اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَإِن لَم تَفعَلُوا وَ لَن تَفعَلُوا فَاتَّقُوا النّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النّاس‌ُ وَ الحِجارَةُ أُعِدَّت لِلکافِرِين‌َ «24»
(پس اگر مانند قرآن را نياورديد. و هرگز نخواهيد آورد، پس بپرهيزيد از آتشي که گيرانه آن مردم و سنگ است و براي کافران آماده شده) درباره اينکه آيه در چند مقام بحث ميشود:
«مقام اول»
در معني فعل و اصطلاحات آن: فعل بحسب لغت بمعني اتيان (بجاي آوردن) کار بمعناي مصدري و کار است بمعناي اسم مصدري و در اصطلاح بچند معني اطلاق ميشود:
1- فعل در اصطلاح علم ادبيت که بمعني کلمه است که داراي معني مستقل بوده و قائم بذاتي باشد مثل فاعل و مفعول و نحو آنها مقابل اسم و حرف.
2- فعل مقابل قول چنانچه در اصطلاح فقهاء است مانند افعال نماز از رکوع و سجود و قيام و قعود مقابل اقوال نماز که ذکر، قرآن، دعاء و سلام باشد.
3- فعل بمعني «کلّما صدر من شخص او شي‌ء» يعني تأثير هر چيزي را در چيز ديگري فعل گويند مقابل انفعال که تأثّر چيزي از چيز ديگر است چنانچه در اصطلاح حکماء فعل باين معني اطلاق ميشود و اقسامي براي فاعل ذکر کرده‌اند و در ذيل آيه إِن‌َّ اللّه‌َ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ در صفحه 433 گذشت.
جلد 1 - صفحه 462
4- فعل بمعني انجام دادن و بجاي آوردن کاري را مقابل ترک که بجا- نياوردن و اقدام ننمودن بکاري است و اينکه معني مصدري فعل است و بمعني کاري که بجا آورده شده نيز اطلاق ميشود که معني اسم مصدري باشد بهمان معناي لغوي و افعال عباد از اينکه قبيل است.
و مراد از فعل در آيه شريفه نيز اتيان و آوردن مانند سوره‌اي از قرآن است و چون در آيه قبل تعبير باتيان نموده بود «فَأتُوا بِسُورَةٍ مِن مِثلِه‌ِ» در اينجا تعبير بفعل نمود و اتيان بجميع اطلاقات آن بر فعل صدق ميکند.
«مقام دوم»
اينکه آيه شريفه خود يکي از معجزات قرآن است زيرا از آينده خبر ميدهد و بطور قطع بواسطه کلمه لن که دلالت بر نفي ابد و مؤکد دارد اعلام ميکند تا قيام قيامت هر چند سطح فکر بشر بالا رود و در علوم و صنايع مختلفه توانا گردد برآوردن سوره‌اي مانند قرآن قدرت نخواهد داشت نه آن روز اينکه تحدي را مينمود بلکه امروز و بعد از امروز هم بصداي بلند و رسا که بگوش جهانيان ميرسد بهمه اعلام ميکند و ميگويد اگر در اينکه قرآن از جانب خداست شک داريد سوره‌اي مثل آن بياوريد و بدانيد که هرگز نخواهيد آورد.
و اينکه آيه دلالتش بر تعجيز اقوي است از آيه شريفه قُل لَئِن‌ِ اجتَمَعَت‌ِ الإِنس‌ُ وَ الجِن‌ُّ عَلي أَن يَأتُوا بِمِثل‌ِ هذَا القُرآن‌ِ لا يَأتُون‌َ بِمِثلِه‌ِ وَ لَو کان‌َ بَعضُهُم لِبَعض‌ٍ ظَهِيراً«1» (بگو البته اگر انس و جن جمع شوند براي اينکه مثل اينکه قرآن را بياورند، مثل آن را نميآورند اگر چه بعضي از آنان پشتيبان بعض ديگر باشند) زيرا بيک سوره قناعت فرموده و روي اينکه اصل است که قرآن معجزه باقيه پيغمبر اسلام صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است و مسلمين در هر عصر و زماني ميتوانند بآن تحدّي کنند و بمخالفين اسلام بگويند که بر فرض تمام معجزات پيغمبر اسلام را انکار کنيد،
1- سوره بني اسرائيل آيه 90
جلد 1 - صفحه 463
اينکه قرآن اوست و يک چنين دعوايي دارد اگر ميتوانيد سوره‌اي مانند آن بياوريد و اگر نتوانستيد بدانيد که او رسول خداست و باو بگرويد.
