اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ بَشِّرِ الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحات‌ِ أَن‌َّ لَهُم جَنّات‌ٍ تَجرِي مِن تَحتِهَا الأَنهارُ کُلَّما رُزِقُوا مِنها مِن ثَمَرَةٍ رِزقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقنا مِن قَبل‌ُ وَ أُتُوا بِه‌ِ مُتَشابِهاً وَ لَهُم فِيها أَزواج‌ٌ مُطَهَّرَةٌ وَ هُم فِيها خالِدُون‌َ «25»
(و بشارت ده کساني را که ايمان آورده و عمل شايسته نموده‌اند به اينکه براي آنها بهشتهايي است که از زير آنها نهرها جاري است، هر گاه از آن بهشتها از ميوه‌اي بآنها روزي داده شود، گويند اينکه همان است که از پيش از اينکه «در دنيا» بما روزي داده شده و روزي ميوه‌ها همانند و متشاکل براي آنها آورده شود و براي آنان در آن بهشتها زنان پاکيزه هستند و ايشان در آن بهشتها جاويدانند) تفسير اينکه آيه را در ضمن اموري چند متذکر ميشويم:
(امر اول)
در معني «وَ بَشِّرِ الَّذِين‌َ آمَنُوا»: بشارت بمعني اخبار بخير و امر مطلوب است مقابل انذار که اخبار بشرّ و امر نامطلوب و ترسانيدن از آنست و مخبر اينکه دو را بشير و نذير گويند، و در قرآن کريم پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم را باين دو صفت توصيف فرموده إِنّا أَرسَلناک‌َ بِالحَق‌ِّ بَشِيراً وَ نَذِيراً«1» و خود قرآن نيز باين دو وصف معرفي شده، ميفرمايد کِتاب‌ٌ فُصِّلَت آياتُه‌ُ قُرآناً عَرَبِيًّا لِقَوم‌ٍ يَعلَمُون‌َ بَشِيراً وَ نَذِيراً«2»
1- سوره بقره آيه 113
2- سوره فصلت آيه 2 و 3
جلد 1 - صفحه 467
و گاهي بشارت را در مورد انذار استعمال ميکنند بنحو عنايت و مجاز مثل فَبَشِّرهُم بِعَذاب‌ٍ أَلِيم‌ٍ«1» و بشارت باين معني مختص باهل ايمان است و مؤمن منحصر بشيعه اثنا عشري است که بدعتي در دين نگزارده و ضروريات دين يا مذهب را منکر نشده باشد و ما در کلم الطيب اخباري را که در باب بشارات شيعه وارد شده بود متذکر شديم«2» و گفتيم که بر طبق اخبار معتبره اگر کسي با ايمان از دنيا برود اگر چه گناهاني هم داشته باشد بالاخره اهل نجات خواهد بود و بواسطه سکرات موت و عقوبات برزخ و شفاعت و مغفرت و عفو خاص الهي که براي اهل ايمان است آمرزيده ميشود ولي اگر بي‌ايمان از دنيا برود نجاتي براي او نخواهد بود اگر چه عباداتي هم داشته باشد و اينکه مطلب را در مواضع ديگري از اينکه کتاب نيز متذکر شده‌ايم
امر دوم
در معني «صالحات»: صالحات جمع صالحة و صالحة و صالح بمعني چيزي است که داراي مصلحت باشد چنانچه فاسدة و فاسد بمعني چيزي است که داراي مفسده باشد و مصلحت و مفسدة عبارت از آثار و نتايجي است که بر فعل مترتب ميشود مثلا شرب دواء براي مريض اثرش رفع مرض است، پس شرب دواء عمل صالحي است که مصلحت و فائده آن رفع مرض است، و شرب سم‌ّ اثرش هلاکت است، پس هلاکت مفسده‌اي است که مترتب بر عمل فاسد شرب سم‌ّ ميشود و افعال بطور کلّي از شش قسم بيرون نيست يا مصلحت دارد و هيچ مفسده‌اي بر آن مترتب نيست که آن را حسن صرف گويند و يا داراي مفسده و خالي از مصلحت است که آن را قبيح صرف نامند و يا اينکه نه مصلحت دارد و نه مفسده، که لغو صرف باشد و يا مصلحتش بيش از مفسده‌اش ميباشد که آن را حسن مطلق گويند و يا مفسده‌اش بيش از مصلحتش باشد که قبيح مطلق نامند و يا مصلحت و مفسده‌اش
1- سوره توبه آيه 34
2- مجلد سيم ص 214- 222
جلد 1 - صفحه 468
برابر باشد که لغو مطلق بآن گفته ميشود و در باب عدل گفته‌ايم که از اقسام شش گانه چهار قسم آنها «قبيح صرف و مطلق و لغو صرف و مطلق» محال است از خدا صادر شود و دو قسم آنها که حسن صرف و مطلق باشد از خدا صادر ميشود چون ترکش قبيح است.
و مصلحت گاهي در فعل بمعني مصدري است که از آن بمصلحت در امر تعبير ميشود و گاهي در فعل بمعني اسم مصدري است که از آن بمصلحت در مأمور به تعبير ميکنند.
و نيز مصلحت گاهي ذاتي است يعني فعل بالذات داراي مصلحت است مانند احسان در مقابل ظلم که بالذات داراي مصلحت است و گاهي اعتباري است يعني بوجوه و اعتبارات متفاوت ميشود مانند ضرب يتيم که بقصد تأديب داراي مصلحت، و بقصد ايذاء داراي مفسده است و تفصيل اينکه موضوع را در کلم الطيب داده‌ايم«1».
و مراد از صالحات در آيه شريفه عبادات شرعيه از واجبات و مستحبات که جميع شرايط صحّت و قبول آنها مراعات شود و اينکه از درجات و مراتب عاليه اعمال صالحه است و در جاي خود متذکر شديم که اگر عملي مراعات شرايط صحّت در او شود مورد قبول خواهد بود و شرايط قبول که در لسان اخبار براي عبادات ذکر شده مراد مراتب اعلاي قبول است نه اينکه بدون آنها اصلا مورد قبول نباشد زيرا معقول نيست که دستوري از مولي برسد و بنده اطاعت کند و مولي قبول نفرمايد.
و کلمه «الصالحات» اگر چه جمع محلّي بالف و لام و مفيد عموم است ولي مراد اينکه نيست که بنده بايد جميع اعمال صالحه را بجاي آورد تا مورد بشارت واقع شود زيرا اينکه معني براي عموم مردم مقدور نيست بلکه مراد اينست که اعمال او شايسته باشد آنهم نه اينکه تمام اعمالش واجب يا مستحب‌ّ باشد
1- مجلد اول ص 130
جلد 1 - صفحه 469
و حتي فعل مباح از وي سر نزند زيرا اينکه معني بر غير معصوم و يا تالي تلو معصوم نيز مقدور نيست بلکه همين که اعمال فاسده از او سر نزند و يا اگر عمل زشتي از او صادر شود توبه و تدارک نمايد مشمول آيه شريفه خواهد بود بلکه اگر از کبائر اجتناب کند صغائر او معفو بوده و بشارت در آيه شامل حالش ميگردد
امر سوم
در بيان «أَن‌َّ لَهُم جَنّات‌ٍ»: کلمه ان‌ّ براي تاکيد، و لام لهم براي اختصاص، و تقديم خبر (لهم) بر اسم (جنات) دليل بر انحصار است يعني محققا بهشت اختصاص باهل ايمان و عمل صالح دارد و جاي غير اينان نيست.
