفته‌اند در عدم تأثير و تأثّر نيست و امّا قول سوم که شي‌ء را واسطه بين وجود و عدم دانسته‌اند فساد اينکه قول بديهي است زيرا با توجه به اينکه عدم و وجود نقيض يکديگرند واسطه‌اي بين اينکه دو معقول نيست زيرا اينکه واسطه يا اجتماع عدم و وجود است يا ارتفاع آنها و هر دو باطل است بلکه تمام قضاياي باطله مثل اجتماع ضدّين دور و تسلسل و خلف و اجتماع مثلين چون برگشت آنها به اجتماع نقيضين يا ارتفاع آن ميباشد باطل است و امّا تحقيق کلام اينست که مراد از شي‌ء ممکن الوجود است که نسبتش بوجود و عدم مساوي است يعني خدا ميتواند ممکن را هم موجود نمايد و هم معدوم زيرا ممکن نه واجب است و نه ممتنع که متعلّق قدرت قرار نگيرد و امّا اطلاق شي‌ء بر خدا مجازي است و لذا گفته‌اند که هو شي‌ء لا کالاشياء يعني خدا شي‌ء است نه مانند اشياء و منطبق بر همين بيان است قول سبزواري که گفته است الشي‌ء ما يشي‌ء وجوده که کلمه ما در اينکه جمله بمعناي ممکن است که اگر خواسته شود موجود ميشود.
«مقام سوم»
در معناي قدرت و قدير است: قدرت گاهي تعبير شده است بتساوي فعل و ترک آن و گاهي هم تعبير شده است به اينکه اگر بخواهد انجام دهد و اگر نخواهد انجام ندهد و در مقام توضيح کلام بايد دانست که فاعل منتسب بفعل داراي اقسامي است:
1- فاعل بالطبع مانند احراق آتش و رطوبت آب
جلد 1 - صفحه 433
2- فاعل بالجبر مانند اکراه شخصي براي ايجاد فعلي بدون اختيار 3- فاعل بالقسر مثل حرکت جسمي بطرف مخالف جاذبه خود مانند سنگي بطرف بالا يعني بر خلاف طبع 4- فاعل بالقهر مانند سقوط جسم ثقيلي بر زمين 5- فاعل بالتجلّي که علم بفعل دارد و سابق بر فعل هم هست و علم او عين ذات فاعل ميباشد مانند استعمال نفس قواي نفسانيه را 6- فاعل بالعناية که علم سابق بر فعل و زائد بر ذات فاعل ميباشد مانند سقوط از مکان مرتفعي بمجرد تخيّل و توهم 7- فاعل بالرضا که علم عين فعل و عين ذات فاعل است مانند انشاء نفس صور خياليّه را 8- فاعل بالقصد که علاوه بر علم بفعل داعي و قصد لازم است مانند تکلّم و رفت و آمد انسان و امّا در افعال الهي عدّه‌اي خدا را فاعل بالرضا دانسته مانند عرفاء و بعضي فاعل بالتجلّي گمان کرده‌اند مانند اشراقيين و برخي فاعل بالعناية پنداشته‌اند مثل مشّائين و دسته‌اي فاعل بالقصد مانند متکلّمين و حق اينست که افعال الهي از روي حکمت و مصلحت و تابع مصالح نفس الامريه و از روي علم و اختيار است و معناي قدرت نيز همين است لذا گفته‌ئيم که اختيار صفتي مغاير قدرت نيست بلکه در مفهوم قدرت اختيار مأخوذ است بنا بر اينکه خدا نه فاعل بالرضا است که علم عين فعلش باشد و نه بالتجلّي است و نه بالعناية که اراده در او مأخوذ نباشد و نه فاعل بالقصد است که احتياج بتصور و تصديق داشته باشد بلکه فاعل بالاراده است و اينجا است که متذکر شده‌ايم اطلاق علّت تامه بر خدا صحيح نيست زيرا تأثير علّت در معلول خود بدون اختيار و قهري است و علّت قدرت بر عدم تأثير
جلد 1 - صفحه 434
در معلول ندارد بلي او علّت فاعلي است که در افعالش مصلحت در ايجاد و قابليت در موجود ملحوظ است و لذا دو قاعده مسلّمة بين حکماء که: الواحد لا يصدر عنه الّا الواحد و الواحد لا يصدر الا عن الواحد«1» مخصوص علت تامه ميباشد و در حق خداي تعالي جاري نيست زيرا منشأ اختلاف در افعال خدا اختلاف حکم و مصالح است و به بساطت ذات فاعل لطمه‌اي نميزند براي توضيح بيشتري به کلم الطيّب جلد اول صفحه 49 تا 51 رجوع شود