تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ کُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَ أُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَ لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ هُمْ فِيها خالِدُونَ «25»
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 93
وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا: و بشارت و مژده بده کسانى را که ايمان آورده‌اند به يگانگى خداى تعالى و نبوت انبياء سبحانى و جميع ضروريات دينى، وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ: و به جا آوردند کارهاى شايسته و پسنديده، مانند نماز و روزه و حج و زکات و ساير عبادات و خيرات و مبرات شرعيه را.
تنبيه: آيه شريفه دلالت دارد بر آنکه ايمان فقط کافى نيست، بلکه اعمال صالحه جزو ايمان است؛ زيرا هر جا در قرآن ذکر ثواب و درجات اخروى را فرموده نسبت به اهل ايمان، به جا آوردن اعمال صالحه را منضم به آن نموده که: الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ. و نيز حديث شريف مؤيد است: در کافى ذيل حديثى راوى از حضرت صادق عليه السلام سؤال نمايد که خبر ده مرا که ايمان قول و عمل است يا قول بدون عمل؟ حضرت فرمايد: ايمان، عمل است کلّا، و قول بعض از آن عمل است به فرض از جانب خدا که بيان فرموده در کتاب خود، واضح است نور را و ثابت است حجّت آن و شهادت دهد مر آن را آن کتاب و دعوت نمايد به سوى آن «1».
بنابراين گفتار بدون کردار فايده ندارد، بلکه عمل بايد، تا منتج ثواب باشد.
أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ: به درستى که براى ايشان است بوستانهاى متعدده که از غايت بسيارى درختان روى آن پوشيده شده با ميوجات لذيذ، تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ: جارى است از زير درختها يا در جلو غرفها جويهاى وسيع.
به قدرت کامله الهيه چهار نهر آب و خمر و شير و عسل در جنب هم بدون حائل روى زمين بهشت جارى باشند، بدون اختلاط و امتزاجى. حضرت صادق عليه السلام اين مضمون را ادا مى‌فرمود، يکى از ملاحده حاضر بود، گفت: هيچ عقلى اين معنى را باور نکند که چهار مايع پهلوى هم باشند و آميخته نشوند. حضرت فرمود: اى سفيه، نمى‌بينى که خداى تعالى در يک
«1» اصول کافى، کتاب الايمان و الکفر، جلد 2، صفحه 34 حديث اوّل.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 94
پوست تخم دو مايع را جمع فرموده که به رنگ و طبع و طعم مختلف و به هم اصلا مختلط نشوند؟ آن مرد چون اين کلام شنيد، ملزم شده اعتراف نمود.
اهل بهشت بر غرفها برآمده، نظاره درختان و ميوجات و انهار را نمايند و از ميوه‌جات تناول کنند. کُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً: هر زمانى که روزى داده شوند از آن بوستانها به بعضى از ميوجات درختانى که مهيا و روزى ساخته شده است براى ايشان، قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ:
گويند با يکديگر اين ميوه‌ها همان ميوه‌هائى است که روزى داده شده‌ايم پيش از اين، يعنى در دنيا. و تصوير ميوجات بهشتى به ميوه‌هاى دنيا به جهت آنست که تا نفس به آن ميل نمايد؛ زيرا طباع مايل هستند به آنچه الفت يافته، پس چون در بهشت مثل آن بينند، به رغبت تمام تناول کنند، يا به جهت ظهور امتياز نعم بهشتى است که در صورت مانند ميوه دنيا لکن در طعم و لذّت مانند آن نباشد، يا آنکه هرگاه مؤمنان از درختى ميوه‌اى بچينند، حق تعالى به جاى آن مثلش را آفريند. اين حال را مشاهده کنند، از روى تعجب گويند اين همان است که پيش از اين روزى داده شديم، يا اين ميوجاتى است که در دنيا به مرز وقيت آن وعده داده شديم.
طبرسى فرمايد: قول ابن عباس، که اول باشد، صحيح‌تر باشد؛ به جهت تردّد بيان در هر وقت که روزى يابند، و داعى آنها به اين کلام زيادتى استعجاب آنان است به آنچه يابند از تفاوت عظيم در لذت و تشابه بليغ در صورت.
