اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
الَّذِي جَعَل‌َ لَکُم‌ُ الأَرض‌َ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً وَ أَنزَل‌َ مِن‌َ السَّماءِ ماءً فَأَخرَج‌َ بِه‌ِ مِن‌َ الثَّمَرات‌ِ رِزقاً لَکُم فَلا تَجعَلُوا لِلّه‌ِ أَنداداً وَ أَنتُم تَعلَمُون‌َ «22»
(آن خدايي که زمين را براي بستر و آسمان را سقف قرار داد و فرو فرستاد از آسمان آب را و بيرون آورد بواسطه آب از ميوه‌ها روزي شما را پس براي خدا شريک و ضد قرار ندهيد و حال آنکه شما ميدانيد) و کلام در اينکه آيه شريفه در چند مقام واقع ميشود
«مقام اول در اقسام عوالم و مخلوقات»
عوالم وجود و مخلوقات حق جل‌ّ و علا بر چند قسم‌اند:
1- عالم عقول که عبارت است از عالم مجردات موجوداتي که نه ذاتا احتياج بمادّه دارند و نه فعلا و تمام کمالات اينکه موجودات بالفعل است نه بالقوه 2- عالم نفوس است که موجودات اينکه عالم ذاتا مجرد از مادّه هستند ولي در مقام فعل احتياج بماده دارند مانند نفوس انسان و کمالات اينکه دسته بالقوّه است 3- عالم صور که موجودات اينکه عالم داراي صورت صرفه خالي از ماده ميباشند مانند مثل افلاطون و مثل برزخيه و قالب مثالي و ممکن است عده‌اي از ملائکه از اينکه قبيل باشند 4- عالم اعراض که بدون موضوع تحقق‌پذير نيست مانند الوان و اشکال و هيئات و افعال و صفات 5- عالم اجسام که موجودات اينکه عالم مرکب از ماده و صورت هستند زيرا ماده بدون صورت تحقق‌پذير نيست
جلد 1 - صفحه 450
عالم اجسام نيز دو قسم است عالم علوي و عالم سفلي عالم علوي عبارت از کرات سماوي از شمس و قمر و کواکب و منظومات شمسي و ميتوان گفت که کليه اينکه کواکب و ثوابت و سيارات که در جوّ مشاهده ميشود عبارت است از آسمان اول يا آسمان دنيا بدليل آيه شريفه إِنّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنيا بِزِينَةٍ الکَواکِب‌ِ«1» و آيه شريفه وَ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنيا بِمَصابِيح‌َ«2» (پس مراد از سماء جهت علو است و دنيا آن قسمت از فضا است که نزديک کره زمين است و عالم سفلي که عبارت از همين کره زمين و هر چه در آن است ميباشد از انسان، حيوان، نبات و کوه‌ها و بيابانها و درياها و موجودات ديگر زميني
«مقام دوم در چگونگي خلقت زمين»
خداوند متعال از روي حکمت بالغه خود زميني که ما در آن زندگي مي کنيم و يکي از هزاران سيارات است که در اينکه فضاي وسيع شناور است طوري خلقت فرموده که مناسب براي سکونت و زندگي انسان و حيوانات ديگر باشد فاصله بين زمين و خورشيد طوري است که حرارت زمين بميزان معتدلي است نه بسيار سرد است که سبب انجماد همه موجودات شود و نه بسيار گرم که سکونت در آن غير قابل تحمّل باشد زمين را هوا فرا گرفته که انسان و حيوانات و نباتات بتوانند تنفّس کنند گردش زمين بدور خود و خورشيد بسرعتي است که شب و روز متعادل و فصول مختلفي بوجود آمده که فقدان هر کدام کافي است که قسمتي از زندگي مختل شود شب را براي استراحت و روز را روشن براي فعاليت و کار آفريد
1- سورة الصافات آيه 7 (ما آسمان نزديک را بآرايش ستارگان آراستيم)
2- سوره فصلت آيه 11 (آسمان نزديک را بچراغهاي ستارگان زينت داديم)
جلد 1 - صفحه 451
چنان که در آيه شريفه ميفرمايد قُل أَ رَأَيتُم إِن جَعَل‌َ اللّه‌ُ عَلَيکُم‌ُ اللَّيل‌َ سَرمَداً إِلي يَوم‌ِ القِيامَةِ مَن إِله‌ٌ غَيرُ اللّه‌ِ يَأتِيکُم بِضِياءٍ أَ فَلا تَسمَعُون‌َ قُل أَ رَأَيتُم إِن جَعَل‌َ اللّه‌ُ عَلَيکُم‌ُ النَّهارَ سَرمَداً إِلي يَوم‌ِ القِيامَةِ مَن إِله‌ٌ غَيرُ اللّه‌ِ يَأتِيکُم بِلَيل‌ٍ تَسکُنُون‌َ فِيه‌ِ أَ فَلا تُبصِرُون‌َ وَ مِن رَحمَتِه‌ِ جَعَل‌َ لَکُم‌ُ اللَّيل‌َ وَ النَّهارَ لِتَسکُنُوا فِيه‌ِ وَ لِتَبتَغُوا مِن فَضلِه‌ِ وَ لَعَلَّکُم تَشکُرُون‌َ«1» موضوع ديگري که بايد دانسته شود قرآن مجيد در وصف و تعداد آسمانها در آيات متعدّد تعداد آنها را هفت دانسته چنان که در آيات زير بآن اشاره شده است:
وَ بَنَينا فَوقَکُم سَبعاً شِداداً (سوره نبأ آيه 12) (يعني خدا بالاي سر شما بنا کرد هفت آسمان محکم) الَّذِي خَلَق‌َ سَبع‌َ سَماوات‌ٍ طِباقاً (سوره ملک آيه 3) (يعني خدا آن خدائيست که هفت آسمان را طبقه طبقه آفريد) أَ لَم تَرَوا کَيف‌َ خَلَق‌َ اللّه‌ُ سَبع‌َ سَماوات‌ٍ طِباقاً (سوره نوح آيه 14) يعني آيا نمي‌بينيد که چگونه خدا هفت آسمان را طبقه طبقه آفريد) ثُم‌َّ استَوي إِلَي السَّماءِ وَ هِي‌َ دُخان‌ٌ فَقال‌َ لَها وَ لِلأَرض‌ِ ائتِيا طَوعاً أَو کَرهاً قالَتا أَتَينا طائِعِين‌َ فَقَضاهُن‌َّ سَبع‌َ سَماوات‌ٍ فِي يَومَين‌ِ وَ أَوحي فِي کُل‌ِّ سَماءٍ أَمرَها وَ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنيا بِمَصابِيح‌َ وَ حِفظاً ذلِک‌َ تَقدِيرُ العَزِيزِ العَلِيم‌ِ (سوره فصّلت آيه 11- 12) يعني سپس قصد آفرينش آسمان را نمود و حال آنکه آسمان دودي بود پس بآسمان
1- سوره قصص آيه 71- 72- 73 (يعني بگو خبر دهيد که اگر خداي عالم شب شما را طولاني کرده بود تا روز قيامت کدام خدايي غير از خدا بود که براي شما روشني بياورد، آيا گوش شنوا نداريد! بگو آيا مي‌فهميد اگر خدا روز را بر شما طولاني کرده بود تا روز قيامت چه کسي بود که شب را براي شما بياورد که در آن استراحت کنيد آيا چشم بينا نداريد! از رحمتهاي پروردگار اينست که شب و روز را براي شما آفريد که در آن زندگي کنيد و از فضل خدا کسب فيض کنيد و شايد گه شما شکرگزار حق باشيد)
جلد 1 - صفحه 452
و زمين فرمود بيائيد (منظم شويد) از روي ميل يا از روي اکراه گفتند آمديم از روي ميل پس خداوند هفت آسمان را در دو روز با استحکام بساخت و کار هر آسماني را در آن وحي فرستاد و آسمان نزديک را بچراغ ستارگان زينت داد و ستارگان را وسيله حفظ از شياطين و ساير آفات قرار داد، اينکه تقدير خداوند غالب داناست) و از آيات فوق درباره آسمان و زمين از نظر قرآن امور زير استفاده ميشود:
1- آنکه آسمانها هفت است و نميتوان هفت آسمان را بر کرات جوّيه اطلاق کرد زيرا کرات آسمانها از هفتاد هزار هم متجاوز است و بعضي از آنها را هم نميتوان تخصيص داد 2- اينکه تمام کرات جويّه در آسمان اول هستند و حرکت آنها در فضاي آسمان اول است و مداري که سيارات در آن در حرکتند فلک ناميده ميشود چنان که در قرآن آمده وَ کُل‌ٌّ فِي فَلَک‌ٍ يَسبَحُون‌َ«1» 3- خورشيد هم متحرک است چنان که از آيه فوق استفاده ميشود 4- اينکه آسمان هفت گانه ماده اوليه‌اش از دخان است چنان که ماده اوليه زمين خاک و مسلما دخان از هوا لطيف‌تر و روز قيامت هر کدام از زمين و آسمان باصل خود برمي‌گردند 5- مسلما آسمانهاي هفتگانه طبقاتي هستند که بعضي فوق بعضي قرار گرفته و همه داراي جسمند اگر چه از موادي لطيف باشند زيرا چيزي که مجرد از مادّه و صورت باشد مکان ندارد
«مقام سوم در بيان و انزال من السماء ماء»
جمله وَ أَنزَل‌َ مِن‌َ السَّماءِ ماءً عطف بر جمله «جَعَل‌َ لَکُم‌ُ الأَرض‌َ» است
1- سوره يس آيه 40 يعني خورشيد و ماه (سيارات و ثوابت) در مدار خود در حرکت هستند.
جلد 1 - صفحه 453
در نزول باران سه شرط بايد جمع باشد:
1- اسباب طبيعي که عبارت از بخار آب است که از درياها متصاعد شده و در فواصلي از زمين بعلت برودت هوا بشکل ابر در ميآيد و توسط وزش بادها اينکه ابرها بنقاط مختلف رانده شده و بصورت قطره‌هاي باران بزمين ميريزد 2- اسباب باطنيه که از جمله آنها است ملائکه موکل باران و ابر و غيره چنان که از اخبار استفاده ميشود همين ملائکه‌اند که بامر حق سبب تصاعد بخار و حرکت ابر و تقاطر و ريزش باران هستند 3- اراده و مشيّت پروردگار عالم که سبب حقيقي نزول باران است و التفات بهمين معناست که در بسياري از آيات قرآني انزال باران بخدا نسبت داده شده و با توجه به اينکه افعال خداي متعال همه از روي حکمت و مصلحت ميباشد براي نزول باران هم حکم و مصالح بيشماري است که ذکر آنها سبب اطاله کلام ميشود و نظير باران است علوم و معارف الهيه که توسط انبياء و اولياء و علماء بر دلهاي مردم نازل گرديده و موجب سعادت دنيا و آخرت آنان ميباشد
«مقام چهارم در بيان جمله»
«فَأَخرَج‌َ بِه‌ِ مِن‌َ الثَّمَرات‌ِ رِزقاً لَکُم» اينکه جمله تفريع بر جملات قبل است زيرا اخراج ثمره متوقف بر وجود زمين و طلوع آفتاب و ساير کواکب و نزول باران ميباشد که با فقدان هر کدام عمل اخراج مختل‌ّ خواهد بود حکم و مصالحي که خداي تعالي در اشجار و اثمار قرار داده احصائش از حيطه و قدرت بشر خارج است و آنچه در فوائد ثمرات و فواکه و نباتات در کتب مختلف ذکر شده يکي از هزاران فوائدي است که حضرت حق جل و علا بر آنها مترتب نموده است زمين را همچون مادري شيرده آفريده که اشجار و نباتات مانند اطفال بواسطه ريشه‌هاي خود از آن تغذّي نمايند و بقول سعدي فرّاش باد صبا را
جلد 1 - صفحه 454
فرمود تا فرش زمردين بگستراند و دايه ابر بهاري را فرمود تا بنات نبات را در مهد زمين بپروراند و خلاصه هر چه براي زندگي موجودات زمين لازم بود بصورتهاي مختلف از دل خاک بيرون آورد تا روزي آنان مهيّا باشد و همه را مأمور ساخت که دست بدست هم دهند و غذاهاي گوناگون براي شما (بني آدم) آماده کنند
ابر و باد و مه و خورشيد و فلک در کارند || تا تو ناني بکف آري و بغفلت نخوري
اختصاص روزي در آيه بانسان براي اثبات وجوب عبادت حق است که در صدر آيه به آن امر فرموده است
«مقام پنجم در بيان جمله»
«فَلا تَجعَلُوا لِلّه‌ِ أَنداداً وَ أَنتُم تَعلَمُون‌َ» اينکه جمله به جمله «اعبُدُوا رَبَّکُم‌ُ» صدر آيه متصل است و تقدير آن اينست که پروردگارتان را عبادت کنيد و براي او شريک قرار ندهيد و جملات وسط آيه ادلّه و براهين واضحه است بر دو جمله صدر و ذيل آيه که اساس اعتقادات بشر ميباشد چنان که جميع مذاهب باطله يا در عبادت پروردگار قاصرند و يا در عبادت او شريک و ندّي آوردند که ما ذيلا بطور فهرست به 12 دسته از فرق مذکوره اشاره مي‌کنيم طايفه اول دهريون ميباشند که منکر مبدء و معادند و معتقدند که وَ ما يُهلِکُنا إِلَّا الدَّهرُ«1» طايفه دوم طبيعيون که مبدء موجودات عالم را طبيعت بدون شعور ميدانند طايفه سوم ثنويه که قائل بيزدان و اهرمن يعني پروردگار خيرات و شرور ميباشند طايفه چهارم- عده‌اي از فلاسفه که قائل بوجود مبدء واجب الوجود هستند
1- سوره جاثيه آيه 23 يعني هلاک نميکند ما را مگر دهر
جلد 1 - صفحه 455
لکن با عقول ناقص خودشان بدون اينکه از پيغمبران استفاده کنند در ذات و صفات و افعال خدا معتقدات فاسده دارند طايفه پنجم صائبين هستند که معتقدند بهشت هست و ادريس پيغمبر است ولي ستارگان را عبادت مي‌نمايند بشرحي که در ملل و نحل مسطور است طايفه ششم- عبده اوثان و بت‌پرستها ميباشند و اينکه دسته اقدم مذاهب باطله ميباشند و از زمان نوح بوده‌اند چنانچه در سوره نوح وَ لا تَذَرُن‌َّ وَدًّا وَ لا سُواعاً وَ لا يَغُوث‌َ وَ يَعُوق‌َ وَ نَسراً اشاره بوجود کساني است که بت‌هاي ودّ و سواع و يغوس و يعوق و نسر را مي‌پرستيده‌اند و اينکه طايفه هم بدسته‌هاي زيادي منقسمند عده‌اي معتقد بوجود خدا و ملائکه هستند و آنها را داراي صوري ميدانند که از ما محجوب است و براي هر کدام صورتي از طلا و نقره و جواهرات تراشيده و آنها را عبادت ميکنند عده ديگر کواکب را مؤثر در عالم دانسته و آنها را عبادت ميکنند و چون اغلب ستارگان پنهان هستند صوري براي آنها ساخته و بجاي آنها عبادت ميکنند طايفه هفتم- کساني هستند که معتقدند خدا در بدن انسان يا حيواني حلول ميکند و آن انسان يا آن حيوان را عبادت ميکنند که آنان را حلوليه نامند طايفه هشتم- کساني هستند که مظاهر الهيه را عبادت ميکنند و ميگويند چون