اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِن کُنتُم فِي رَيب‌ٍ مِمّا نَزَّلنا عَلي عَبدِنا فَأتُوا بِسُورَةٍ مِن مِثلِه‌ِ وَ ادعُوا شُهَداءَکُم مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ إِن کُنتُم صادِقِين‌َ «23»
(اگر در آنچه بر بنده خودمان فرستاده‌ايم شک داريد سوره مثل آن بياوريد و گواهان خود را بجز خدا بخوانيد اگر راستگو هستيد) معناي ريب در ضمن کلمه (لا رَيب‌َ فِيه‌ِ) و معناي نزول و مراتب آن در گفتار نهم ص 68 تا 71 و معناي عبد و عبادت در ذيل آيه قبل ص 436 و معناي سوره در اول سوره حمد ص 81 و اثبات معجزه بودن قرآن و جهات معجزه آن در گفتار ششم ص 40 تا ص 59 گذشت و در اينجا در ضمن چند امر بتوضيح بعضي از کلمات آيه مي‌پردازيم:
(امر اول)
مخاطب بخطاب در آيه بالا چنان که از سياق برميايد همان «النّاس» مذکور در دو آيه قبل ميباشد و در اينکه صورت دو اشکال پيدا ميشود اول اينکه کلمه «النّاس» افاده عموم ميکند از مؤمن و کافر و منافق در صورتي که توجه خطاب به کفار که منکر اسلام هستند ميباشد زيرا مؤمنين ريب و شک در آيات الهي ندارند و اشکال دوم اينکه اگر مخاطب در آيه جميع کفار باشند پس شهداء آنها بايد غير مخاطب باشند و تحقيق در جواب اينکه همانطور که گفته شد خطابات قرآن اختصاص
جلد 1 - صفحه 458
بمشافهين و حاضرين در مجلس خطاب بلکه اختصاص بموجودين زمان خطاب هم ندارند حتي مثل تصنيف مصنفين هم نيست که فرض مخاطبي بکنند و با او تخاطب نمايند بلکه خداوند بر تمام ازمنه تا روز قيامت احاطه قيوميه دارد و تماما نزد او حاضر و موجود هستند بنا بر اينکه خطابات قرآن ممکن است خطاب بغائب باشد ولي نه خطاب بمعدوم است نه خطاب فرضي، بعد از ذکر اينکه مقدمه مي‌گوييم خطاب اول بجميع مردم اعم از مؤمن و کافر ميباشد يعني هر کدام شما در ريب و شک هستيد منتهي چون مؤمنين ريبي ندارند بر کافران اطلاق ميشود و اما جواب اشکال دوم مي‌گوييم مراد از شهداء در آيه بالا بتها و خدايان کفار نيست و همچنين نميتوان مراد از شهداء را اکابر و اشراف کفار دانست زيرا اينکه دسته بهترين مصاديق مخاطبين آيه ميباشند پس اينکه دو احتمال که در کلمات اغلب مفسرين اشاره شده است موافق صواب نيست بلکه مراد از شهداء کفاري هستند که دعوت اسلام بآنها نرسيده و خبر از قرآن و آورنده آن ندارند خداوند ميفرمايد که اي کفاري که در قرآن و معجزه بودن آن شک داريد آنها را هم با خود همدست کرده و نگوئيد که اگر ما از آوردن مانند قرآن عاجزيم ممکن است در اطراف عالم کساني باشند که بتوانند يک سوره مانند قرآن را بياورند.
