تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِي خَلَقَکُمْ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ «21»
ترجمه
ايمردمان عبادت کنيد پروردگار خودتان را که آفريد شما را و آنانکه بودند پيش از شما باشد که شما پرهيزکار شويد..
تفسير
خداوند پس از ذکر اصناف خلق اقبال فرمود بآنها بخطاب براى دلخوشى و جلب قلوبشان و اهتمام بامر عبادت و بزرک نمودن آنرا در انظار تا جبران نمايد کلفت عبادت را بلذّت مخاطبت، و از تفسير امام (ع) استفاده ميشود که براى اين آيه دو وجه است يکى آنکه عبادت کنيد خداوندى را که خلق نموده است شما و پيشينيان شما را براى پرهيزکارى و بنابراين لعل متعلق بخلق و مراد از تقوى عبادت است چون فرموده جن و انس را خلق ننمودم مگر براى عبادت ديگر آنکه عبادت کنيد خداوندى را که خلق نموده است شما و پيشينيان را، تا بپرهيزيد از آتش و بنابراين لعل متعلق با عبدوا و تقوى بمعنى پرهيزکارى است و در هر حال لعل از خداوند براى وجوب است زيرا او بزرگتر است از آنکه بزحمت بيندازد بنده خود را بدون منفعت و اميدوار فرمايد او را بخود پس محروم نمايد، در اين مقام فيض رحمه اللّه فرموده مراد امام (ع) از آنکه فرموده در اين آيه دو وجه است آنستکه هر دو صحيح است و هر دو مراد است و اين از محسّنات
جلد 1 صفحه 40
کلام است که داراى دو معنى باشد و از ائمه عليهم السلام نظائر اين بيان صادر شده است، حقير عرض ميکنم چون امام (ع) نميشود ترديد در معنى آيه بفرمايد پس اينکه ميفرمايد در اين آيه دو وجه است مراد آنستکه اين الفاظ متضمن اين دو معنى است نهايت آنکه اگر استعمال لفظ در اکثر از معنى واحد جائز باشد ممکن است هر دو مستقل باشد و الا يک معنى استقلالا و ديگر تبعا مراد است چون باين نحو مسلما جائز و از محسنات کلام است، ولى حق آنستکه جائز است مطلقا چنانچه شيخ استاد ما عليه الرحمه به بيان او فى در کتاب درر الفوائد اثبات فرموده است و وجهى را که مرحوم آخوند قدس سره در کفايه الاصول براى استحاله ذکر فرموده‌اند بنظر حقير مبنى بر مسلک خودشان در باب وضع است و بنابر مسلک شيخ استاد عليه الرحمه در باب وضع استحاله نيست و تفصيل مطلب از وظيفه مقام خارج است و انصاف آنستکه وقوع اخص از امکان است ما مى‌بينيم استعمال ميشود و نهايت لطف را هم دارد و چندين صنعت بديعى مبنى برآنست و اگر چه در اکثر موارد يکى تبعى و ديگر استقلالى است ولى گاهى هم معلوم است که هر دو مستقلا مراد است مانند اين قطعه عربيه که در مدح حضرت رسول (ص) است: المرتمى فى دجى و المشتکى ظمأ و المبتلى بعمى و المبتغى دينا ياتون سدته من کل ناحية و يستفيدون من نعمائه عينا که معلوم است چهار معنى مستقل را در عرض يکديگر از عين اراده نموده است.