اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ اللّه‌َ لا يَستَحيِي أَن يَضرِب‌َ مَثَلاً ما بَعُوضَةً فَما فَوقَها فَأَمَّا الَّذِين‌َ آمَنُوا فَيَعلَمُون‌َ أَنَّه‌ُ الحَق‌ُّ مِن رَبِّهِم وَ أَمَّا الَّذِين‌َ کَفَرُوا فَيَقُولُون‌َ ما ذا أَرادَ اللّه‌ُ بِهذا مَثَلاً يُضِل‌ُّ بِه‌ِ کَثِيراً وَ يَهدِي بِه‌ِ کَثِيراً وَ ما يُضِل‌ُّ بِه‌ِ إِلاَّ الفاسِقِين‌َ «26»
(محققا خدا حيا نميکند از اينکه هر مثلي بزند، پشه باشد يا بالاتر از پشه، ولي کساني که ايمان دارند ميدانند آن مثل درست است و از جانب پروردگارشان است، و امّا کساني که کافرند ميگويند خدا باين مثل چه خواسته است! خداوند بمثل زدن بسياري را گمراه و بسياري را هدايت ميکند، و گمراه نميکند بمثل زدن مگر کساني که از فرمان حق بيرون رفته‌اند).
استحياء از حياء و شرم است و حياء از صفات حميده و اخلاق پسنديده است و اخبار در فضيلت آن بسيار است:
جلد 1 - صفحه 478
از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
1» «الحياء من الايمان و الايمان في الجنّة»«
(حياء از ايمان و ايمان در بهشت است) و نيز ميفرمايد
2» «الحياء و العفاف و العي من الايمان»«
(حياء و پاکدامني و خودداري از سخني که نميداند، از ايمان است) و نيز فرمود
3» «الحياء و الايمان مقرونان فاذا ذهب احدهما تبع صاحبه»«
(حياء و ايمان قرين يکديگرند اگر يکي از آنها برود ديگري هم دنبالش ميرود) و نيز فرمود
4» «لا ايمان لمن لا حياء له»«
(براي کسي که حياء ندارد ايمان نيست) و مراد از حياء شرمندگي از ارتکاب چيزي است که شرعا و عقلا يا عرفا مذموم و زشت باشد و امّا از چيزي که قبح و زشتي نداشته باشد مانند سؤال از امور ديني و بيان حق و نحو اينها، خجلت و حياء مورد ندارد، و خجلت در چنين موارد حماقت است نه حياء چنانچه از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
5» «الحياء حياء ان: حياء عقل و حياء حمق، فحياء العقل هو العلم و حياء الحمق هو الجهل»«
(حياء بر دو قسم است: حياء عقل و حياء حماقت، حياء عقل حيائي است که از روي دانش باشد و حياء حماقت حيائي است که از روي جهل باشد) و حياء در مورد خداوند مانند ساير صفات انفعالي بمعني صدور آثار آنست زيرا تأثر براي خداوند محال است چون ذات مقدس او محل حوادث و عوارض و تأثرات واقع نميشود و اينکه خداوند در اينکه آيه ميفرمايد خداوند حياء نميکند از مثال زدن بپشه يا چيزهاي ديگر مانند عنکبوت و سگ و خر و نحو اينها که در آيات ديگر است چون آيه کَمَثَل‌ِ العَنکَبُوت‌ِ اتَّخَذَت بَيتاً«6» و آيه
1- 2- جامع السعادات، عي در حديث دوم بمعني عي لسان است يعني خودداري از کلامي است که نميداند نه عي قلب که بمعني جهل است
3 و 4 و 5- جامع السعادات
6- سوره عنکبوت آيه 40
جلد 1 - صفحه 479