خدا غيب الغيوب بوده و نميتوان او را ديد و توجه باو کرد هر مخلوقي که مظهر اتم‌ّ او باشد در عبادت بايد باو توجه نمود مانند مجوس که آتش را مظهر اتم‌ّ خدا ميدانند و غلات که أمير المؤمنين عليه السّلام را مظهر اتم خدا مي‌دانستند و کساني که انبياء و اولياء و ائمه (ع) و يا مرشد و قطب را از نظر اينکه مظهريت خدا را دارند عبادت کنند يا در عبادت بآنها توجه داشته باشند داخل در اينکه طايفه ميباشند طايفه نهم- کساني هستند که معتقدند خدا آنان را امر بعبادت بعضي اشخاص نموده و در عبادت آنها امتثال امر خدا را کرده‌اند
جلد 1 - صفحه 456
طايفه دهم- کساني هستند که بعضي اشخاص را قبله قرار داده خدا را عبادت ميکنند يا بعضي مخلوقات را واسطه در عبادت ميدانند. البته شرک اينکه ده طايفه مذکور شرک عبادتي و شرک افعالي است طايفه يازدهم- اشاعره هستند که صفات خداوند را زائد بر ذات ميدانند و ايشان شرک صفاتي دارند.
طايفه دوازدهم- کساني هستند که شرک ذاتي دارند و آنچه محقق است هيچکس داراي چنين عقيده‌اي نبوده جز إبن کمونه شاگرد افلاطون منسوب باين شرک ميباشد«1». قوله تعالي «وَ أَنتُم تَعلَمُون‌َ» يعني شما ميدانيد که احدي از شرکاء قدرت
1- حکما براي اثبات توحيد واجب الوجود گفته‌اند که اگر دو واجب باشد که در وجوب وجود مشترک باشند حتما هر کدام مرکب از ما به الاشتراک و ما به الامتيازي ميباشند و و ترکيب در ذات واجب الوجود محال است پس واجب الوجود يکي است إبن کمونه اشکال کرده است که ممکن است دو واجب الوجود باشند که من جميع الجهات مغاير و مخالف يکديگر باشند مانند اعراض که فقط در اسم عرضيت با هم شريکند ولي ما به الاشتراکي در آنها نيست پس نه ترکيب لازم آيد و نه احتياج چنان که حکيم سبزواري گويد:
هويّتان بتمام الذّات قد || خالفتا بابن الکمونة استند
و جواب از اينکه شبهه داده‌اند که با توجه باصالت وجود و اينکه واجب الوجود وجودش زائد بر ذاتش نيست بر خلاف اعراض و ممکنات که وجودشان طاري و عارض بر ماهيتشان ميباشد پس اگر متعدد باشد لا بد در وجوب وجود شريکند و چون داراي ما به الاشتراک هستند لا علاج ما به الامتيازي هم دارند و مرکب از ما به الاشتراک و ما به الامتياز ميشوند.
و تحقيق در کلام اينکه حق تبارک و تعالي صرف الوجود و بحت الوجود است و ماهيت او هم عين وجود اوست و صرف وجود ضد براي او تعقل نميشود چون ضد وجود يا عدم است يا ماهيت عدم نقيض وجود است و اجتماع نقيضين محال و ممتنع الوجود است نه واجب الوجود و ماهيت هم چون نسبتش بوجود و عدم مساوي است براي اينکه موجود شود احتياج بعلت دارد نميتواند واجب الوجود باشد لذا تعدد در واجب الوجودي قابل تعقل نيست!
جلد 1 - صفحه 457
ندارند که آسمان را بناء و زمين را فراش قرار دهند و نميتوانند نسبت بانزال باران و اخراج ثمرات از زمين و خلقت رزق اقدام کنند پس چرا آنها را عبادت کرده و شريک حق ميدانيد!