(امر دوم)
بعضي توهم کرده‌اند که کفار و مشرکين جاحد و منکر رسالت و قرآن بوده‌اند و مناسب اينکه بود که گفته شود «ان کنتم جاحدين و منکرين لما انزلنا علي عبدنا» نه اينکه بفرمايد «إِن کُنتُم فِي رَيب‌ٍ الايه» زيرا که اينان در رسالت آن حضرت شک نداشتند بلکه با وجود يقين به پيغمبري او جحود مي‌ورزيدند
جلد 1 - صفحه 459
جَحَدُوا بِها وَ استَيقَنَتها أَنفُسُهُم«1» ولي اينکه توهم فاسد است براي اينکه اوّلا همه کفار و مشرکين اينکه چنين نبودند و شايد بسياري از آنها در ريب و شک بودند و خداوند بدينوسيله ميخواهد اقامه معجزه و تحدّي کند تا شک آنها برطرف گردد، و چنانچه گذشت خطاب قرآن اختصاص بمشافهين حين خطاب ندارد و ثانيا انکار آنها از روي جحود نبود باين معني که قلبا معتقد باشند در موضوعي که انکار ميکنند تا انکارشان از روي جحود باشد بلکه در جميع عقائد و اعمالشان از روي شک و ظن‌ّ و گمان رفتار ميکنند چنانچه صريح آيات قرآن است مانند آيه شريفه وَ ما لَهُم بِذلِک‌َ مِن عِلم‌ٍ إِن هُم إِلّا يَظُنُّون‌َ«2» و آيات ديگر.
و ثالثا ريب چنانچه گذشت بمعني شک نمودن در موردي است که جاي شک در آن نيست مانند شک‌ّ وسواسي و شکاک، و چنين شکّي بوجهي همان انکار و نپذيرفتن مطلبي است که مسلّم و يقيني باشد
امر سوم
در بيان کلمه من دون اللّه: دون بمعني پست و نقيض فوق است چنانچه گفته ميشود «هو دونه اي احطّ منه درجة» يعني او در مرتبه پائين‌تر و پست‌تر است و بمعني غير نيز استعمال ميشود.
و چون هر مدعي وقتي که از اثبات دعواي خود عاجز شود و دليلي نداشته باشد براي اسکات خصم ميگويد خدا شاهد است که من راست ميگويم و اينکه خود يک دعوي بدون دليل است چون اثبات اينکه خدا شاهد است مشکل‌تر از اثبات اصل دعوي است«3» و اينکه کاشف از کمال عجز است و هر مدعي کاذبي ميتواند
1- سوره نمل آيه 14
2- سوره جاثيه آيه 43
3- زيرا گواهي و شهادت حق مطلبي است که از راه اخبار خداوند ميتوان بدست آورد و آن منحصر بقرآن و اخبار قطعي الصدور از معصوم است
جلد 1 - صفحه 460
باين کلام تفوه کند و لذا در هيچ دعوايي پذيرفته نيست، کأنّه خداوند ميفرمايد اگر راست مي‌گوييد براي اثبات مدعاي خود گواهاني غير از خدا بياوريد نکته ديگري که از اينکه بيان استفاده ميشود کذب مدعاي ايشان است زيرا وقتي خداوند شاهد و گواه امري واقع نشود پيداست که آن امر خلاف واقع و دروغ است، چه محال است خداوند شهادت بر کذب از او صادر شود پس کساني که ممکن است گواه ايشان شوند غير از خدا ميباشند و آنها وقتي آمدند و اعتراف بعجز نمودند کذب شهادتشان ظاهر ميشود و ممکن است مراد از شهداء گواهان نباشد بلکه مقصود حاضرين و کساني که در دسترس آنان هستند باشند، يعني هر که از کفار و مشرکين و اهل کتاب که در دسترس شما هستند و ميتوانيد از آنها کمک بگيريد بياوريد و هر اندازه قدرت داريد اعمال کنيد تا بر شما معلوم گردد که همه عاجزيد از اينکه سوره‌اي مثل قران بياوريد.
امر چهارم
در بيان «إِن کُنتُم صادِقِين‌َ» اينکه جمله مؤيّد ديگري بر کذب مدعاي آنها است يعني اگر راست مي‌گوييد شهداء و گواهان خود را حاضر کنيد و با کمک آنها سوره‌اي مانند قرآن بياوريد و اگر گواهان را دعوت ننموديد و نياورديد معلوم ميشود که دعوي شما کذب محض و محض کذب است و جمله «إِن کُنتُم صادِقِين‌َ» جمله شرطيه و جواب و جزاء آن مفاد جمله قبل است يعني «ان کنتم صادقين فادعوا شهدائکم من دون اللّه و استعينوا منهم في اتيان سورة من مثله»
461