کَمَثَل‌ِ الحِمارِ يَحمِل‌ُ أَسفاراً«1» و آيه کَمَثَل‌ِ الکَلب‌ِ إِن تَحمِل عَلَيه‌ِ يَلهَث أَو تَترُکه‌ُ يَلهَث«2» و غير اينها، براي اينست که اينکه امثال براي بيان حقايق است و استحياء از بيان حقايق جهل و حمق است چنانچه گذشت و فرق بين حياء و استحياء اينست که حياء بر آن حالت نفساني باطني اطلاق ميشود و استحياء عبارت از آثار ظاهري حياء است که در خارج ظاهر ميشود و کلمه «ما» در «مثلا ما» را بعضي از مفسرين زائد و براي تأکيد گرفته‌اند ولي در مقام خود ثابت شده (چنانچه در مقدمه تفسير آلاء الرحمن بيان نموده) که در قرآن کلمه زائده نيست حتي کاف در لَيس‌َ کَمِثلِه‌ِ شَي‌ءٌ«3» ولاء در لا أُقسِم‌ُ بِيَوم‌ِ القِيامَةِ«4» و بعضي گفته‌اند ما نکره بمعني شي‌ء و بعوضه بيان و تفسير آنست يعني خداوند حياء نميکند از اينکه مثل بزند بچيزي که آن چيز پشه باشد و فراء گفته ما يعني ما بين يعني خداوند امتناع نکند که مثل زند از ما بين بعوضه در صغر تا آنچه بالاي آن باشد و بعضي آن را ابهاميّه دانسته‌اند مانند «لامر ما جدع قصير انفه» يعني هر مثلي که باشد و حق اينست که ما براي تأکيد مثل است يعني خداوند حياء نميکند از مثل زدن چه آن مثل پشه باشد يا بالاتر از آن باشد و در «فما فوقها» دو احتمال برده ميشود يکي فوقيت در کوچکي و پستي يعني کمتر از بعوضه، و ديگر فوقيت در بزرگي و معناي دوم اقرب است زيرا بعوضه حد اقل مثال شمرده شده و بعوضه بمعني صغار البق‌ّ يعني پشه‌هاي ريز است
1- سوره جمعه آيه 5
2- سوره اعراف آيه 175
3- سوره شوري آيه 9
4- سور قيمة آيه 1
جلد 1 - صفحه 480
فَأَمَّا الَّذِين‌َ آمَنُوا فَيَعلَمُون‌َ أَنَّه‌ُ الحَق‌ُّ مِن رَبِّهِم» اهل ايمان ميدانند که خداوند حکيم علي الاطلاق است و همه کارهاي او از روي حکمت است و ضرب امثال او مستند بغرض حکيمانه است که عبارت از تفهيم حقايق و تقريب آنها بذهن افراد انسان و عبرت و تنبّه آنان است.
و در مثل بايد کمال مناسبت بين مثل و ممثل وجود داشته باشد، و در امثله که در لسان دانشمندان و ادباء است واقعيت مثل منظور نيست و مجرد فرض کافي است ولي امثله قرآني در خارج هم واقعيت دارد چنانچه در گفتار ششم ص 45 و همچنين در ذيل آيه شريفه مَثَلُهُم کَمَثَل‌ِ الَّذِي استَوقَدَ ناراً متذکر شديم و چون امثال براي تفهم و عبرت و تنبّه است و مؤمنين اينکه مقصود را درک ميکنند موجب هدايت آنان ميگردد، ولي کفار که نظر بکوچکي و پستي امثال ميکنند و مقصود را درک نمينمايند حمل بر سفاهت نموده و ميگويند غرض از ذکر اينکه امثال چيست! و اينکه سخن موجب مزيد کفر و ضلالت آنان ميگردد و از اينکه جهت ميفرمايد يُضِل‌ُّ بِه‌ِ کَثِيراً وَ يَهدِي بِه‌ِ کَثِيراً يعني ذکر امثال قرآن موجب هدايت مؤمنان و ضلالت کافران ميگردد، و اينکه نسبت اضلال را بخود داده براي اينست که