«مقام سوم»
در بيان مفاد جمله شرطيه: جمله «فَإِن لَم تَفعَلُوا» شرط و جزاء آن «فَاتَّقُوا النّارَ» است و جمله «وَ لَن تَفعَلُوا» معترضه بين شرط و جزاء است و مفاد اينکه جمله شرطيه اينست که چون نتوانستيد سوره‌اي مانند قرآن بياوريد پس قرآن معجزه و دليل بر صدق نبوت است و وقتي صدق نبوت پيغمبري ثابت شد واجب است او را تصديق کنيد و باو بگرويد تا از آتش دوزخ که براي کافرين و تکذيب کنندگان پيغمبران خدا آماده شد محفوظ بمانيد و از اينکه استفاده ميشود که اولين مرتبه تقوي همان تصديق نبي در جميع ما جاء به است چنانچه در ذيل آيه «هُدي‌ً لِلمُتَّقِين‌َ» متذکر شديم.
«مقام چهارم»
در بيان «فَاتَّقُوا النّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النّاس‌ُ وَ الحِجارَةُ»: وقود بمعني گيرانه و هيزم و آن چيزي است که بآن آتش روشن ميکنند و مراد از ناس، اصحاب دوزخ از کفار و مشرکين و معاندين، و مراد از حجارة يا بتهاي مشرکين است که از سنگ ميتراشيدند بدليل قول خداي تعالي إِنَّکُم وَ ما تَعبُدُون‌َ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ حَصَب‌ُ جَهَنَّم‌َ«1» (محققا شما و آنچه را از غير خدا عبادت ميکنيد هيزم و گيرانه دوزخيد) و در المنجد ميگويد «الحصب: الحجارة او صغارها، کلّما يرمي في النار کالحطب» و يا سنگ کبريت است چنانچه در بعض اخبار و کلمات بعضي از مفسرين است و در تفسير صافي از احتجاج از امير المؤمنين عليه السّلام نقل ميکند
1- سوره انبياء آيه 98
[.....]
جلد 1 - صفحه 464
و از اينکه قسمت آيه چند نکته استفاده ميشود:
1- وقود و حطب چنانچه گيرانه آتش است خود هم در آتش ميسوزد و اهل دوزخ نيز، آتش دوزخ از آنها روشن ميشود و خود در آن ميسوزند و چنانچه حطب خود ميسوزد و چيزهاي ديگر را هم ميسوزاند، اهل عذاب خود معذبند و جلساء و همنشينان آنها نيز از عذاب آنها معذب ميباشند، چنانچه در دنيا اهل ضلال در گمراهي هستند و باعث گمراهي ديگران هم ميشوند و بالجمله اعمال بد آتشي است که هم صاحب خود را و هم ديگران که بان نزديکند ميسوزاند 2- تعبير بحصب در آيه إِنَّکُم وَ ما تَعبُدُون‌َ الآية نه بحطب کنايه از اينکه است که وقود حجارة آتشي است که از بين نميرود چنانچه وقود ديگر آتش که بدنهاي کفار باشد آن نيز از بين نميرود و بهمين معني اشاره دارد آيه شريفه کُلَّما نَضِجَت جُلُودُهُم بَدَّلناهُم جُلُوداً غَيرَها لِيَذُوقُوا العَذاب‌َ«1» 3- اعمال ناشايسته و اخلاق و ملکات رذيله منشأ آتش دوزخ است و در همين دنيا آتش آخرت فراهم ميگردد.
«مقام پنجم»
در بيان جمله «أُعِدَّت لِلکافِرِين‌َ»: اينکه جمله دلالت دارد بر اينکه آتش دوزخ الان موجود است زيرا اعدّت را بصيغه ماضي که دلالت بر تحقق دارد آورده، و ادلّه بسياري بر اثبات وجود فعلي بهشت و دوزخ هست از ضرورة دين و مذهب و نصوص آيات شريفه قرآن و اخبار آل اطهار عليهم السلام که در کلم الطيب«2» متذکر شده‌ايم و اينکه معني با اينکه وقود آتش دوزخ مردم و حجارة «بتها» باشد منافات ندارد (يعني توهم شود دخول مردم و حجارة در دوزخ، فرداي قيامت است، و تا قيامت نشود داخل دوزخ نشوند و تا وقود مهيا نشود آتش موجود نگردد بنا بر اينکه
1- سوره نساء آيه 59
2- مجلد سوم ص 145 تا 148
جلد 1 - صفحه 465
تا قيامت بر پا نشود جهنم و آتشي نباشد) براي اينکه اولا ممکن است آتش دوزخ موجود باشد و بدنهاي کفار و حجارة موجب زيادتي و ممدّ آن گردد چنانچه مفاد ادلّه است و از آيه هم استفاده نميشود که وقود آتش منحصر بناس و حجاره باشد و ثانيا بر فرض انحصار وقود بناس و حجارة ممکن است گفته شود مادّه اوليه آن که ناس و حجارة باشد الان در همين دنيا موجود است و هيزمي است که براي آتش مهيّا و آماده شده و در قيامت ظاهر و هويدا ميشود باين بيان که جهنم و آتش و عذاب آن الان موجود است ولي يک قسم آتش که وقود آن ناس و حجارة باشد فعلا بر حسب باطن موجود لکن ظهور آن در قيامت است نظير مرضي که در باطن انسان هست لکن ظهورش پس از مدتيست.
466