اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا النّاس‌ُ اعبُدُوا رَبَّکُم‌ُ الَّذِي خَلَقَکُم وَ الَّذِين‌َ مِن قَبلِکُم لَعَلَّکُم تَتَّقُون‌َ «21»
(اي گروه مردم بپرستيد (پروردگار خود و کساني که قبل از شما بوده‌اند) را شايد در زمره پرهيزگاران درآييد)
(لغت و اعراب کلمات آيه)
يا از حروف ندا است و گفته‌اند مخصوص نداي بعيد است و بعد بر دو قسم است بعد حقيقي که زيادي فاصله بين منادي و منادا ميباشد و بعد تنزيلي حکمي و اينکه بعد خود اقسامي دارد:
1- عدم توجه بمتکلم اگر چه مخاطب نزديک باشد چنانچه توجه موجب قرب است اگر چه مسافت دور باشد و قرب در عبادت نيز عبارت از توجه است 2- غفلت که بعد آن از عدم توجه بيشتر است چنان که گاهي احتياج بمنبّهات زيادي است تا شخص غافل توجه پيدا کند
1- از علت واحد فقط معلول واحد صادر ميشود و معلول واحد فقط داراي يک علت است
جلد 1 - صفحه 435
3- ضعف و عجز و فقر متکلم که سبب بعد او از مقام مخاطب است مانند نداء عبد مولاي خود را و لذا است که در دعا گفته ميشود يا اللّه يا رب‌ّ و غيره و يا در آيه جهت بعد شنونده آورده شده چون اکثر مردم در غفلت‌اند و از مقام قرب پروردگار و آيات الهي دورند کلمه‌اي از موصولات مبهمه است بنا بر قول اخفش و وصلة النداء است بنا بر مشهور«1» کلمه‌ها از ادات تنبيه است که براي داخل شده است«2» کلمه النّاس اسم جنس است و مشهور آن را نوع دانسته‌اند که داراي افراد متّفق الحقيقة ميباشد يعني حيوان ناطق اگر چه در عوارض و خصوصيّات با هم مختلف‌اند ولي تحقيق اينست که آن را کلّي مشکّک بدانيم که داراي افراد مختلف الحقيقية و ذوي مراتب باشد چون علوم و کمالات انسان جزو حقيقة نفس است قابل ترقي و تعالي و تنزل و انحطاط است زيرا نميتوان گفت که حقيقت انبياء عظام با افراد شقي و پست چون فرعون و نمرود يکي است
1- پنج قسم اي داريم اول شرطيه ايا ما تدعوا فله الاسماء الحسني (سوره اسري آيه 11 دوم استفهاميه مانند فباي حديث بعده يؤمنون (سوره اعراف آيه 148 سوم موصوله مانند لَنَنزِعَن‌َّ مِن کُل‌ِّ شِيعَةٍ أَيُّهُم أَشَدُّ عَلَي الرَّحمن‌ِ عِتِيًّا(سوره مريم آيه 70) چهارم کماليه مثل رجل و اي رجل پنجم وصلة النداء مانند همين آيه يا ايها النّاس الاية
2- سه نوع‌ها داريم:
اول اسم فعل مانند هاؤم اقرؤا کتابيه (يعني بگيريد کتاب مرا و بخوانيد) دوم ها تأنيث مثل فَأَلهَمَها فُجُورَها وَ تَقواها(يعني هر کسي را الهام کرد کارهاي زشت و پرهيزکاريش را) سوم ها تنبيه که چهار قسم است و يک قسم آن بر سراي در ميآيد مانند آيه بالا
جلد 1 - صفحه 436
جان شيران و سگان از هم جداست || متّحد جانهاي شيران خداست
کلمه اعبدوا امر حاضر از عبد است و مصدر آن عبادت يعني کمال خضوع در مقابل مولي و لذا گفته‌اند عبادت مختص خدا است و در عبادت غير خدا را نبايد شريک کرد لکن تحقيق مطلب اينست که عبادت مطلق خضوع و تذلل ميباشد اگر چه مفهوما مغاير است و داراي مراتب زيادي است از جمله عبوديت بنده ظاهري نسبت به مولاي ظاهري و همچنين عبوديّت متعلّم نسبت بمعلّم چنان که از علي عليه السّلام مرويست
1» «من علّمني حرفا فقد صيّرني عبدا»«
و عبوديت مردم نسبت بائمه چنان که در زيارت وارد است
«عبدک و إبن عبدک و إبن امتک»
و عبوديت امت نسبت به پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم چنان که علي عليه السّلام فرمود
2» «انا عبد من عبيد محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم»«
و اعلا مراتب عبوديت عبادت خداي تعالي است و ميتوان گفت همه مراتب مذکور نيز در طول عبادت خداوند و بامر و امتثال او است و شرک نيست زيرا شرک عبادت غير خدا است در عرض عبادت خدا مانند عبده اوثان و غيره حقيقت عبادت از لحاظ مفهوم با خضوع و خشوع مغاير است از جهاتي:
جهت اول اينکه در عبادت استحقاق معبود مأخوذ است ليکن در خضوع نيست جهت دوم: در عبادت اطاعت و قصد قربت شرط است در صورتي که در خضوع و خشوع شرط نيست جهت سوم: عبادت از آثار خضوع و خشوع است نه نفس آن و از براي عبادت اقسامي است مانند عبادت قولي مثل ذکر و دعا و تلاوت کلام اللّه و غيره و عبادت جوارح مانند نماز و روزه و حج و مانند اينها
1- کسي که کلمه‌اي بمن بياموزد مرا بنده خودش کرده است
[.....]
2- من بنده‌اي از بندگان محمّد صلّي اللّه عليه و آله هستم
جلد 1 - صفحه 437
و عبادت اخلاقي مثل تزکيه نفس از رذائل اخلاق و تحليه آن بفضائل و عبادت علمي مانند تحصيل عقائد و علوم حقّه و فراگرفتن احکام و مسائل دينيه و عبادت قلبي مثل توجه بحق و غيره و مردم از نظر اقسام فوق الذکر مختلفند عبد مطلق کسي است که تمام اقسام عبادت را انجام دهد مانند پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه عليهم السلام و روي همين اصل است که گفته‌اند مقام عبوديت از رسالت بالاتر است چون رسالت يک نوع عبادت و اطاعت در تبليغ ميباشد و عبادت در آيه شامل جميع اقسام عبادت است. و اشکالي که ممکن است بنظر برسد اينست که کلمه اعبدوا امر وجوبي است پس شامل عبادتهاي مستحبي نميشود جواب آن اينست که آيه در مقام وجوب عبادت خدا و نفي عبادت غير خدا است مانند آيه شريفه أَطِيعُوا اللّه‌َ وَ أَطِيعُوا الرَّسُول‌َ وَ أُولِي الأَمرِ مِنکُم و اما کيفيت عبادت و استحباب و وجوب آن محتاج به بيان جداگانه است و باصطلاح اطلاق وارد مورد حکم آخر است کلمه رب‌ّ در آيه رب‌ّ العالمين در سوره حمد گذشت و تفصيل آن اينکه رب‌ّ بر مالک و سيّد و مدبّر و منعم و مربّي و مصاحب اطلاق ميشود و ظاهر اينست که تمام داراي يک معني است زيرا رب‌ّ مأخوذ از تربيت ميباشد و مالک مربي ملک و سيّد مربي عبد و منعم مربي منعم و مصاحب مربي مصاحب است و تربيت عبارت است از اخراج چيزي از حدّ قابليت به فعليت بتدريج و اطلاق رب‌ّ بر خداوند بهمين عنايت است چون ممکنات اگر چه از نظر ذات ليس صرف باشند ليکن چون قابليت موجود شدن را دارند خداوند بمقتضاي عدل وجود هر ممکني را بحدّ کمال لايق خود ايصال مينمايد و از بيان بالا امور زير استفاده ميشود 1- احتياج ممکن بموجد بواسطه صرف امکان اوست نه حدوث و نه مرکب از حدوث و امکان نه بنحو جزئيت و نه بنحو شرطيت زيرا احتياج ذاتي ممکن است
جلد 1 - صفحه 438
2- آنکه ممکن در بقاء هم احتياج بمبقي دارد چنان که در حدوث احتياج دارد 3- رب‌ّ مطلق خدا است و اطلاق رب‌ّ بر غير خدا اضافي است 4- بالاترين مرتبه تربيت حق ارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام و خلقت بهشت و دوزخ و ترغيب و تهديد که سبب وصول بنده بمدارک و درجات فيض حق ميشود ميباشد 5- رب‌ّ بمعناي مذکور از صفات فعليه تعالي است نه از صفات ذاتي در اينجا نسبت بخبر مروي از توحيد صدوق ره که
«رب‌ّ اذ لا مربوب»
اشکالي بنظر ميرسد که براي دفع اشکال مي‌گوييم براي حصول تربيت دو چيز لازم است يکي آنکه مربي (بکسر باء) تام الفاعلية باشد و ديگر اينکه مربّي (بفتح باء) تام القابلية باشد و خداوند در فاعليت خود تام الفاعلية است ذاتا و ازلا و اگر نقصي باشد از جانب قابليت قابل است است از لحاظ مصلحت و فائده زيرا اگر فعلي داراي مفسده باشد انجام آن قبيح و اگر بي‌فائده باشد لغو ميباشد و صدور اينگونه افعال از خدا محال است پس خدا رب‌ّ است اگر چه مربوبي نباشد چنانچه او خالق است اگر چه مخلوقي نباشد و رازق است اگر چه مرزوقي نباشد و عالم است اگر چه معلومي نباشد و روي همين معني است که گفتيم اطلاق علّت تامّه بر خدا صحيح نيست و امّا اضافه رب به ضميرکم و جمله بعد بمنزله علّت است از براي جمله قبل گويا خدا ميخواسته وجوب عبادت بنده را معلول تربيت خود نسبت به بشر عنوان کند از باب وجوب شکر منعم کلمه رب‌ّ يکي از اسماء حسناي الهي و تکرار آن موجب اجابت دعاست چنانچه در کافي است که هر که ذکر يا رب‌ّ را آن قدر تکرار کند که نفسش قطع شود جواب ميآيد لبّيک ما حاجتک«1» «خلقکم» در مجمع البيان در ذيل آيه هُوَ اللّه‌ُ الخالِق‌ُ البارِئ‌ُ المُصَوِّرُ«2»
1- جلد دوم کافي باب الاذکار
2- سوره حشر آيه 24
جلد 1 - صفحه 439
خلق را بتقدير تفسير نموده است و گفته است:
«فالخالق هو المقدّر لما يوجده و الباره هو المميّز بعضه عن بعض بالاشکال المختلفة و المصوّر الممثّل»«1» و استشهاد کرده بکلام ابو حامد غزالي که گفته است: «قد يظن ان الخالق و البارئ و المصور الفاظ مترادفة و ان الکل‌ّ يرجع الي الخلق و الاختراع و ليس کذلک بل کلّما يخرج من العدم الي الوجود مفتقر الي تقديره اولا و الي ايجاده علي وفق التقدير ثانيا والي التصوير بعد الايجاد ثالثا»«2» و نيز در باب خير و شر گفته است «المراد خلق تقدير لا خلق تکوين و معني خلق تقدير نقوش في لوح المحفوظ و معني خلق تکوين وجود الخير و الشرفي الخارج و هو من فعلنا و مثله ان اللّه خلق السعادة و الشقاوة»«3» و علاوه بر اينکه بين دو کلام او تناقض ميباشد خلاف ظاهر هم هست زيرا مراد از خالق مسلّما موجد است نه مقدّر و مراد از بارء مخترع است که بدون سابقه باشد و مراد از مصوّر اعطاء صور جنسيه بماهيّات صرفه و صور نوعيّه (که عبارت از فصول مميزه و صور شخصيه که از عوارض خاصه باشد) ميباشد زيرا الشي‌ء ما لم يتشخص لم يوجد و درباره خير و شر هم در باب جبر و تفويض گفته‌ايم که فعل صادر از عبد از
1- خالق تقدير کننده موجودات و بارء جدا کننده بعضي از موجودات از بعض ديگر باشکال مختلف و مصور صورت دهنده است
2- بعضي گمان کرده‌اند که خالق و بارء و مصور مترادفند و همه برگشت بخلق و اختراع ميکند لکن اينطور نيست بلکه هر چه که از عدم موجود شود اولا بتقدير و ثانيا بايجاد بر حسب تقدير و ثالثا به تصوير بعد از ايجاد
3- مراد خلق تقدير است نه خلق تکوين و معني خلق تقدير نقش‌هائيست در لوح محفوظ و معني خلق تکوين بودن خير و شر است در خارج و آن از کرده ماست و مثل آن است که خدا سعادت و شقاوت را خلق کرد
جلد 1 - صفحه 440
روي اختيار در طول فعل خدا و تحت مشيت حق است که صحيح است هم ببنده نسبت داده شود و هم بخدا «وَ الَّذِين‌َ مِن قَبلِکُم»: کلمه قبل و بعد دو امر اضافي نسبي است يعني قبليت زيد مثلا به عمرو و بعديت عمرو به زيد نسبي است قبل و بعد دو نوع قرائت ميشود 1- باضافه مثل آيه مذکور و اينکه قسم را نسيا منسيا گويند و معربند 2- بدون اضافه مانند للّه الامر من قبل و من بعد که در اينجا مبني بر ضم است و آن را نويا منويا گويند و گاهي قبليت و بعديت زماني است مانند آيه بالا يعني کساني که در زمانهاي پيش از شما خلق شده‌اند و گاهي قبليت و بعديت رتبي است مانند خلقت ارواح انبياء و اولياء و پدر و مادر و استاد و غيره ملائکه و عقول و نفوس که تقدم رتبي دارد «لَعَلَّکُم تَتَّقُون‌َ» کلمه لعل‌ّ از حروف مشبّهة بالفعل است و براي آن علاوه بر عملي که در اسم و خبر ميکند معاني زير را ذکر کرده‌اند 1- توقع امر محبوبي که به ترجّي تعبير شده است 2- توقع امر مکروهي که به اشفاق تعبير شده است و اينکه دو معني در صورتيست که امر مورد نظر ممکن باشد و در صورتي که وقوع آن غير ممکن باشد آن را تمنّي گويند 3- بمعناي استفهام است مانند (لا تدري لعل اللّه يحدث امرا) 4- بمعني تعليل مانند آيه مورد بحث که عبادت سبب و علّة تقوي ميشود کلمه تتّقون از تقوي و اقسام آن در ذيل آيه هدي للمتقين گذشت و در اينجا نيز در دو جا صحبت ميکنيم يکي در ثمرات تقوي و ديگري در صفات متقين
جلد 1 - صفحه 441
(در فوائد و ثمرات تقوي)
از آيات شريفه قريب 15 ثمره و نتيجه براي تقوي استفاده ميشود که ما بذکر برخي از آنها مي‌پردازيم:
1- صفت تقوي سبب مدح و ثنا است چنان که در آيه شريفه وَ إِن تَصبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِن‌َّ ذلِک‌َ مِن عَزم‌ِ الأُمُورِ«1» يعني اگر شکيبايي و تقوي را پيشه کنيد اينکه از ثبات قدم در کارهاي خوب ميباشد 2- پرهيزکاري انسان را از شر دشمنان محفوظ ميدارد بمصداق آيه وَ إِن تَصبِرُوا وَ تَتَّقُوا لا يَضُرُّکُم کَيدُهُم شَيئاً«2» يعني اگر شکيبايي و پرهيزکاري را پيشه کنيد از مکر و حيله ايشان بشما ضرري نميرسد 3- تقوي موجب نصرت خداست بمضمون آيه شريفه إِن‌َّ اللّه‌َ مَع‌َ الَّذِين‌َ اتَّقَوا«3» يعني خدا با کسانيست که پرهيزکارند 4- آمرزش گناهان در نتيجه تقوي است يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ وَ قُولُوا قَولًا سَدِيداً يُصلِح لَکُم أَعمالَکُم وَ يَغفِر لَکُم ذُنُوبَکُم«4» يعني اي کساني که گرويده‌ايد بپرهيزيد و نيکو و راست سخن بگوئيد تا اعمال شما اصلاح و گناهان شما بخشيده شود 5- تقوي موجب قبولي اعمال است چنان که در آيه شريفه است إِنَّما يَتَقَبَّل‌ُ اللّه‌ُ مِن‌َ المُتَّقِين‌َ«5» يعني فقط از پرهيزکاران پذيرفته ميشود 6- تقوي سبب بزرگداشت بنده است نزد خدا إِن‌َّ أَکرَمَکُم عِندَ اللّه‌ِ أَتقاکُم«6» يعني همانا گراميترين شما نزد پروردگار پرهيزکارترين شما هستند
1- سوره آل عمران آيه 183
2- سوره آل عمران آيه 116
3- سوره نحل آيه 129
4- سوره احزاب آيه 70
5- سوره مائده آيه 30
6- سوره حجرات آيه 13
جلد 1 - صفحه 442
7- تقوي موجب نجات از عذاب الهي است ثُم‌َّ نُنَجِّي الَّذِين‌َ اتَّقَوا«1» يعني پس نجات ميدهيم کساني را که پرهيزکارند.
8- بهشت براي مردم پرهيزکار بوجود آمده أُعِدَّت لِلمُتَّقِين‌َ«2» 9- شخص پرهيزکار از شدائد و بلايا نجات مييابد وَ مَن يَتَّق‌ِ اللّه‌َ يَجعَل لَه‌ُ مَخرَجاً وَ يَرزُقه‌ُ مِن حَيث‌ُ لا يَحتَسِب‌ُ«3» يعني کسي که از خدا بپرهيزد در کارهايش گشايش ميدهد و او را از راهي که نميداند روزي ميدهد.
10- هدايت بکتاب خدا براي متقين است چنانچه ميفرمايد هُدي‌ً لِلمُتَّقِين‌َ«4»
(بحث دوم در صفات متقين)
درباره صفات متقين اکتفاء ميکنيم بذکر خطبه مولاي متقيان امير مؤمنان علي عليه السّلام به همّام«5» که ضمن آن براي اشخاص پرهيزکار 118 صفت ذکر فرموده است، و بديهي است کسي که واجد همه اينکه صفات باشد به اعلي درجه تقوي نائل شده و چنانچه متذکّر شديم اوّلين درجه تقوي پرهيز از کفر و ضلالت است
«روي ان‌ّ صاحبا لامير المؤمنين عليه السّلام يقال له همّام کان رجلا عابدا فقال له يا امير المؤمنين صف لي المتقين حتّي کاني انظر اليهم فتثاقل عليه السّلام عن جوابه، ثم قال يا همّام اتّق اللّه و احسن فان‌ّ اللّه مع الّذين اتّقوا و الّذين هم محسنون فلم يقنع همّام بهذا القول حتّي عزم عليه فحمد اللّه و اثني عليه و صلّي علي النبي‌ّ صلي اللّه عليه و آله، ثم قال»
(روايت شده که يکي از صحابه امير المؤمنين عليه السّلام که باو همّام گفته ميشد و مرد عابدي بود خدمت امير المؤمنين عليه السّلام عرض کرد که امير مؤمنان براي من
1- سوره مريم آيه 73
2- سوره آل عمران آيه 27
[.....]
3- سوره طلاق آيه 2
4- سوره بقره آيه 3
5- نهج البلاغه جزء دوم خطبه 188
جلد 1 - صفحه 443
متّقيان را توصيف فرماي بطوري که گويا آنان را مشاهده ميکنم حضرت از جواب او خودداري فرمود و سپس گفت اي همّام از خداي بپرهيز و نيکوکاري کن، زيرا خدا با کساني است که پرهيزکار و نيکوکارند، ولي همّام باين مقدار قانع نشد تا اينکه حضرت عازم بر جواب او شد و پس از حمد خداي و ثنا بر او و درود بر پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود:
«امّا بعد فان‌ّ اللّه سبحانه و تعالي خلق الخلق حين خلقهم غنيا عن طاعتهم آمنا عن معصيتهم، لانه لا تضرّه معصية من عصاه و لا تنفعه طاعة من اطاعه، فقسم بينهم معايشهم و وضعهم من الدنيا مواضعهم، فالمتّقون فيها هم اهل الفضائل:
منطقهم الصواب و ملبسهم الاقتصاد و مشيهم التواضع، غضّوا ابصارهم عمّا حرّم اللّه عليهم، و وقفوا اسماعهم علي العلم النافع لهم، نزلت انفسهم منهم في البلاء کالّتي نزّلت في الرخاء و لو لا الاجل الّذي کتب عليهم لم تستقرّ ارواحهم في اجسادهم طرفة عين شوقا الي الثواب و خوفا من العقاب، عظم الخالق في انفسهم فصغر ما دونه في اعينهم، فهم و الجنّة کمن قد رآها فهم فيها منعّمون، و هم و النار کمن قد رآها فهم فيها معذبون، قلوبهم محزونة و شرورهم مأمونة و اجسادهم نحيفة و انفسهم عفيفة، صبروا ايّاما قصيرة اعقبتهم راحة طويلة، تجارة مربحة يسّرها لهم ربّهم، ارادتهم الدنيا فلم يريدوها و اسرتهم ففدوا انفسهم منها، امّا الليل فصافّون اقدامهم تالين لاجزاء القرآن يرتّلونه ترتيلا، يحزنون به انفسهم و يستثيرون به دواء دائهم، فاذا مرّوا بآية فيها تشويق رکنوا اليها طمعا و تطلّعت نفوسهم اليها شوقا، و ظنّوا انّها نصب اعينهم، و اذا مرّوا بآية فيها تخويف اصغوا اليها مسامع قلوبهم و ظنّوا ان‌ّ زفير جهنم و شهيقها في اصول آذانهم، فهم حانون علي اوساطهم مفترشون لجباههم و اکفّهم و رکبهم و اطراف اقدامهم، يطلّبون الي اللّه تعالي في فکاک رقابهم. اما النهار فحلماء علماء ابرار اتقياء، قد برأهم الخوف بري القداح، ينظر اليهم الناظر فيحسبهم مرضي و ما
جلد 1 - صفحه 444
بالقوم من مرض و يقولون قد خولطوا و لقد خالطهم امر عظيم، لا يرضون من اعمالهم القليل و لا يستکثرون الکثير، فهم لأنفسهم متّهمون، و من اعمالهم مشفقون، اذا زکي‌ّ احدهم خاف ممّا يقال له فيقول انّي اعلم بنفسي من غيري و ربّي اعلم بي منّي بنفسي، اللّهم لا تؤاخذني بما يقولون و اجعلني ممّا يظنون و اغفر لي ما لا يعلمون.
فمن علامة احدهم انّک تري له قوة في دين و حزما في لين و ايمانا في يقين و حرصا في علم، و علما في حلم و قصدا في غني و خشوعا في عبادة و تجملا في فاقة و صبرا في شدة و طلبا في حلال و نشاطا في هدي و تحرّجا عن طمع، يعمل الاعمال الصالحة و هو علي وجل يمسي و همّه الشکر و يصبح و همه الذکر، يبيت حذرا و يصبح فرحا، حذرا لما حذر من الغفلة و فرحا بما اصاب من الفضل و الرحمة، ان استصعبت عليه نفسه فيما تکره لم يعطها سؤلها فيما تحب، قرّة عينه فيما لا يزول و زهادته فيما لا يبقي، يمزج الحلم بالعلم و القول بالعمل، تراه قريبا امله قليلا زلله خاشعا قلبه قانعة نفسه منزورا اکله سهلا امره حريزا دينه ميتته شهوته مکظوما غيظه، الخير منه مأمول و الشر منه مأمون، ان کان في الغافلين کتب في الذاکرين و ان کان في الذاکرين لم يکتب من الغافلين، يعفو عمّن ظلمه و يعطي من حرمه و يصل من قطعه، بعيدا فحشه ليّنا قوله غائبا منکره حاضرا معروفه مقبلا خيره مدبرا شرّه، في الزلازل وقور و في المکاره صبور و في الرخاء شکور، لا يحيف علي من يبغض و لا يأثم فيمن يحب‌ّ، يعترف بالحق قبل ان يشهد عليه، لا يضيع ما استحفظ و لا ينسي ما ذکر و لا ينابز بالالقاب و لا يضار بالجار و لا يشمت بالمصائب و لا يدخل في الباطل و لا يخرج من الحق‌ّ ان صمت لم يغمّه صمته و ان ضحک لم يعل صوته و ان بغي عليه صبر حتي يکون اللّه هو الّذي ينتقم له، نفسه منه في عناء و النّاس منه في راحة، اتعب نفسه لاخرته و اراح النّاس من نفسه، بعده عمّن تباعد عنه زهد و نزاهة، دنوّه ممّن دنا منه لين و رحمة، ليس تباعده
جلد 1 - صفحه 445
بکبر و عظمة و لا دنوّه بمکر و خدعة».
قال فصعق همّام صعقة کانت نفسه فيها، فقال امير المؤمنين عليه السّلام اما و اللّه لقد کنت اخافها عليه، ثم‌ّ قال هکذا تصنع المواعظ البالغة باهلها! فقال له قائل فما بالک يا امير المؤمنين فقال ويحک ان‌ّ لکل اجل وقتا لا يعدوه و سببا لا يتجاوزه فمهلا لا تعد لمثلها فانّما نفث الشيطان علي لسانک.
(ترجمه خطبة)
(بدرستي که خداي پاک و بزرگوار مخلوقات را بيافريد در حالي که از فرمانبرداري آنان بي‌نياز و از نافرماني آنان ايمن بود، زيرا معصيت گناهکار باو زيان نميرساند و طاعت فرمانبردار براي او سودي ندارد پس معيشتهاي آنان را در ميانشان تقسيم و موقعيت هر کدام را در دنيا مقرّر فرمود، و در اينکه ميان پرهيزکاران صاحبان فضيلتند، گفتارشان درست و راست، و ميانه‌روي در زندگي براي آنان شعار و لباس، فروتني روش و رفتار آنهاست، ديدگان خود را از آنچه خدا حرام فرموده فرو بسته‌اند و گوشهاي خود را بر دانشي که بر ايشان سودمند است وقف نموده‌اند، نفوس آنان هنگام بلا آن چنان است که در وقت آسايش و رفاه، و اگر نبود اجلي که براي آنان مقدر شده روحهاي آنان در بدنهايشان چشم بهمزدني نميماند، بواسطه اشتياق بثواب و رحمت الهي و ترس از عقاب و عذاب، آفريدگار نزد آنان بزرگ، و سواي او در نظرشان کوچک است، اهل تقوي نسبت ببهشت مانند کساني هستند که آن را مي‌بينند و در آن متنعم هستند، و نسبت بآتش نيز مانند کساني هستند که آن را مي‌بينند و در آن معذبند، دلهايشان محزون است، و مردم از شر ايشان در امانند، بدنهايشان ضعيف، و حاجتهايشان سبک، و نفسهايشان عفيف است، ايّام کمي را در دنيا صبر نمودند و آسايش طولاني در دنبال خود بردند اينکه تجارت پر فايده‌اي بود که پروردگارشان براي آنان ميسّر فرمود،
جلد 1 - صفحه 446
دنيا آنان را اراده نمود ولي ايشان نخواستند، و آنان را اسير نمود پس نفوس خود را بفديه داده و از اسارت دنيا رهايي يافتند و امّا کار اهل تقوي در شب اينست که قدمهاي خود را بر روي زمين گسترده و اجزاء قرآن را با ترتيل و تامل و انديشه تلاوت ميکنند، نفوس خود را بواسطه تلاوت و تدبر در قرآن محزون نموده و درمان و دواي دردشان را از آن ميجويند پس هر گاه به آيه‌اي ميگذرند که در آن تشويق است از جهت اميدواري مايل و ساکن بجانب آن ميشوند و نفوس آنان با شوق بآن نظر ميکنند گويا پاداشي که آيه از آن خبر ميدهد در برابر چشم است، و هر گاه به آيه‌اي ميگذرند که در آن تخويف و تهديد است گوشهاي دلشان را بجانب آن متوجه نموده و گمان ميکنند زفير و شهيق دوزخ (صداي توقّد و تنفّس آن) در بيخ‌هاي گوششان طنين‌انداز است، ايشان در پيشگاه الهي قدشان را براي رکوع خم نموده و پيشانيها و کفهاي دست و زانوها و اطراف پاهايشان را بر زمين ميگسترانند و از خداي تعالي آزادي خود را از آتش طلب ميکنند.
و اما در روز، بردباران و دانايان و نيکان و پرهيزکارانند، خوف از خدا اجسام آنان را لاغر نموده چنانچه تير بواسطه تراشيدن باريک و لاغر ميشود، هر که بآنها بنگرد گمان ميکند بيمارند و حال آنکه ايشان مرضي ندارند و ميگويد: خللي در عقل ايشان پيدا شده و حال آنکه امر بزرگي اينان را مضطرب ساخته، بعمل اندک خوشنود نشوند، و عمل بسيار را بسيار نشمارند، ايشان نسبت بخود متّهم و بدبين و از کارهايشان بيمناکند که مبادا تقصير و کوتاهي در آنها نموده باشند، هر گاه يکي از آنان ستوده شود، از آنچه درباره او گفته ميشود ميترسد و ميگويد من بخودم از ديگران داناترم و خدا از من بمن داناتر است، پروردگارا مرا بآنچه ميگويند مؤاخذه مکن و مرا بهتر از آنچه گمان ميکنند قرار ده و آنچه نميدانند بر من ببخش.
جلد 1 - صفحه 447
باري علامت شخص پرهيزکار اينست که مي‌بيني در امر دين داراي قوّت و نيرو، در موقع نرمي و مدارات دورانديش، ايمان او توام با يقين، در تحصيل دانش حريص، دانش او توام با بردباري، در موقع توانگري ميانه‌رو، عبادت او داراي خشوع و توجه دل، در موقع فقر و تنگدستي توانگرنما، در موقع شدّت و سختي شکيبا، طالب مال حلال است و در موقع هدايت و راه يافتن با نشاط و خرسند بوده و از طمع برکنار است در حالي که اعمال شايسته بجا ميآورد بيمناک است، روز را شام ميکند و هم‌ّ او شکرگزاري است و شب را صبح مينمايد و انديشه او بياد خدا بودن است، شب ترسان است از اينکه در روز غفلتي عارض او شده باشد و صبح شادمان است از اينکه فضل و رحمت حق شامل حال او شده و شب را به بندگي و شب بيداري بسر برده است، هر گاه نفس در مکاره و دشواريها از او مطاوعت نکند، خواهش او را در شهوات و اميال نفساني عطا نکند روشني چشم شخص پرهيزکار در چيزهايي است که زائل نشود و بي‌رغبتي و زهد او در چيزهايي است که بقا ندارد، علم را بحلم و گفتار را بکردار ممزوج نموده، او را مي‌بيني که اميد و آرزوي او نزديک، و لغزش او کم، و دل او خاشع، نفس او قانع، خوراک او اندک، کار او آسان، دين او محفوظ، شهوت او مرده، خشم خود را فرو برده است، مردم بخير او اميدوار و از شر او ايمنند، اگر در ميان غافلان باشد جزو ذاکران نوشته شود و اگر در ميان ذاکران (کساني که بياد خدا هستند) باشد جزو غافلان نوشته نشود، از کسي که باو ستم کند عفو نمايد، و بکسي که او را محروم کند عطا نمايد: و هر که با او قطع کند باو پيوندد، گفتار زشت و دشنام از وي دور و سخن او با نرمي و ملايمت است، منکر و کار زشت نزد او نبوده و معروف و فعل نيک پيش او حاضر است، خير و خوبيهاي او رو آورنده و شر و بديهاي او پشت نموده است
جلد 1 - صفحه 448
در شدائد و سختيها سنگين و غير مضطرب، و در مکاره و ناگواريها شکيبا، و در آسايش و نعمت سپاسگزار است، بر کسي که دشمن ميدارد جور نميکند و کسي را که دوست ميدارد براي خاطر او گناه نميکند، بحق اعتراف مينمايد پيش از آنکه عليه او شهادت داده شود و آنچه باو سپرده شده ضايع نميکند و آنچه باو تذکر داده شود فراموش نمينمايد و بلقبهاي بد کسي را نميخواند و بهمسايه زيان نميرساند و در مصائب کسي را شماتت نميکند و در باطل داخل نميشود و از حق بيرون نميرود، اگر خاموش باشد: خاموشي او را اندوهناک نکند و اگر بخندد صداي او بلند نشود (قهقهه نکند) و اگر بر او ستم شود صبر کند تا خدا منتقم او باشد.
نفس او از او در رنج است و مردم از او در راحت و آسايش، نفس خود را براي آخرتش برنج مياندازد و مردم را از ناحيه خودش در آسايش ميگذارد، دوري او از آنچه دوري ميکند پاکدامني است و نزديکي بآنچه نزديک ميشود نرمي و رحمت است، دوري او از روي کبر و خودخواهي نيست و نزديکي او از روي مکر و خدعه نميباشد.
راوي گويد همّام غشوه بر او عارض شد و جان خود را در آن غشوه از دست داد، امير المؤمنين عليه السّلام فرمود آگاه باشيد، قسم بخدا. بر او از اينکه ميترسيدم، سپس فرمود اندرزهاي رسا با اهلش چنين ميکند؟ شخصي خدمتش عرضکرد يا امير المؤمنين چرا با شما چنين نميکند! فرمود واي بر تو، براي هر اجلي وقتي است که از آن تجاوز نکند و سبب و علّتي است که از آن تعدّي ننمايد، پس درنگ کن و ساکت باش و چنين سخني را اعاده مکن همانا شيطان اينکه سخن را بر زبان تو آورد (پايان ترجمه خطبه)
449