کفار هنگام نزول اينکه امثال بقرآن استهزاء ميکنند و اينکه وسيله زيادتي کفر و ضلالت آنان ميگردد و کلام در معني هدايت و ضلالت در ذيل آيه شريفه اهدِنَا الصِّراطَ المُستَقِيم‌َ و آيه شريفه «هُدي‌ً لِلمُتَّقِين‌َ» گذشت و حاصل مفاد آيه در مقام دفع دخل و ايرادي است که منافقين و مشرکين و اهل کتاب از يهود و نصاري نمودند که قرآن داراي فصاحت و بلاغت نيست تا چه رسد معجزه باشد زيرا مشتمل بر امثال خسيسه و حقيره مانند عنکبوت و ذباب و کلب و حمار و نحو اينهاست و جواب اينست که ذکر امثال براي تفهيم حقايق و تقريب معاني بلند بفکر و ذهن افراد است و اينکه مطلب در کلمات و کتب حکما و دانشمندان
جلد 1 - صفحه 481
و فصحاء و بلغاء و اشعار شعراء بسيار است مثلا بر سستي چيزي بتار عنکبوت يا نقش بر آب مثل ميزنند، يا حقارت چيزي را بران ملخ نزد سليمان، يا قطره بدريا يا زيره بکرمان بردن و نحو اينها تشبيه ميکنند کتاب کليله و دمنه و نحو آن را مورد مطالعه قرار دهيد و به بينيد سرتاسر آن حکايات و امثالي است که بواسطه آن معاني لطيف و دقيق و حقايق بلند و عميقي را مکشوف و مبيّن داشته.
«وَ ما يُضِل‌ُّ بِه‌ِ إِلَّا الفاسِقِين‌َ» مراد از فاسقين در قرآن مجيد کفار و معاندينند زيرا در آيه ديگر ميفرمايد أَ فَمَن کان‌َ مُؤمِناً کَمَن کان‌َ فاسِقاً لا يَستَوُون‌َ«1» و در آيه بعد از اينکه آيه ميفرمايد وَ أَمَّا الَّذِين‌َ فَسَقُوا فَمَأواهُم‌ُ النّارُ کُلَّما أَرادُوا أَن يَخرُجُوا مِنها أُعِيدُوا فِيها وَ قِيل‌َ لَهُم ذُوقُوا عَذاب‌َ النّارِ الَّذِي کُنتُم بِه‌ِ تُکَذِّبُون‌َ«2» و پيداست که تکذيب کننده عذاب دوزخ کافر است و فاسق در اصطلاح مقابل عادل است و عادل در اصطلاح کسي را گويند که از معاصي کبيره اجتناب کند و بر معاصي صغيره اصرار ننمايد و منافيات مروت را مرتکب نشود و اينکه بواسطه ملکه عدالت و حالت خوفي است که در قلب انسان از روي ايمان پيدا ميشود که مانع از ارتکاب امور مذکوره است و معاصي کبيره معصيتهايي است که در قرآن وعده آتش يا مطلق عذاب داده شده باشد و يا در اخبار معتبره وعده عذاب يا تصريح بکبيره بودن او شده باشد و يا در قرآن و اخبار معتبره آن را از معصيت کبيره‌اي اشد و سختتر شمرده باشند مثل
1- آيا کسي که مؤمن است مانند کسي است که فاسق باشد مساوي نيستند، آيه 17 سوره سجده
2- اما کساني که فاسقند جايگاه آنها در آتش است هر گاه بخواهند از آتش خارج گردند بآن بازگردانيده ميشوند و گفته شود عذاب آتش را بچشيد، آن آتشي را که تکذيب مينموديد، آيه 18 سوره سجده
جلد 1 - صفحه 482
الفِتنَةُ أَشَدُّ مِن‌َ القَتل‌ِ«1» و
«الغيبة اشد من الزنا»
و
«الکذب اشد من الشراب»
و يا در نظر اهل شرع عظمت داشته باشد و ما در کتاب عمل الصالح ص 24- 43 معاصي کبيره را تعديد و تشريح نموده‌ايم