و اينکه معني بظاهرش منافات دارد با آنچه ذکر شد که اگر کسي با ايمان از دنيا برود قطعا اهل بهشت است اگر چه معصيتکار باشد و دفع اينکه منافات را بوجوهي ميتوان نمود:
وجه اوّل: اهل ايمان که داراي معصيت باشند در موقع رفتن از دنيا و عالم برزخ و عقبات قيامت جبران گناهان آنان ميشود و بسا در همان موقع رفتن مورد مغفرت واقع شده و آمرزيده از دنيا ميروند چنانچه مضمون بسياري از اخبار است که در معالم الزلفي باب بيستم ص 71 و 72 ذکر نموده وجه دوم: بهشت داراي درجات و مقامات متعدد است بلکه ميتوان گفت غير محصور است، و اينکه درجه که در آيه شريفه بيان شده مختص و منحصر باين طايفه باشد يعني شخص با ايمان و عمل صالح.
وجه سوم: کساني که مرتکب معاصي ميشوند مخصوصا کبائر، اغلب موقع مردن سلب ايمان از آنها ميشود و بشبهات شيطاني و وساوس نفساني کافر از دنيا ميروند چنانچه نص‌ّ آيه شريفه ثُم‌َّ کان‌َ عاقِبَةَ الَّذِين‌َ أَساؤُا السُّواي أَن کَذَّبُوا بِآيات‌ِ اللّه‌ِ وَ کانُوا بِها يَستَهزِؤُن‌َ«1» و اخبار بسيار است که درباره
1- سوره روم آيه 9
جلد 1 - صفحه 470
تارک نماز و زکاة و حج و غير اينها وارد شده و جنّات جمع جنّة است و گاهي بجنان نيز جمع بسته ميشود و جنّت عبارت از زمين مشجّري است که از بسياري درختها پوشيده شده باشد و گاهي بفردوس و حديقه هم تعبير ميشود و در فارسي لغت مرادف آن بهشت است و تعبير بجمع در آيه شريفه دليل بر اينست که بهشت در قيامت متعدد و هر مؤمني داراي بهشتهايي است چنان که مفاد آيات ديگر و اخبار است، بلکه ميتوان گفت عدد جنّات الي ما شاء اللّه است زيرا هر مؤمني باغها و بستانهاي بسياري دارد و بر هر کدام از آنها اطلاق جنّت ميشود چنانچه از همين آيه استفاده ميشود زيرا معني أَن‌َّ لَهُم جَنّات‌ٍ (ان‌ّ لکل واحد منهم جنات) ميباشد و در بيان نعمتهاي بهشتي از ميوه‌ها و اطعمه و اشربه و قصور و تختها و لباسها و فرشها و ظروف و غير اينها آيات و اخبار بسياري است که بشمه از آنها در کلم الطيب اشاره نموده‌ايم«1»
(امر چهارم)
در جمله «تَجرِي مِن تَحتِهَا الأَنهارُ»: مراد از جريان نهرها از زير آن بهشتها اينست که چون مؤمنين در قصرهاي مرتفع قرار گرفته‌اند در صفحه جنّات و از زير آن قصرها نهرها جاري است و ممکن است مراد زير سايه درختهايي باشد که اطراف نهرها غرس شده چنانچه نسبت بباغهاي اينکه عالم هم در آيات شريفه باين عبارت تعبير فرموده أَ لَيس‌َ لِي مُلک‌ُ مِصرَ وَ هذِه‌ِ الأَنهارُ تَجرِي مِن تَحتِي أَ فَلا تُبصِرُون‌َ«2»
1- مجلد سوم ص 151- 156
2- سوره زخرف آيه 50 آيا نيست براي من سلطنت مصر و اينکه نهرهايي که از تحت من جاريست آيا نميبينيد
جلد 1 - صفحه 471
و مراد از انهار نهرهايي است که در آيات ديگر بيان فرموده است مثل آيه شريفه مَثَل‌ُ الجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ المُتَّقُون‌َ فِيها أَنهارٌ مِن ماءٍ غَيرِ آسِن‌ٍ وَ أَنهارٌ مِن لَبَن‌ٍ لَم يَتَغَيَّر طَعمُه‌ُ وَ أَنهارٌ مِن خَمرٍ لَذَّةٍ لِلشّارِبِين‌َ وَ أَنهارٌ مِن عَسَل‌ٍ مُصَفًّي«1» (صفت بهشتي که بپرهيزکاران وعده داده شده است در آن نهرهايي است از آبي که دگرگون نشود و نهرهايي از شيري که طعم آن تغيير نميکند و نهرها از شرابي که بآشامندگان لذّت ميبخشد و نهرهايي از عسل تصفيه شده) و همچنين نهر کوثر و چشمه سلسبيل و تسنيم و رحيق و معين که در آيات ديگر است و در تفسير صافي از امالي از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام روايت کرده که از پيغمبر اکرم از کوثر سؤال نمود حضرت فرمود نهري است از زير عرش جاري است آبش از شير سفيدتر و از عسل شيرين‌تر و از کره نرم‌تر، ريگهاي او از زبرجد و ياقوت و مرجان و چمن آن زعفران و خاکش از مشک ازفر و قواعد آن زير عرش است پس دست مبارک بپهلوي علي عليه السّلام زد و فرمود اينکه نهر از براي من و تو و دوستان تو بعد از من است
(امر پنجم)
در بيان «کُلَّما رُزِقُوا مِنها مِن ثَمَرَةٍ رِزقاً»: کلمه من در من ثمرة بيانيه است و مراد از رزق را بيان ميکند و ثمره بمعني ميوه است و در بهشت انواع و اقسام ميوه‌ها بهر اسم و رسمي که در دنيا ديده شده موجود است چنانچه در آيه شريفه ميفرمايد وَ فاکِهَةٍ مِمّا يَتَخَيَّرُون‌َ«2» و نيز ميفرمايد وَ لَهُم فِيها مِن کُل‌ِّ الثَّمَرات‌ِ و در کفاية الموحدين در وصف درخت طوبي ميگويد «طوبي درختي است در بهشت که اصل آن در خانه أمير المؤمنين عليه السّلام و شاخه‌هاي او در خانه‌هاي اهل
1- سوره محمّد آيه 17
2- سوره واقعه آيه 20
جلد 1 - صفحه 472
بهشت کشيده شده و در آن جميع اقسام ميوه‌ها موجود است» و در معني گفته بهشتيان که ميگويند «هذَا الَّذِي رُزِقنا مِن قَبل‌ُ» (اينکه همان چناني است که پيش از اينکه روزي داده شده‌ايم) بعضي از مفسرين گفتند مراد از «من قبل» دنيا است و مقصودشان ميوه‌هاي دنيوي است يعني اينکه همان ميوه‌هايي است که در دنيا ميخورديم و اينها مشابه با همانها است از جهت اسم و رنگ و شکل اگر چه لذت و طعمش قابل مقايسه با آنها نيست و بعضي کلمه رزقنا را بمعني وعدنا گرفته‌اند يعني اينها آن ميوه‌هاييست که خداوند بما وعده داده بود و بعضي گفتند در بهشت آنچه مؤمنين از نعم آن مصرف ميکنند باز مي‌بينند بجاي خود موجود است چنانچه مفاد اخبار است ميگويند اينها همانهاست که قبلا تناول کرديم و ممکن است گفته شود که نعم بهشت صورت باطني معارف و اخلاق و عبادات و اعمال صالحه است که مؤمنان در دنيا تحصيل کرده‌اند چون در آن عالم کشف غطاء ميشود اهل بهشت هر نعمتي که بآنها عطا ميشود مي‌بينند که اينکه همان معارف و اخلاق و اعمال صالحه است که در دنيا خداوند بآنان روزي نمود و آنان را موفق داشت چنانچه اهل دوزخ نيز هر عذابي را که مي‌چشند ميفهمند که آن ميوه و نتيجه همان اعمال زشتي است که در دنيا مرتکب شدند و بر طبق اينکه معني اخبار بسياري هست و شايد مراد قائلين بتجسم اعمال نيز همين باشد «وَ أُتُوا بِه‌ِ مُتَشابِهاً» يعني ميوه‌هايي که براي بهشتيان ميآورند بعضي از آنها همانند بعضي ديگر است به اينکه جهت که همه آنها ميوه خوب است و ميوه پست در آنها نيست و همه آنها در نهايت پاکيزگي و لذت است و مانند ميوه‌هاي دنيا نيست که رسيده و کال و شيرين و ترش شده و غير اينها در هم آميخته باشد
جلد 1 - صفحه 473
(امر ششم)
در جمله «وَ لَهُم فِيها أَزواج‌ٌ مُطَهَّرَةٌ»: زنان بهشتي دو دسته‌اند: يک دسته حور العين بهشتي هستند که در بسياري از آيات قرآن از آنان وصف شده در سورة الرحمن ميفرمايد فِيهِن‌َّ خَيرات‌ٌ حِسان‌ٌ فَبِأَي‌ِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبان‌ِ حُورٌ مَقصُورات‌ٌ فِي الخِيام‌ِ فَبِأَي‌ِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبان‌ِ لَم يَطمِثهُن‌َّ إِنس‌ٌ قَبلَهُم وَ لا جَان‌ٌّ«1» (در آن بهشتها زنان نيکو خوي پاکيزه روي هستند، پس بکدام يک از نعمتهاي پروردگارتان تکذيب ميکنيد، زنان حوري هستند که در خيمه‌ها مستور و در حجله‌ها محجوبند. پس بکدام يک از نعمتهاي پروردگارتان تکذيب ميکنيد، آنان را لمس نکرده پيش از اهل بهشت نه بشري و نه جنّي) و نيز ميفرمايد فِيهِن‌َّ قاصِرات‌ُ الطَّرف‌ِ لَم يَطمِثهُن‌َّ إِنس‌ٌ قَبلَهُم وَ لا جَان‌ٌّ فَبِأَي‌ِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبان‌ِ کَأَنَّهُن‌َّ الياقُوت‌ُ وَ المَرجان‌ُ«2» (در آن بهشتها زناني باشند که چشم خود بر شوهران خود دوخته و بديگران ننگرند و جن و بشري قبل از اهل بهشت آنان را لمس نکرده و مانند ياقوت و مرجانند) و در سوره واقعه ميفرمايد وَ حُورٌ عِين‌ٌ کَأَمثال‌ِ اللُّؤلُؤِ المَکنُون‌ِ«3» (و حور العين که مانند مرواريد دست نخورده هستند) و نيز ميفرمايد إِنّا أَنشَأناهُن‌َّ إِنشاءً فَجَعَلناهُن‌َّ أَبکاراً«4» (ما آنان را بدون ولادت آفريديم و دوشيزگان قرار داديم) و در احتجاج طبرسي روايت ميکند که زنديقي از حضرت صادق عليه السّلام سؤال کرد که چگونه ميشود حورالعين بهشتي هميشه بکر باشند! حضرت فرمود آنان از طيب خلق شده و آفت و عاهت بآنها نرسد و خون و غير آن از محل آنها خارج نشود
1- سوره الرحمن آيه 69- 73
2- سوره الرحمن آيه 65
[.....]
3- سوره واقعه آيه 22
4- سوره واقعه آيه 34- 34
جلد 1 - صفحه 474
و جز عورت مرد بر آنها وارد نگردد دسته دوم زنان مؤمنه صالحه هستند که بمراتب از حور العين زيباترند، در سوره زخرف ميفرمايد ادخُلُوا الجَنَّةَ أَنتُم وَ أَزواجُکُم تُحبَرُون‌َ«1» (داخل بهشت شويد شما و همسرانتان در حالي که مورد کرامت هستيد) و نيز ميفرمايد جَنّات‌ُ عَدن‌ٍ يَدخُلُونَها وَ مَن صَلَح‌َ مِن آبائِهِم وَ أَزواجِهِم وَ ذُرِّيّاتِهِم«2» (داخل ميشوند بهشتهايي را که محل اقامت جاوداني است خود آنها و کساني که شايسته استند از پدران و همسران و فرزندان آنها) و نيز ميفرمايد إِن‌َّ أَصحاب‌َ الجَنَّةِ اليَوم‌َ فِي شُغُل‌ٍ فاکِهُون‌َ هُم وَ أَزواجُهُم فِي ظِلال‌ٍ عَلَي الأَرائِک‌ِ مُتَّکِؤُن‌َ«3» (ياران بهشت آن روز در نعمتها متلذذ هستند خود ايشان و همسرانشان در سايبانها بر تختها تکيه داده‌اند) و هر دو دسته از زنان بهشتي پاکيزه و مطهره هستند هم از کثافات ظاهريه مثل خون و بول و غايت و حيض و نفاس، و هم از کثافات باطنيه از اخلاق رذيله و صفات خبيثه مانند حقد و حسد و امثال اينها و هم از اعمال زشت و ناپسنديده و بالجمله جميع مراتب طهارت را دارا هستند.
(امر هفتم)
در جمله «هُم فِيها خالِدُون‌َ» خلود و جاوداني اهل بهشت در بهشت و کفار و معاندين در دوزخ از ضروريات دين اسلام بوده و بنص آيات شريفه قرآن و اخبار بسيار ثابت و مسلّم است و ما در کلم الطيب آيات و اخبار آن و شبهات مخالفين و جواب آنها را مفصّلا متذکر شديم«4» و در اينکه کتاب نيز در ذيل آيه شريفه
1- سوره زخرف آيه 70
2- سوره رعد آيه 23
3- سوره يس آيه 55- 56
4- مجلد سوم ص 179- 195
جلد 1 - صفحه 475
وَ لَهُم عَذاب‌ٌ عَظِيم‌ٌ«1» بقسمتي از آنها اشاره نموديم و در اينجا ببعضي از آيات و اخبار آن اکتفاء ميکنيم:
در سوره بقره ميفرمايد وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحات‌ِ أُولئِک‌َ أَصحاب‌ُ الجَنَّةِ هُم فِيها خالِدُون‌َ«2» (کساني که ايمان آوردند و عمل شايسته انجام دادند اينان ياران بهشت و در آن جاودانند) و نيز ميفرمايد بَلي مَن کَسَب‌َ سَيِّئَةً وَ أَحاطَت بِه‌ِ خَطِيئَتُه‌ُ فَأُولئِک‌َ أَصحاب‌ُ النّارِ هُم فِيها خالِدُون‌َ«3» (آري کسي که کار بد پيشه کند و گناهش آن را فرا گيرد اينان ياران آتش و در آن جاودانند) و نيز ميفرمايد وَ الَّذِين‌َ کَفَرُوا أَولِياؤُهُم‌ُ الطّاغُوت‌ُ يُخرِجُونَهُم مِن‌َ النُّورِ إِلَي الظُّلُمات‌ِ أُولئِک‌َ أَصحاب‌ُ النّارِ هُم فِيها خالِدُون‌َ«4» (و کساني که کافر شدند ولي‌ّ امر آنان شيطان و هر متجاوز و سرکشي است، آنان را از روشني بطرف تاريکيها ميبرند اينان يار آتش و در آن جاودانند) در سوره لقمان ميفرمايد إِن‌َّ الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحات‌ِ لَهُم جَنّات‌ُ النَّعِيم‌ِ خالِدِين‌َ فِيها وَعدَ اللّه‌ِ حَقًّا وَ هُوَ العَزِيزُ الحَکِيم‌ُ«5» (کساني که ايمان آوردند و عمل شايسته انجام دادند براي آنها بهشتهاي پر نعمت است در حالي که در آنها جاودانند وعده ثابت خداست و او غالب و حکيم است) در سوره زخرف ميفرمايد وَ فِيها ما تَشتَهِيه‌ِ الأَنفُس‌ُ وَ تَلَذُّ الأَعيُن‌ُ وَ أَنتُم فِيها خالِدُون‌َ«6» (و در بهشت است آنچه نفسهاي شما ميل دارد و چشمهاي شما لذت ميبرد و شما در آن جاودانيد) و نيز ميفرمايد إِن‌َّ المُجرِمِين‌َ فِي عَذاب‌ِ جَهَنَّم‌َ خالِدُون‌َ«7» (محققا گناهکاران در عذاب دوزخ جاودانند) و در سوره احزاب ميفرمايد إِن‌َّ اللّه‌َ لَعَن‌َ الکافِرِين‌َ وَ أَعَدَّ لَهُم سَعِيراً خالِدِين‌َ
1- صفحه 283
2 و 3 و 4- آيه 81- 80- 256
5- آيه 7
6 و 7- آيه 82 و 74
جلد 1 - صفحه 476
فِيها أَبَداً لا يَجِدُون‌َ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً«1» (محققا خداوند کافران را از رحمت حق دور نموده و آتش افروخته دوزخ را براي آنان آماده کرده در حالي که در آن براي هميشه جاودانند و يار و مددکاري نمي‌يابند) و در سوره فاطر ميفرمايد وَ الَّذِين‌َ کَفَرُوا لَهُم نارُ جَهَنَّم‌َ لا يُقضي عَلَيهِم فَيَمُوتُوا وَ لا يُخَفَّف‌ُ عَنهُم مِن عَذابِها کَذلِک‌َ نَجزِي کُل‌َّ کَفُورٍ«2» (و کساني که کافر شدند براي آنان آتش دوزخ است، مرگ بر آنان وارد نميشود که بميرند و عذاب دوزخ از آنان تخفيف داده نشود، چنين جزا ميدهيم هر کافري را) و نيز ميفرمايد جَنّات‌ُ عَدن‌ٍ يَدخُلُونَها«3» (فضل بزرگ خدا بهشتهاي دائم الاقامة است که در آن جاودانند) و در سوره ق ميفرمايد ادخُلُوها بِسَلام‌ٍ ذلِک‌َ يَوم‌ُ الخُلُودِ«4» (داخل بهشت شويد بسلامتي اينکه روز روز جاوداني است) و غير اينها از آيات ديگر و اخبار در اينکه باره نيز متواتر معنوي اجمالي است مانند خطب منسوبه بحضرت علي عليه السّلام، در ضمن خطبه در وصف اهل نار ميفرمايد
5» قد اطبق علي اهلها فلا يفتح عنهم ابدا و لا يدخل عليهم ريح ابدا و لا ينقضي منهم غم‌ّ ابدا و العذاب ابدا شديد و العذاب ابدا جديد، لا الدار زائلة فتفني و لا آجال القوم تقضي»«
(درهاي دوزخ بر اهل آتش بسته شود و براي هميشه بر آنان باز نگردد و نسيمي بر آنان هرگز داخل نشود و غمّي از آنان هرگز برطرف نگردد، عذاب هميشه سخت، و هميشه تازه است، نه سراي زائل شدني است تا فاني شود و نه اجلهاي اهل دوزخ بپايان ميرسد) و در خطبه ديگر ميفرمايد
6» «لا مدّة للدار فتفني و لا اجل للقوم فتقضي»«
(نه مدّتي براي دار آخرت است که فاني شود و نه اجلي براي اهل آنست که
1- آيه 64
2- آيه 33
3- سوره فاطر آيه 32
4- آيه 33
[.....]
5 و 6- کفاية الموحدين مجلد سيم
جلد 1 - صفحه 477
پايان يابد) و در دعاي کميل ميفرمايد
«و هو بلاء تطول مدّته و يدوم بقائه و لا يخفف عن اهله»
(بلاء آخرت بلائي است که مدت آن طولاني و بقاء آن دائمي است و عذاب آن از اهلش تخفيف داده نميشود) و غير اينها از خطب ديگر و امّا شبهات منکرين و رد آنها را در کلم الطيب و در ذيل آيه شريفه وَ لَهُم عَذاب‌ٌ عَظِيم‌ٌ متذکر شده‌ايم.