تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ أَمَّا الَّذِينَ کَفَرُوا فَيَقُولُونَ ما ذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ کَثِيراً وَ يَهْدِي بِهِ کَثِيراً وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ «26»
إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي: به درستى که خداى تعالى ترک نکند، أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا ما: اينکه بيان فرمايد مثلى از امثال را به حکمت بالغه به جهت در برداشتن امثال، فوايد عظيمه را.
تبصره: چون اين مطلب محقق شد که ذات سبحانى محل حوادث نيست، پس صفات مختلفه بندگان هرگاه به خداى تعالى نسبت داده شود، مراد نهايات آن اعراض است، نه بدايات آن. مثلا حيا نسبت به انسان ابتدا و انتهائى دارد، امّا ابتداى آن تغير جسمانى که ملحق شود به انسان، از ترس شرمندگى نسبت قبيح به او، و نهايت آن ترک آن فعل باشد. پس مراد
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 97
از نسبت حيا به حق تعالى، غايت آن يعنى ترک مى‌باشد، نه مقدمه آن.
بنابراين معنى آيه آنکه خداوند ترک نفرمايد بيان مثلى از امثال را. بَعُوضَةً فَما فَوْقَها: پشه، پس آنچه بزرگتر باشد از آن، مانند مگس و عنکبوت؛ زيرا متضمن فايده جليه است که عين حکمت و مصلحت باشد.
در مجمع از حضرت صادق عليه السلام مروى است که حق تعالى مثل پشه را فرموده، زيرا پشه با کوچکى حجمش خلق شده در آن آنچه را که آفريده در فيل به بزرگى جثه او و به زيادتى دو عضو ديگر؛ و اراده فرموده آگاه فرمايد پيغمبرش صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را بر لطيف خلقش و عجيب صنعش «1».
عجائب پشه: تأمل نما در اين حشره ضعيف که خداى تعالى جثّه آن را با وجود کوچکى به هيئت فيل که اعظم حيوانات است خلق فرموده، و براى او خرطومى مانند خرطوم فيل مقرر فرمود مجوّف، با قوّه مغناطيسيه که خون را به خود جذب نمايد، و جميع قوائى که براى محافظت بدن ضرور است، از جاذبه و ماسکه و هاضمه و قاضيه و حواس ظاهره؛ و به علاوه دو بال و دو شاخ به او عطا فرموده، دست و پا و چشم و گوش به تناسب خلق او، و او را به غذائى که خون حيوانات است دلالت، و دو بالش داده تا به طلب غذا پرواز کند. عجيب‌تر آنکه خرطوم او را با آن که مانند مو باريک است، مجوّف قرار داد تا خون صاف از آن بالا رود، و او را تعليم نمود طريقه فرو بردن خرطوم را، و از دشمنى انسان آگاهش ساخت، و قوه سامعه او را چنان تيز کرده که به محض حرکت دست آدمى همهمه آن را احساس و فرار کند؛ و به قدرت کامله دو چشم به او مرحمت که محل غذاى خود را مى‌بيند و چون حدقه او کوچک و محل مژه نبود که غبار از او دور شود، تعليم نمود او را که به دو دست خود غبار را برطرف و چشم صيقلى يابد. و لذا حشرات ضعيف مانند پشه و مگس غالبا دستهاى خود را به حدقه
«1» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 67.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 98
مى‌زنند. و از عجائب آن که به قدرت کامله اين حيوان ضعيف، فيل قوى را عاجز گرداند. اين قدر قليلى است از غرائب صنع پروردگار که عقول را متحير سازد. جلّت حکمته و عظم برهانه.
حکايت: در روضه الاخبار: روزى مأمون خطبه مى‌خواند. مگسى بر چشم او واقع شد، دور نمود او را، دو مرتبه برگشت. باز دور نمود، مکرر شد، بحدى که خطبه را قطع نمود. پس ابو هذيل، شيخ بصريين، را احضار و پرسيد: چرا خدا مگس را خلق و حکمتش چيست؟ شيخ جواب داد:
براى آنکه ذليل کند به آن جبابره را. مأمون گفت راست گفتى و به او بخشش نمود. اين جواب اقتباس از کلام معصوم عليه السلام است.
فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا: پس آنان که ايمان آورده‌اند به خدا و پيغمبر و قرآن، فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ: پس مى‌دانند به يقين و از روى تدبر و تفکر که آن ضرب المثل راست و درست، و به حکمت و مصلحت بندگان بيان فرموده. وَ أَمَّا الَّذِينَ کَفَرُوا: و اما آنان که کافر شدند، فَيَقُولُونَ ما ذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا: پس گويند از روى عناد و انکار و بر وجه استهزاء، چه چيز خواسته و اراده فرموده خدا به اين مثل؟ يعنى اين کلام عبث و فايده ندارد. حق سبحانه در جواب آنها فرمايد: فايده اين ضرب المثل آنست که:
يُضِلُّ بِهِ کَثِيراً: فروگذارد و واگذارد خدا به سبب آن مثل، بسيارى از مردمان را که از کثرت عناد و لجاج تدبر ننمايند در مصلحت آن و تدبر نکنند در حقيقت آن تا آثار قدرت صانع عالم را دريابند و به يگانگى سبحانى اقرار و پرستش او را نمايند. و چون به حال انکار باقى ماندند، لا جرم طريق لطف و توفيق را از ايشان بازداشته، آنها را واگذارد در وادى گمراهى؛ زيرا به سوء اختيار خود در کفر و عناد ثابت شدند، وَ يَهْدِي بِهِ کَثِيراً: و راهنمائى فرمايد به آن ضرب المثل جماعت بسيارى را که بر وجه طلب هدايت در آن تأمل کنند و قوه عاقله خود را در آن به کار بندند، تا حجاب اشتباه از ديده بصيرت ايشان کشف شده به توفيق الهى و لطف سبحانى به حق و حقانيت هدايت شوند، وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ: و
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 99
وانگذارند در گمراهى به آن مثل، مگر خارج شدگان از طريق حق را که در وادى عناد و انکار سلوک نموده، بدين جهت قلوب آنان زنگ کفر و شرک فرو گرفته به سوء اختيار خود نور ايمانى را منکدر نموده، لا جرم به حال خود واگذاشته شده‌اند در گمراهى. اما کسانى که به حسن اختيار قبول ايمان نموده، به الطاف الهيه موفق و مؤيد گرديده‌اند.
تبصره: تصور نشود که هدايت الهى نسبت به کفار قصور دارد، بلکه هدايت الهيه که عبارت است از ارسال رسل و انزال کتب و قدرت و نصب دلايل و شواهد دالّه بر حقانيت، نسبت به جميع مکلّفان از مؤمن و کافر به تساوى باشد. منتها در مرحله ظهور، مؤمن قبول ايمان نموده مهتدى شد و کافر قبول ايمان را رد نموده کافر شد. و آيه شريفه إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً «1» اين مطلب را ثابت و اختيار را براى مکلّفان محقق گرداند که مى‌فرمايد: ما هدايت نموديم راه حق و ايمان را، گروهى قبول نموده شاکر و مؤمن شدند، و گروهى قبول ننموده کافر شدند. بر کسى بحثى نيست، خود کرده را تدبير چيست.
راه است و چاه و ديده بينا و آفتاب
تا آدمى نگاه کند پيش پاى خويش
و آيات و اخبار و عقل و عرف اين مطلب را شاهد و برهان است، لکن هشيارى و فطانت و انصاف لازم است تا تصديق آن را نمايد.