بعد جهت تقرير و تأکيد کلام فرمايد که: وَ أُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً: و بياورند نزد مؤمنان آنچه روزى يابند از ميوجات، در حالتى که مثل ميوه‌هاى دنيا باشد به رنگ و صورت، اما طعم آن مختلف است. زيرا تمام ميوجات دنيا بر طعم يک ميوه بهشت باشد و همين قدر تشابه در هيئت و صورت کافى است در اطلاق، پس مناط تشابه اسم است نه مقدار و طعم و لذت. وَ لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ: و براى ايشان است در آن بهشتها زنانى جفت ايشان از
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 95
حورى و انسى که پاکيزه‌اند از عيبهاى زنان دنيا حيض و نفاس و قاذورات و ساير ادناس و مکروهات از سوء اخلاق و قبح صور و افعال، چه تطهّر مستعمل است در اجسام و افعال و اخلاق.
در منهج- سعيد بن عامر از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که اگر زنى از زنان اهل بهشت يک بار به دنيا نگاه کند، همه روى زمين پر از بوى مشک گردد و نور آفتاب و ماه را ببرد.
و نيز ابن عباس از آن حضرت روايت نموده که اگر يکى از حور العين آب دهن خود را در هفت درياى تلخ و شور اندازد، جميع آنها مانند شهد شيرين شود.
وَ هُمْ فِيها خالِدُونَ: و ايشان در آن بهشتها جاويد و هميشگى باشند، و اين کرامت و نعمت از ايشان منقطع نشود؛ چنانچه عذاب و نکال از کفار و منافقين انقطاع نيابد.
تبصره: آنچه اهل بهشت متنعّمند، لذت حقيقى باشد؛ يعنى خوردن و آشاميدن و نکاح و غيره صرف لذت فقط باشد، بخلاف نعم دنيا که گذشته از مشوب بودن به آلام و اسقام، لذت نباشد، بلکه دفع مرض باشد؛ مثلا غذا هر چه لذيذ باشد، تناول آن رفع مرض گرسنگى است که اگر به او نرسد، او را تلف نمايد. و همچنين تشنگى مرضى است مهلک که سيراب شدن دفع آن را نمايد و همچنين تمام لذتها. لکن در بهشت آنچه بهره‌ور شوند، عين لذت و حقيقت لذت مى‌باشد. و نيز نعم بهشتى تناهى ندارد و هر آنى الذّ نعمت قبل را عطا شوند. زيرا اگر به يک طريقه از نعمت مستلذ شوند، هر آينه کاشف باشد از تناهى قدرت، و چون ثابت و محقق است قدرت مطلقه سبحانى، بنابراين آنا فآنا در تجديد باشد. همچنين عذاب اهل جهنم دائما در شدت و زيادتى باشد و فتور و سستى نيابد.
موعظه: عاقل منصف متديّن پس از تأمل دريابد که شايسته و روا نباشد آدمى براى چند روزه دنيا- که دنيا و نعمتش هر دو فانى شوند- نعمتهاى باقيه اخروى را که خداى تعالى در آيات توصيف فرموده از دست بدهد، و
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 96
براى جيفه دنيا گوهر ديانت را- که سرمايه سعادت است- بذل نمايد و عاقبت حسرت و ندامت يابد.
«کجا عقل يا شرع فتوى دهد
که مرد خرد دين به دنيا دهد».
تفکر در احوال گذشتگان و نظاره در مساکن آنان، آخرت را يادآورى نمايد. زهى سعادت انسانى که اين تفکر را غنيمت و در تعقيب آن به صدد تدارک و عمل برآيد.
ابن مسعود نقل نموده که چون حق تعالى حال منافقان را بعنوان تمثيل فرمود، گفتند: ذات خداوندى بزرگوارتر و عاليتر است که اين نوع امثال را فرمايد، حق تعالى در رد سخن آنان فرمايد: